مافپەروەر: جەواد مستەفا ستوپەیی
بنەمای لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان
بنەمای لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان بریتییە لە لێك جیاكردنەوەی هەرسێ دەسەڵاتی سەرەكی (یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەری) بۆ ئەوەی ئەم سێ دەسەڵاتە نەكەوێتە ژێر دەستی یەك كەس یان یەك دەستە، بەڵكو دەبێت ئەم دەسەڵاتانە دابەش بكرێن بەسەر دەستە جیاوازەكاندا. بۆنموونە ئەركی پەرلەمان بریتییە لە یاسادانان و چاودێریكردن بەسەر دەزگاكانی حكوومەتدا، هەروەها ئەركی دەسەڵاتی جێبەجێكردن بریتییە لە جێبەجێكردنی رێنوما و ئەو یاسایانەی لە پەرلەمان دەردەچن لە پراكتیدا. هەروەها دەسەڵاتی دادوەری پێویستە سەربەخۆ بێت لە هەردوو دەسەڵاتەكانی دیكە بۆ یەكلاییكردنەوەی كێشە و ناكۆكییەكان و راڤەكردنی یاساكان و ئەو بنەما دەستوورییانەی زیاتر لە یەك واتا هەڵدەگرن.
ئەرەستو یەكێك بوو لەو فەیلەسوفانەی بانگەشەی بۆ بنەمای لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان كردووە بۆ ئەوەی ئەم دەسەڵاتانە لە دەست ئیمپراتور و پاشاكان دەربێن و بخرێنە دەست گەل لە پێناو پارێزگاریكردن لە ماف و ئازادییەكانی تاك.
هەروەها مونتسكیو كە بە باوكی ئەم بنەمایە دەناسرێت یەكەم كەس بوو لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانی لە پراكتیكدا جێبەجێ كرد و هەموو رەهەندەكانی ئەم بنەمایە لە كتێبی (رۆحی یاساكان)دا خستەڕوو، ئەو پێی وابوو ئەمە باشترین رێگایە بۆ ئەوەی سنوورێك بۆ دەسەڵاتدارە تاكڕەوەكان دابنرێت و دەسەڵاتی رەهایان نەبێت، واتە ئەو پێی وابوو ئەم بنەمایە باشترین چەكە بەدەست هاووڵاتییانەوە لە دژی دەسەڵاتە تاكڕەوەكان.
بەهەمان شێوە (ئەفلاتون)یش یەكێك بوو كە بانگەشەی بۆ لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانی كردووە، بۆ ئەوەی دەسەڵات بۆ گەل بگەرێتەوە و گەل رزگار بێت لە چەوساندنەوەی دەسەڵاتدارە ستەمكارەكان، بەڵام ئەو پێی وابوو نابێت لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان رەها بێت، بەڵكو دەبێت هەماهەنگی و هاوكاری لە نێوان ئەم دەسەڵاتانەدا هەبێت و بتوانن چاودێری بەسەر یەكترەوە بكەن.
جۆن لۆك هەموو بیروبۆچوونەكانی خۆی لەبارەی بنەمای لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان لە كتێبی حكوومەتی شارستانی (الحكومە المدنیە)دا خستەڕوو. لۆك پێی وابوو دەبێت لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان لە حكوومەتی نوێنەرایەتیدا هەبێت، چونكە ئەو رایەكی جیاوازتری هەبوو، ئەو پێی وابوو دەبێت دەسەڵاتی جێبەجێكردن لە دەسەڵاتی ناوەندیش جیا بكرێتەوە لەبەر جیاوازی هەریەك لەم دوو دەسەڵاتە. هەروەها لۆك هۆكاری لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردنی دەگەڕاندەوە بۆ ئەم دوو خاڵەی خوارەوە:
یەكەم: لۆك دەڵێت دەسەڵاتی یاسادانان پێویستی بەوە نییە هەمیشە لە كاركردندا بێت و بەردەوام كۆبوونەوە ئەنجام بدات، چونكە تەنها لە هەندێك كاتی دیاریكراودا یاساكان دادەنێت و پێویست بە كۆبوونەوەی بەردەوام نابێت، چونكە گەل تەنها لەكاتی گۆڕانكارییەكاندا پێویستی بە یاسای نوێ دەبێت.
بەڵام دەسەڵاتی جێبەجێكردن پێویستە بەردەوام لە كاركردندا بێت و هەمیشە گەل پێویستی بە دەسەڵاتی جێبەجێكردن هەیە لە جێبەجێكردنی یاساكاندا، وڵات هەموو رۆژێك پێویستی بە چارەسەركردنی كێشەكانی هاووڵاتیان هەیە.
دووەم: لۆك پێی وابوو ئەگەر دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردن لە دەست یەك كەسدا بێت، دەبێتە هۆی چەوساندنەوە و خراپ بەكارهێنانی دەسەڵات، كەواتە دەبێت ئەم دەسەڵاتانە لە دەست دەستەی جیاوازدا بێت. بەڵام لۆك رایەكی جیاوازی هەبوو لە فەیلەسوفەكانی دیكە، ئەو پێی وابوو دەسەڵاتی دادوەری بەشێكە لە دەسەڵاتی یاسادانان نەك جێبەجێكردن، لەوكات دەسەڵاتی دادوەری لە بەریتانیا سەربەخۆ نەبوو تا شورشی 1688 دواتریش دەسەڵاتی دادوەری بووە سەربە حزبی زۆرینە. كەواتە بەپێی هەموو ئەم ئەزموون و بۆچوونانە دەستوور و یاساكان هیچ بەهایەكیان نابێت تا سەروەری بۆ گەل نەگەرێتەوە. لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان بۆ دەستەی جیاواز تاكە رێگایە بۆ رێزگرتن لە ماف و ئازادییەكانی تاك و تاكە رێگایە بۆ رێزگرتن لە یاساكان، كەواتە جێبەجێكردنی ئەم بنەمایە لە پراكتیكدا بنەمایەكی راست و درووستە.
گەورە پیاوانی شۆڕشی فەڕەنسی پشتگیرییەكی باشیان بۆ ئەم بنەمایە هەبوو، لە مادەی 16ی جاڕنامەی مافی مرۆڤی فەڕەنسیدا هاتووە ( هەر كۆمەڵگایەكی سیاسی مافی تاكەكان زامن نەكات، دەسەڵاتەكان لێك جیانەكاتەوە هیچ دەستوورێكیان نییە). بۆیە بۆ هەرێمی كوردستانیش زۆر گرنگە لە كاتی نووسینەوەی دەستووری كوردستان گرنگییەكی تایبەت بە لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان بدرێت كە گرنگترین بنەمای پاراستنی ماف و ئازادییەكانی تاكی كوردە.
یاساناسانی بواری یاسای دەستووری پێیان وایە جان جاك رۆسۆ هەمان رای مونتسكیوی هەیە لە بنەمای لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكاندا، بەڵام لە هەندێك بواریشدا لەوانەیە هەندێك رای جیاوازی هەبێت، چونكە رۆسۆ پێی وابوو نابێت دەسەڵاتەكان بەشێوەیەكی رەها لەیەكتر جیابكرێنەوە، لەهەمان كاتدا ئەم دەسەڵاتانەش لە سەروەریدا یەكسان نین، ئەو دەڵێت دەبێت دەسەڵاتی یاسادانان لە دەسەڵاتی جێبەجێكردن جیا بكرێتەوە، چونكە سرووشتی ئەم دوو دەسەڵاتە لەیەكتر جیاوازە. لە رووی سەروەرییەوە دەسەڵاتی یاسادانان نوێنەرایەتی گەل دەكات كە ئەركەكەی بریتییە لە یاسادانان كە پێویست ناكات بەردەوام لە كاركردندا بێت. بەڵام دەسەڵاتی جێبەجێكردن بریتییە لە پردی پەیوەندی لە نێوان تاك و دەسەڵاتی یاساداناندا، ئەركەكەی بریتییە لە جێبەجێ كردنی یاساكان و گەل مافی ئەوەی هەیە چاودێری بەسەر كارەكانی حكوومەتدا بكات و لە كاتی پێویستدا بەرپرسانی حكوومەت لەسەر كار لایان بدات، چونكە لەلایەن گەلەوە دانراون و سەربە گەلن.
بەڵام سەبارەت بە دەسەڵاتی دادوەری رۆسۆ رایەكی جیاوازی هەبوو لەوانی تر، ئەو پێی وابوو دەبێت دەسەڵاتی دادوەری لە دەست دەستەیەكی تایبەتدا بێت وەك دەسەڵاتی جێبەجێكردن، چونكە ئەمانەش نوێنەری گەلن و سەربە گەل و خزمەكاری گەلن، هاوشێوەی دەسەڵاتی جێبەجێكردن، بەڵام پێویستە دەسەڵاتی دادوەری ملكەچی یاساكان و بنەما گشتییەكانی وڵات بێت هاوشێوەی فەرمانبەرانی دەسەڵاتی جێبەجێكردن.
لە ئەنجامی چۆنیەتی پەیوەندیی نێوان هەرسێ دەسەڵاتی سەرەكی (یاسادانان، جێبەجێ كردن، دادوەری) لەگەڵ یەكتردا هەرسێ سیستەمی حوكمڕانی (سەرۆكایەتی و پەرلەمانی و مەجلسی) لەدایك دەبێت، كە زۆربەی وڵاتانی جیهان پەیڕەوی لە هەر یەك لەم سیستەمانە دەكەن.
بۆ نموونە لە سیستەمی سەرۆكایەتیدا بنەمای لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان رەهایە یان نیمچە رەهایە، ئەم سیستەمە تەنها بەسەر وڵاتە كۆمارییەكاندا جێبەجێ دەكرێت، بە گشتی دوو بنەمای سەرەكی لە سیستەمی سەرۆكایەتیدا بەدی دەكرێت یەكەم: سەرۆك كۆمار سەرۆكی دەسەڵاتی جێبەجێكردنە بە دەسەڵاتی زۆر باڵاوە، دەسەڵاتی جێبەجێكردن لەسەرەوەی دەسەڵاتی یاساداناندایە و هیچ یەكسانییەك لە نێوان ئەم دوو دەسەڵاتەدا نییە. دووەم: بنەمای لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان زۆر بەهێزە.
بنەمای لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان لە سیستەمی پەرلەمانیدا هەیە، بەڵام پەیوەندییەكی رەها نییە، بەڵكو پەیوەندی و هەماهەنگی و هاوسەنگی لە نێوان دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێ كردن و دادوەریدا هەیە، واتە هەردوو دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردن هاوسەنگن و لەیەك ئاستدان، چونكە هەریەك لەم دوو دەسەڵاتە دەتوانن چاودێری بەسەر یەكتردا بكەن، واتە پەرلەمان دەتوانێت حكوومەت هەڵوەشێنێتەوە و حكوومەتیش دەتوانێت پەرلەمان هەڵوەشێنێتەوە. لەم سیستەمەدا دەسەڵاتی دادوەریش سەربەخۆیە لە هەردوو دەسەڵاتەكانی تر. ئەوەی شایانی ئاماژە پێكردنە سیستەمی پەرلەمانی بەسەر وڵاتی كۆماری و پاشایەتیدا جێبەجێ دەكرێت، هاوشێوەی ئەڵمانیا كە كۆمارییە و بەریتانیاش كە پاشایەتییە.
بنەمای لێك جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان لە سیستەمی مەجلسیدا زۆر لاوازە، چونكە هیچ یەكسانییەك لە نێوان هەردوو دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردندا نییە، بەڵكو دەسەڵاتی جێبەجێكردن لە ژێر دەستی دەسەڵاتی یاساداناندایە و دەسەڵاتی یاسادانان باڵادەستە بەسەر هەموو جومگەكانی حكوومەتدا، حكوومەت بەرپرسە بەرامبەر پەرلەمان و ئەركی حكوومەت بریتییە لە جێبەجێكردنی ویستی پەرلەمان.
