خەبات- هەولێر
بەڕێوەبەری فەرمانگەی شوێنەواری مێرگەسۆر – سۆران: تیمێكی زانكۆی كامبرێجی بەریتانیا كارەكەیان بە كۆتا نەهاتووە، بەڵام گرێبەستەكەیان كۆتایی هاتووە و داوایان كردووە بۆیان نوێ بكرێتەوە و لە 28ی مانگ ئەو تیمە دێنەوە هەرێمی كوردستان و چەند رۆژێك دواتر دەستبەكاردەبن و ماوەی سێ ساڵ بەردەوام دەبن لە كاركردن لەم ئەشكەوتە”.
ئەشكەوتی شانەدەر، وەك یەكێك لە كۆنترین شوێنەوارەكانی جیهان هەژمار دەكرێت و تا ئێستا چەندین لێكۆڵینەوەی لێكراوە و دۆزینەوەی كۆمەڵێك پەیكەرە ئێسكی مرۆڤەكانی نیاندەرتاڵ لە ناوەڕاستی پەنجاكانی سەدەی رابردوو لەلایەن شوێنەوارناسی ئەمریكایی راڵف سولیكی وایكردووە، كە بە درێژایی نیو سەدەی رابردوو، شوێنەوارناسان و شارەزایان خەریكی لێكۆڵینەوەبن و هاوكات دۆزینەوەی گۆڕستانێك لە قوڵایی ئەشكەوتەش بووەتە هۆكارێك كە شوێنەوارناسانی ئەمریكا و بەریتانیا بە درێژایی ئەو ماوەیە خەریكی لێكۆڵینەوەبن.
لە پێنج ساڵی رابردوو، تیمێكی زانكۆی كامبرێجی بەریتانی خەریكی لێكۆڵینەوە لەم ئەشكەوتە بوون و چواردە مەتریان لەناوەڕاستی ئەشكەوتەكە هەڵكۆڵیووە بۆ ئەوە بتوانن لێكۆڵینەوەكانییان بكەن، بەڵام پارساڵ گرێبەستەكەیان تەواو بوو، بڕیاریشە لە 28ی ئەم مانگە جارێكی دیكە تیمەكەی زانكۆی كامبرێج بە كۆمەڵێك پسپۆڕ و شارەزای بواری شوێنەوارناسی بگەڕێنەوە بۆ ئەشكەوتی شانەدەر بە مەبەستی لێكۆڵینەوە لەم شوێنە و بۆ ماوەی سێ ساڵی دیكەش بەردەوام دەبن لە كاركردن.
بەڕێوەبەری فەرمانگەی شوێنەواری مێرگەسۆر ئاماژە بەوە دەكات كە لێكۆڵینەوەكان بە سێ قۆناغی جیاوازدا تێپەڕیوون و ئاشكرایشی دەكات كە لە 28/8/2019 دا، تیمێكی شوێنەوارناسی زانكۆی كامبرێجی بەریتانیا دێنە هەرێمی كوردستان و بۆ ماوەی سێ ساڵی دیكە لێكۆڵینەوە لەم شوێنە دەكەن بەمەبەستی گەیشتن بە دەرەنجامی كۆتایی لەبارەی مێژووی تەواوی ئەشكەوتی شانەدەر.
بەڕێوەبەری فەرمانگەی شوێنەواری مێرگە سۆر سۆران ئەمیر شێروانی لە لێدوانێكیدا گوتی: “تا ئێستا لێكۆڵینەوەكان بە سێ قۆناغدا تێپەڕیووە، یەكەمییان لە ساڵی 1950 كاتێك شوێنەوارناسی ئەمریكایی راڵف سولێكی سەردانی عێراقی كرد و بەهاوكاری بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوار سەردانی ئەشكەوتەكە دەكات و دەیكاتە بیرۆكەیەك كە كاری لەسەر بكات هەر بۆیەش دوای مۆڵەت وەرگرتن لە 7/10/1951 دەستی بەكاركرد و لە قۆناغەكانی سەرەتایی چەند مەترێك چووە خوارەوە و ئێسكە پەیكەرێكی دۆزیەوە كە منداڵێكی نۆ مانگانەبوو، ئەم كارەی بەردەوام بوو تا ساڵی 1960 و لەگەڵ منداڵەكەش هاوكار چەندین یاری بەردینی كۆنی دۆزیەوە كە ژمارەیان 2 هەزار و 792 پارچە بوو، ئەو كاتە كاربۆن 14 هەبوو كە جۆرێكە لە پشكنین كە پشكنینێكی سادە بوو، ئەوكات ناوبراو رایگەیاند كە پێش 60 تا 70 هەزار ساڵ مرۆڤایەتی لێرە ژیاون”.
سۆران ئەمیر شێروانی گوتیشی: “قۆناغی دووەم لە 1953 دەستی پێكرد و ئەوكات هەندێك ئێسك و پەیكەری مرۆڤی دۆزیەوە و ئێسكە پەیكەری مرۆڤی نیاندەرتاڵیشی دۆزیەوە و ژمارەیان نزیكەی 21 پارچە بوو، دواتر لە كتێبێكدا ئاماژە بەوە دەكات كە گۆڕستانێك هەبووە كە دوای مرۆڤی نیاندەرتاڵ بووە، وای بۆ دەچێت كە مرۆڤ بە مەبەستی ئاژەڵداری لەو ناوچەیە ماوەتەوە و ژیانییان لەم ئەشكەوتە كردووە، هەر لە قۆناغی دووەم، راڵف سولێكی تۆزێك دەچێتە خوارەوە دەبینێت چەند جۆرێك گوڵ لەگەڵ مردووەكان نێژراون و ئاماژە بە هەشت جۆری گوڵ دەكات كە گوڵەكان زیاتر وەرزین و بریتین لە گوڵە بەیبوون، هێرۆ و چەند جۆرێكی دیكەیە”.
لەبارەی قۆناغەكانی دواترەوە، بەڕێوەبەری فەرمانگەی شوێنەواری مێرگەسۆر ئاماژە بەوە دەكات كە ئێستاش تیمێكی كامبرێجی بەریتانی هەمان بۆچوونییان هەیە كە ئەم شوێنە بە وڵاتی گوڵ ناودەبەن و لەمبارەیەوە دەڵێت: ” راڵف سولێكی لە نووسینێكدا ئاماژە بەوە دەكات كە ئێسكە سەرێكی مرۆڤی نیاندەرتاڵی لەگەڵ بەشێك لە جەستەی لە شوێنێك بەجێهێشتوون و ئەمەش بۆ ئەوەیە كە تیمەكانی دوای خۆم بتوانن ئاسانتر كارەكانییان جێبەجێ بكەن”.
سەبارەت بە قۆناغی كارەكانی تیمی كامبرێجی بەریتانیا، سۆران ئەمیر شێروانی گوتی: “تیمەكە كارەكەیان بە كۆتا نەهاتووە بەڵام گرێبەستەكەیان كۆتایی هاتووە و داوایان كردووە بۆیان نوێ بكرێتەوە و لە 28ی مانگ ئەو تیمە دێنەوە هەرێمی كوردستان و چەند رۆژێك دواتر دەستبەكاردەبن و ماوەی سێ ساڵ بەردەوام دەبن لە كاركردن لەم ئەشكەوتە”.
ئەو بەڕێوەبەری فەرمانگەی شوێنەواری مێرگەسۆر دەشڵێت: “خۆشبەختانە لەم چەند ساڵەی رابردوو، ئێسكە پەیكەری نیاندەرتاڵ لێرە دۆزرایەوە و زانایان گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی كە مرۆڤی نیاندەرتاڵ 75 هەزار ساڵ پێش ئێستا لێرە ژیاون”.
بەشێك لە كەلوپەلە دۆزراوەكان لە بەڕێوەبەرایەتی شوێنەواری سۆران پارێزراون و بەشێكی دیكەش لە مۆزەخانەكانی ئەمریكایە و تا ئەو كاتەی مۆزەخانەیەكی شیاو لە هەرێمی كوردستان دروست دەكرێت ئەو كات كەلوپەلەكانی ئەمریكا و عێراقیش دەگەڕێندرێنەوە بۆ هەرێمی كوردستان.
ئەگەرچی ئەشكەوتەكە یەكێكە لە شوێنەوارە جیهانییەكان بەڵام بەهۆی تەواونەبوونی لێكۆڵینەوە لەلایەن پسپۆڕ و شارەزایان، هێشتا یونسكۆ نەیتوانیووە هیچ قسەیەك لەمبارەیەوە بكات بە پاساوی تەواونەبوونی لێكۆڵینەوەكان، بەڵام بەڕێوەبەری ئەو فەرمانگەیە ئاماژە بەوە دەكات كە نووسراویان ئاراستەی لایەنی پەیوەنددار كردووە بۆ ئەوەی ئەشكەوتی شانەدەر بچێتە لیستی یونسكۆ، بەڵام پێی وایە ئەمە كاتی دەوێت.
ئەشكەوتی شانەدەر دەكەوێتە سەر بەرزایی لووتكەی چیای برادۆست لە قەزای مێرگەسۆری سەر بە پارێزگای هەولێر، دوو هەزار و 200 پێ لە ئاستی رووی دەریاوە بەرزە، بۆ گەیشتن بەم ئەشكەوتە پێویستە 390 پلیكانە سەركەویت، مێژووی ئەم ئەشكەوتە بۆ 80 هەزار ساڵ بەر لەزایین دەگەڕێتەوە و بە كۆنترین و گەورەترین ئەشكەوت دادەندرێت لە عێراقدا، بەرزاییەكەی ئەشكەوتەكە 18 مەتر و، درێژییەكەی 40 مەترە، پانیی 27 مەتر تا 60 مەترە لە ناوەوە.
