كاروان كەریمخان‮ ‬
ئەگەر‮ ‬ڕێت بكەوێتە دەڤەری‮ ‬بارزان و بە چاویلكەی‮ ‬ویژدان سەیری‮ ‬ئەم ناوچەیە بكەی‮ ‬كەلتوری‮ ‬ڕێزنان لە زیندەوەران و میهرەبانی‮ ‬لە گەڵ بەستەزمانەكان دەبینی‮. ‬ئەم كەلتورە ناسك و جوانە لە وڵاتە پێشكەوتوەكان بۆتە باسی‮ ‬ڕۆژ و بابەتێكی‮ ‬سەرەكی‮ ‬ئەم وڵاتانەیە‮. ‬
تەنانەت وای‮ ‬لێهاتووە هەندێ لە ئاژەڵە ترسناكەكانیش لە وڵاتە پێشكەوتووەكان وردەوردە بوونەتە دۆستی‮ ‬مرۆڤ و جاروبار دێنە ناو شارەكانیش‮. ‬ئەڵبەتە ئەم كەلتورە بەرزەی‮ ‬بەزەییهاتن بە ئاژەڵان كەوناری‮ ‬خۆی‮ ‬هەیە‮. ‬ئەگەرچی‮ ‬بە پێی‮ ‬پێویستیی‮ ‬مرۆڤ و كەمی‮ ‬و زەحمەتیی‮ ‬خۆراك‮ ‬ڕاو كردنیش بەشێك بووە لە كەسابەت و پێژین،‮ ‬بەڵام لە گەڵ ئەوەشدا كوشتن و پارێزگاری‮ ‬لە ئاژەڵەكان چوارچێوەیەكی‮ ‬هەبووە‮. ‬بە گشتی‮ ‬كەلتوری‮ ‬ژینگەپارێزی‮ ‬ڕیشەیەكی‮ ‬ئایینیشی‮ ‬هەیە و لە ئایینە زەمینییەكانی‮ ‬وەك بودایی‮ ‬ڕا بگرە تاكو دەگاتە ئایینەكانی‮ ‬دیكەی‮ ‬ئاسمانی‮ ‬كەلتوری‮ ‬ژیان پارێزی‮ ‬ئاژەڵ و زیندەوەرانی‮ ‬تێدا بەدی‮ ‬دەكرێت‮. ‬لەو ناوە لە ناو بازنە عیرفانییەكان كە نیگایەكی‮ ‬جوانناسییان بۆ دینەكان هەیە،‮ ‬ئەم كەلتورە زیاتر دەدیترێ‮. ‬لێرەدا دەردەكەوێ كە ئەزموونی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬ژیر و دوربین كاریگەری‮ ‬زۆری‮ ‬لە سەر ئایینەكانیش هەبووە‮. ‬لە سەردەمی‮ ‬ئێستای‮ ‬نوێ سازی‮ ‬و هزری‮ ‬مۆدێرنیتەشدا‮ ‬یەكێك لە جیاوازییەكانی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬مۆدێڕن لە گەڵ مرۆڤی‮ ‬دونیای‮ ‬سونەت ئەوەیە كە مێشكی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬مودێڕن بابەتی‮ ‬ژینگەیی‮ ‬بە هەند وەردەگرێ و پرسی‮ ‬ژینگەپاراستن لە هزری‮ ‬مرۆڤی‮ ‬نوێ چەكەرە دەكات‮. ‬لە كوردستاندا كەم و زۆر ئەم كەلتورە بەدی‮ ‬دەكرێت‮. ‬لە زۆر شوێندا بە نیگایەكی‮ ‬ئایینی‮ ‬و سۆفیانە سەیری‮ ‬ژینگە دەكرێت‮. ‬حكوومەتی‮ ‬هەرێمیش وەك سازەیێكی‮ ‬نوێ خەریكە‮ ‬یاسا و سیستەم بۆ ژینگەپارێزی‮ ‬پێناسە دەكات‮. ‬لەو ناوە ناوچەی‮ ‬بارزان نموونەیێكی‮ ‬دیارە‮. ‬لە ناوچەی‮ ‬بارزان پایبەندی‮ ‬بەم كەلتور و بیرە،كە لەوانەیە‮ ‬ڕیشەی‮ ‬تەسەوفی‮ ‬میانڕەوانەی‮ ‬تێدا بێت و‮ ‬ڕیشەی‮ ‬ئازادیخوازی‮ ‬و پێشكەوتن خوازیشی‮ ‬تێدایە،‮ ‬بۆتە‮ ‬یاسایەكی‮ ‬سروشتی‮ ‬و لە‮ ‬یاساش بەرزتر‮ ‬ڕۆیشتووە و ئازادی‮ ‬ئاژەڵ و پاراستنی‮ ‬دار و گژ و گیا بۆتە ئەخلاق و پێویستییەكی‮ ‬ڕەها‮. ‬لێرەدا ئاماژە بەو خاڵەش‮ ‬ڕەنگە باش بێت،‮ ‬مادام لەم ناوچەیە ئازادی‮ ‬بۆ ئاژەڵ ببێتە داب و دەستور دەبێ دوژمنانی‮ ‬گەل و خاكی‮ ‬كوردستان بزانن‮ ‬ڕێبەرانی‮ ‬ئەم ئازادیخوازییە لە پێناو سەربەستی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬كورد و سەربەخۆیی‮ ‬كوردستان سەر ناچەمێنن و بۆ پێشكەوتنی‮ ‬خەڵك و وڵات ئازادی‮ ‬و سەربەخۆیی‮ ‬بە مەرجی‮ ‬سەرەكی‮ ‬دەزانن‮. ‬باسە سەرەكییەكە دەگێڕینەوە سەر تێبینییە ژینگەییەكان‮. ‬ئەوەی‮ ‬لێرەدا پرسیاری‮ ‬جێی‮ ‬سەرنجە و بە گرینگ دەزانرێ ئەوەیە كە چۆن ئەم فەرهەنگە ژین پارێزییەی‮ ‬كە مولوكولی‮ ‬نیشتمانپەروەریشی‮ ‬تێدایە بكرێتە دیاری‮ ‬بۆ هەموو كوردستان و بگشتێنرێ؟ وەڵامەكەی‮ ‬ئەوەیە كە دەبێ حكوومەتی‮ ‬كوردستان‮ ‬یاسای‮ ‬زۆر بیرلێكراو و زانستییانە بۆ ئەم بابەتە داڕێژێ و لایەنی‮ ‬جێبەجێكاریش توندوتۆڵتر و‮ ‬یاسامەندتر بن‮. ‬هەروەها پێویستە بە شێوەیەكی‮ ‬مەیدانیش لەم پێناوە كار بكرێت و بەشداریی‮ ‬گشتی‮ ‬بۆ ئەم ئامانجە بگاتە خاڵی‮ ‬ئەستێرە و ئاشتی‮ ‬نێوان مرۆڤ و سروشت ببێتە گوتارێكی‮ ‬گشتی‮. ‬پێویستە ئەو ئاژەڵانەی‮ ‬كە‮ ‬ڕێژەیان كەم بۆتەوە مەیدانی‮ ‬زاوزێیان بۆ دابین بكرێت تاكو زیاد بنەوە‮. ‬هەروەها ئەو ئاژەڵانەی‮ ‬كە بە تەواوی‮ ‬لە بەر چاو ون بوونە بگێردرێنەوە‮. ‬بۆ نموونە ئاژەڵێكی‮ ‬وەك شوری‮ ‬زاگرۆس كە لە كوردستاندا نەماوە،‮ ‬لە وڵاتانی‮ ‬دەوروبەر كە بەشێكی‮ ‬زنجیرە چیای‮ ‬زاگرۆسیان لە ناوە،‮ ‬بگێڕدرێنەوە كوردستان و زۆر بكرێن‮. ‬هەروەها دەبێ بە ئامێری‮ ‬نەرمی‮ ‬فەرهەنگیش ئەم كەلتورە بەرین بكرێت تاكو هەموو كوردستان بگرێتەوە‮. ‬لێرەدا سێرەی‮ ‬نووسین لە سەر نەرمەئامێری‮ ‬كەلتورییە بە هەندێك‮ ‬ڕێكلامی‮ ‬ناو جادەكانی‮ ‬ناوچەی‮ ‬بارزان وەك نموونەی‮ ‬ناوچەی‮ ‬ژینگە پارێزراو‮. ‬ئەگەر بە جادەكانی‮ ‬دەڤەری‮ ‬بارزاندا برۆین بە چاوی‮ ‬ئاسایی‮ ‬دەبینین كە ئاژەڵی‮ ‬كێوی‮ ‬بێ سڵ كردنەوە و‮ ‬ڕەوینەوە و بەزین بەوپەڕی‮ ‬ئارامی‮ ‬دێن و دەڕۆن‮. ‬بەڵام نازانم تا چەند بیر لەوە كراوەتەوە كە لە كاتی‮ ‬دروست كردنی‮ ‬جادەیەكدا ژیانگەی‮ ‬ئاژەڵی‮ ‬كێوی‮ ‬دەبێتە دوو بەش و ئەگەری‮ ‬ئەوە هەیە لە كاتی‮ ‬پەڕینەوەدا ئاژەڵەكان بكەونە ژێر سەیارە‮. ‬بۆیە پێویستە لە كاتی‮ ‬دروست كردنی‮ ‬هەر پڕۆژەیەك بیر لە بابەتەكانی‮ ‬ژینگە پارێزی‮ ‬بكرێتەوە‮. ‬بۆ وێنە ئەگەر جادەیەك لێدرا دەبێ ژێرگوزەری‮ ‬تایبەت بۆ ئاژەڵە كێوییەكان دروست بكرێ‮. ‬هەروەها پێویستە تابلۆی‮ ‬تایبەت بە هاتوچۆی‮ ‬ئەم ئاژەڵانە لە كەنار جادەكان هەبن‮. ‬بە تایبەتی‮ ‬لە وەرزی‮ ‬سەرمادا ئەم ئاژەڵانە بۆ پەیدا كردنی‮ ‬قووت زیاتر لە ئاوەدانی‮ ‬و لە گوندەكان نزیك دەبنەوە؛ بۆیە پێویستە لە نزیك ئاواییەكان تابلۆی‮ ‬هۆشداری‮ ‬بۆ بە پارێز‮ ‬ڕۆیشتنی‮ ‬ئۆتۆمۆبێلەكان هەبێ‮. ‬ئەم نووسینە زیاتر مەبەستی‮ ‬دانانی‮ ‬تابلۆی‮ ‬تایبەتە؛ چونكە ئەم جۆرە تابلۆیانە دوو‮ ‬ڕەهەندیان هەیە‮. ‬یەكەمیان ئەوەیە كە دەبنە هۆی‮ ‬هەشیاری‮ ‬شۆفێران و ژیان پارێزی‮ ‬ئاژەڵان‮. ‬دوەمیان ئەوەیە كە كەلتوری‮ ‬ژینگەپارێزی‮ ‬بە شێوەیەكی‮ ‬گۆیا و كاریگەر دەكەوێتە بەر چاوی‮ ‬گەشتیاران و خەڵكی‮ ‬بیانی‮. ‬گەشتیارانی‮ ‬كورد لەم كەلتورە ئیلهام وەردەگرن و دەبێتە هۆی‮ ‬بڵاوبوونەوەی‮ ‬ئەم فەرهەنگە‮. ‬گەشتیارانی‮ ‬بیانی‮ ‬و دەرەوەی‮ ‬كوردستانیش پەی‮ ‬بە جوانپارێزی‮ ‬و جوانناسی‮ ‬كورد دەبەن و پێناسەی‮ ‬جوانتر و زیاتر بۆ‮ ‬ڕەفتاری‮ ‬كورد لە مێشكیان دەنەخشێ‮. ‬هەروەها بە مەبەستی‮ ‬ڕاكێشانی‮ ‬سەرنجەكان و فێركردنی‮ ‬گەشتیاران پێویستە پەیكەرێكی‮ ‬هونەری‮ ‬كە سونبولی‮ ‬ژینگەپارێزی‮ ‬بێ لەم ناوچەیە قیت بكرێتەوە‮. ‬لێرەدا داوا لە لایەنی‮ ‬پەیوەندار دەكەم بۆ ئەم بابەتە كاری‮ ‬پێویست بكەن و بە شێوەیەكی‮ ‬زانستی‮ ‬و بە ئەزموون وەرگرتن لە وڵاتانی‮ ‬دیكە و بە گوێ گرتن لە گوندنشینەكانی‮ ‬كوردستان زیاتر تێبینییە ژینگەییەكان لە بەر چاو بگرن‮. ‬ئەم نووسینە جگە لەوەی‮ ‬كە مەبەستی‮ ‬ژینگەیی‮ ‬و مرۆڤایەتی‮ ‬و سیاسی‮ ‬تێدایە سیلە چاوێكیشی‮ ‬لە ئابووری‮ ‬توریسم هەیە؛ بێگومان بە جوان كردنی‮ ‬وڵات و ژینگەپارێزی‮ ‬دەتوانین داهاتێكی‮ ‬مشە بڕژێنینە ناو توورەكەی‮ ‬ئابووری‮ ‬كوردستان و بە بەهێزكردنی‮ ‬ئابووریش دەتوانین هەنگاوی‮ ‬دڵنیاتر بۆ ئامانجەكانمان بهاوێژین‮.‬