دیمانە: هاوار مورتكەیی
كارەبا یەكیكە لە سێكتەرە گرنگەكان و تا ئەمڕۆشی لەگەڵدابێت نەتوانراوە كێشەی ئەو سێكتەرە چارەسەر بكرێت و هاووڵاتییان لەدەست ئەو كێشەیە رزگاریان بێت، دیارە بە دەستبەكاربوونی ئەم كابینەیە تازەیەی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، ئومێدیك هەیە ئەم بارودۆخەی كارەبا گۆڕانكاری بەسەردابێت و هەر نەبێت هاووڵاتییان دڵنیابكرینەوە لە باشتربوونی. بۆ ئەم مەبەستەش رۆژنامەی خەبات، لە دیمانەیەكی تایبەتدا چەند پرسیاریكی تایبەت بە دۆخی كارەبا و وەزارەت، ئاراستەی ئەندازیار كەمال محەمەد ساڵح وەزیری كارەبای حكوومەتی هەرێمی كوردستان كردووە.
خەبات: ئێوە شارەزایی و ئەزموونێكتان لە بواری كارەبا و كاركردن لە وەزارەتی كارەبادا هەیە، ئایا بەرنامە و پلانتان بۆ باشتركردنی رەوشی كارەبا چییە؟
وەزیری كارەبا: لە كارنامەی كابینەی نۆیەمی حكوومەتی هەرێمی كوردستان هاتووە ئەولەوییەتی كارەكانی گشت وەزارەت و دامودەزگاكان بۆ خزمەتكردنی هاووڵاتییان تەرخان بكرێت. لە وەزارەتی كارەبا یەكەم كارمان باشتركردن و چارەسەركردنی كێشەی كارەبایە، ئەم كارەش ئاسان نییە، بەڵام ئاستەمیش نییە بەتایبەتی كە رێزدار مەسرور بارزانی سەرۆكی حكوومەتی هەرێمی كوردستان و ئەنجوومەنی وەزیران پاڵپشتی و هاوكارێكی باشی ئێمەیە، لە ئێستاشدا تیمێكی شارەزا و پسپۆڕ لە وەزارەت كۆتاییان بە ئامادەكردنی كارنامەی وەزارەتی كارەبا هێناوە و چاوەڕێی پەسەندكردنین، ئەم كارنامەیەش بەشێوەیەكی زانستییانە و پراكتیكیانە باسی تەواوی كێشە و گرفتەكانی سەرجەم سێكتەرەكانی (بەرهەمهێنان و گواستنەوە و دابەشكردن و كۆنتڕۆڵ)ی تێدا كراوە، بۆ ئەوەی بتوانین سیستەمی كارەبا بەشێوەیەكی رێكوپێك بەڕێوەبچێت، هەروەها بە میكانیزمێكی سەردەمانە كەرتی كارەبا رێك بخەین و چارەسەری سەرجەم كێشەكانی كارەبا بكەین، لە رووی كرداریشەوە لەم ماوە كورتەی دەستبەكاربوونمان هەنگاوی باشمان دەستپێكردووە.
خەبات: سەبارەت بە خزمەتكردنی هاووڵاتییان و بەڕێوەچوونی ئیشوكارەكانتان ئایا لەمبارەیەوە وەزارەتی كارەبا چی هەنگاوێكی دەستپێكردووە؟
وەزیری كارەبا: لەرووی كارگێڕیی و بەڕێوەچوونی ئیشوكارەكانی هاووڵاتییانەوە وەزارەتی كارەبا چاكسازی لە كاروبارەكان كردووە، هەموو فەرمانبەرانی پابەندی دەوامی فەرمی كردووە بۆ ئەوەی كاروبارەكانی وەزارەت و هاووڵاتییان رانەوەستێت، لە هەوڵی بەردەوامیشداین تاوەكو رۆتین نەهێڵین و ئیشوكاری هاووڵاتییان لە تەواویی بەڕێوەبەرایەتی و فەرمانگەكاندا بەرێكوپێكی بەڕێوەبچێت، لەم ماوەیەشدا بە مەبەستی كارئاسانی و نەهێشتنی سەرپێچی و چۆنیەتی پێدانی كارەبا بە هاوبەشان و هاووڵاتییان تواندرا رێنمایی و مەرجەكانی پێدانی كارەبا هەموار بكرێتەوە، ئێستاكەش سەرقاڵی رێكخستنی پێدانی پسوولەی كارەباین بۆ ئەوەی بەهاوشێوەی پارێزگای دهۆك هەردوو پارێزگای هەولێر و سلێمانی مانگانە ئەو پسوولەیە بگەیەننە دەستی هاوبەشانی كارەبا.
خەبات: لە كوردستان سێكتەری بەرهەمهێنانی كارەبا هەنگاوی باشی ناوە، بەڵام بەپێی زانیارییەكانمان وەزارەتی كارەبا سەرقاڵی چاكسازییە لەم بوارەدا، ئایا دەكرێت بزانین لە كوردستان چەند وێستگەی بەرهەمهێنانی كارەبامان هەیە و توانایان چەندە و پلان و بەرنامەی وەزارەت لەم بوارەدا چییە؟
وەزیری كارەبا: لە هەرێمی كوردستان خاوەنی چەندین وێستگەی گەورە و مامناوەندی و بچووكی بەرهەمهێنانی كارەباین، بۆ نموونە وێستگەكانی (هایدروپاوەری دووكان و دەربەندیخان و وێستگە غازییەكانی كۆمباین سایكلی هەولێر و سلێمانی و وێستگەی غازی كواشی لە دهۆك و 150 مێگاواتی بەعدرێ و 500 مێگاواتی بازیان و 1000 مێگاواتی خۆرمەڵە و 3 وێستگەی 29 مێگاواتی و 1 وێستگەی 51 مێگاواتی، هەروەها ئەو وێستگانەی لەژێر جێبەجێكردندان وێستگەی 37 مێگاواتی دێرەلۆك و 300 مێگاواتی هەڵمی خەبات، توانای سەرجەم ئەم وێستگانە 6737 مێگاوات كارەبایە بەڵام لە ئێستادا 3400 مێگاوات كارەبا بە بەردەوامی بەرهەم دەهێندرێت، ئەمەش بەهۆی نەبوونی سووتەمەنی و بارگرانی تێچوونی دابینكردنی ئەو بڕە زۆرەی سووتەمەنی، هەر بۆیە لە ئێستادا سەرقاڵی دانوستاندن و گفتوگۆین لەگەڵ وەزارەتی سامانە سرووشتییەكاندا بۆ ئەوەی توانای دابینكردنی غازی سرووشتی زیاتر بكرێت و خۆشبەختانە لەگەڵ وەزارەتی ناوبراو هەماهەنگی و لێكتێگەیشتنێكی باشمان لەنێواندا هەیە، لەرووی دامەزراندنی وێستگەكانی هایدرۆپاوەریشەوە كە بە هێزی ئاو وزەی كارەبا بەرهەم دەهێنێت، نووسراومان بۆ دامەزراندنی 3 وێستگەی هایدروپاوەر كردووە كە دیراسە و دیزاینینان تەواو بووە بۆ ئەوەی دەست بە جێبەجێكردنی بكرێت، ئەمە وێڕای بوونی ژمارەیەكی زۆر لە ناوچە و شوێنی تایبەت بە دروستكردنی بەنداو و دانانی وێستگەی هایدروپاوەر وەكو ناوچەكانی راشاوە، جەمسێرمۆ ، خوالێش ، دەڵگا ، مەنداوە و چەندین شوێنی دیكە. لەرووی چاكسازیشەوە وەزارەتمان هەماهەنگی لەگەڵ وەبەرهێنەكان هەیە و نووسراوی فەرمیمان بۆ ئەنجوومەنی وەزیران بەرز كردووەتەوە بۆ یەكخستنی سەرجەم گرێبەستەكانی كڕینی وزەی كارەبا لە وەبەرهێنەكان و چاوخشاندنەوە و رێكخستنی گرێبەستەكان.
خەبات: وەك دەزاندرێت یەكێك لە پڕۆژە گەورەكانی وەزارەتی كارەبا وێستگەی هەڵمی خەباتە، ماوەیەكیش ئەم وێستگەیە نەتوانرا بخرێتە كار ئێستا یەكەیەكی خراوەتە كارەوە، ئایا گرنگی ئەم وێستگەیە چییە و بۆچی ئاستەنگ و كێشەی بۆ دروستكراوە؟
وەزیری كارەبا: وێستگەی بەرهەمهێنانی هەڵمی خەبات بە یەكێك لە پڕۆژە گرنگ و ستراتیژییەكانی وەزارەت دادەنرێت، چونكە لەرووی تێچوونی بەرهەمهێنانی وزەی كارەبا و پاراستنی ژینگەوە سوودێكی ئێجگار زۆری هەیە، لەگەڵ دەستبەكاربوونمان راستەوخۆ بەدواداچوونمان بۆ ئەم پڕۆژە گرنگە كرد و كارەكانی پڕۆژەكەم راستەوخۆ گرتە ئەستۆ بە تایبەتی دوای ئەوەی هەندێك گرفت و كێشەی تەكنیكی و هونەری بۆ دروستبوو، لەگەڵ بەرپرسانی كۆمپانیای جێبەجێكار و رێكخراوی بۆسكۆ و لایەن پەیوەندارەكانی تر كرد و بە وردی لێكۆڵینەوە و كارمان لەسەر كێشە و گرفتەكانی وێستگەكە كرد و خۆشبەختانە وەكو تاقیكردنەوەیەك دوو یەكەی وێستگەكەمان بە سەركەوتوویی بەگەڕخست و ئێستا یەكەیەكی وەكو تێست لە كاركردندایە و بەم نزیكانەش لە مەراسیمێكدا بە فەرمی بەرهەمهێنانی 300 مێگاوات كارەبا لەم پرۆژەیە رادەگەیەنین و دەخرێتە ناو تۆڕی كارەبای نیشتمانییەوە و لە وەرزی زستاندا سوودێكی زۆری بۆ هاووڵاتییان دەبێت.
خەبات: لە سەرەتای ئەم مانگەدا بەردی بناغەی پرۆژەی هێڵی گواستنەوەی بەرزی خەبات ژ زەنگەنان لە ناحیەی رۆڤیا داندرا ئایا ئەو پرۆژەیە دەبێتە هۆی چارەسەركردنی كێشەی كەمی گەیشتنی وزەی كارەبا بۆ ئەو پارێزگایە؟
وەزیری كارەبا: یەكێك لەو چاكسازی و كارانەی كە وەزارەت دەستیپێكردووە دابینكردنی وزەی كارەبایە بۆ سەرجەم پارێزگاكان بەپێی پشكی دیاریكراوی خۆیان تاوەكو هاووڵاتییانی كوردستان بەشێوەیەكی دادپەروەرانە وزەی كارەبایان بۆ دابینبكرێت، ئەم پرۆژەیەش لە چوارچێوەی بەهێزكردنی سێكتەری گواستنەوەی هێڵی پاڵەپەستۆی بەرزدایە و تاڕادەیەكی باش گرفتی كەمی گەیشتنی وزەی كارەبا بۆ پارێزگای دهۆك چارەسەر دەكات.
خەبات: پرۆژەی پێوەری زیرەك بە یەكێك لەو پرۆژانە دادەنرێت كە هیوا و ئومێدێكی زۆری لەسەر دانراوە بەتایبەتی بۆ كەمكردنەوەی بارزۆری و نەهێشتنی زێدەڕۆیی ئایا لەرووی كردارییەوە تاچەند ئەم پرۆژەیە دەستیپێكردووە؟
وەزیری كارەبا: پرۆژەی (تۆڕی زیرەك) بە یەكێك لە پرۆژە گەورە و ستراتیژییەكانی وەزارەت دادەنرێت و تیمێكی شارەزا لە وەزارەت راستەوخۆ سەرپەرشتی ئەم پرۆژەیە دەكات و لە هەولێر و سلێمانی و دهۆك لەرووی پراكتیكەوە لە چەندین گەڕەك و ناوچەی پیشەسازی دەست بە جێبەجێكردنی كراوە، دوای تەواوبوونی پرۆژەكەش (تۆڕی زیرەك) رۆڵی دەبێت لە بەڕێوەبردنی سیستەمی كارەبا و كۆنتڕۆڵكردن و دابەزینی بارزۆری بەسەر فیدراو محاویلە و تۆڕی كارەباوە، دوای تەواوبوونی بەشێوەیەكی دادپەروەرانە تر خزمەتگوزاریی كارەبا بەسەر هاوبەشەكانیدا دابەش دەكات. تیمەكانی بەستانی پرۆژەی تۆڕی زیرەك بەپێی خشتەی زەمەنی بەڕێكوپێكی كارەكانیان دەكەن و هاوكاریی و پاڵپشتی تەواویان دەكەین، دوای تەواوبوونی پرۆژەكە 1 ملیۆن و 562 هەزارو 515 هاوبەشی كارەبا لێی سوودمەند دەبن گرنگییەكەشی بۆ هاووڵاتییان و هاوبەشانی كارەبا لەوەدایە بێ بەرانبەر و هیچ پارەیەك بۆ پێوەر و بەستانی كێبڵ و تەواویی پرۆژەكە وەرناگیرێت.
خەبات: لەم چەند ساڵەی رابردوودا بەهۆی قەیرانی دارایی و ئەو بارە نەخوازراوەی بەسەر كوردستاندا هات هاووڵاتییان و هاوبەشانی دیكەی پۆلەكانی كارەبا قەرزێكی زۆریان لایە، ئایا وەزارەت چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم قەرزانەدا دەكات؟
وەزیری كارەبا: لە ئێستادا وەزارەتی كارەبا بڕی 952 ملیار و 671 ملیۆن و 852 هەزار دیناری لای هاوبەشانی كارەبایە بە هەر پێنچ پۆلەكەی (ماڵان، بازرگانی، پیشەسازی، كشتوكاڵ، حكومی). ئەم قەرزانەش میكانیزمێكی گونجاوی بۆ دەدۆزینەوە تاوەكو وەریبگرینەوە، ئێمەش كار ئاسانیمان كردووە بۆ هاووڵاتییان و هاوبەشانی كارەبا كە لە رێگەی بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەكانی پارێزگاكانەوە سەردان بكەن و بەشێوەی قیست ئەو قەرزە بدەنەوە، چونكە بە هیچ شێوەیەك لە دەسەڵاتی وەزارەتدا نییە لە هیچ جۆرە قەرزێكی حكومی خۆش بێت.
