كاروان كریمخان‮ ‬
یەكێك لە نیشانەكانی‮ ‬وڵاتانی‮ ‬دوا كەوتوو ئەوەیە كە‮ ‬یەكێك لە شارە گەورە و پڕ‮ ‬دانیشتوەكان پێشكەوتوە و شار و دێهاتەكانی‮ ‬قەراخیش لە بەر نەبوونی‮ ‬پێداویستییەكان وەناڵە دێن‮. ‬ئەمە‮ ‬یەكێكە لە هۆكارەكانی‮ ‬كۆچ كردنی‮ ‬ناوخۆیی‮ ‬و دەبینین كە لەم جۆرە وڵاتانە لێشاوی‮ ‬كۆچ بۆ پایتەختەكان كە پڕ‮ ‬لە ئیمكانیاتن دەدیترێ‮.‬ ‮ ‬بەڵام لە وڵاتانی‮ ‬پێشكەوتوو جۆرە هاوسەنگیەك لە نێوان ناوەند و قەراخ هەیە و بۆیە زۆر جار كۆچی‮ ‬بەراوەژوو لە وڵاتانی‮ ‬پێشكەوتوو دەبینین‮. ‬هەروەها لە وڵاتانی‮ ‬پێشكەوتو چەمكی‮ ‬وەك گەشەی‮ ‬قەراخ و گەشەی‮ ‬دێهات شتێكی‮ ‬جێی‮ ‬باسە و گرینگی‮ ‬پێ دەدرێت‮. ‬بەم گۆشە نیگایەوە لە كوردستان پێویستە گرینگی‮ ‬زیاتر بە ناوچە پەراوێزەكان بدرێت‮. ‬ئەم چەمك و ئامانجانە كاری‮ ‬زۆری‮ ‬دەوێ و پێویستی‮ ‬بە پڕۆژەی‮ ‬نیشتیمانی‮ ‬و‮ ‬ڕێك خستنی‮ ‬یاسا و دانای‮ ‬ستراتیژی‮ ‬تۆكمە و لەبار و ورد هەیە‮. ‬بەڵام لە هەمان كاتدا بەشێكی‮ ‬گرینگیدان بە ناوچەكانی‮ ‬دور لە ناوەند لە ئەستۆی‮ ‬بەڕێوەبەرێكی‮ ‬وشیار و بە ئاگایە‮. ‬واتا بەڕێوەبەری‮ ‬شارەوانی‮ ‬و ناحیە و قایمقامەكانی‮ ‬شارەكانی‮ ‬دور لە ناوەند دەبێ توانای‮ ‬پێشكەوتن و گرینگی‮ ‬ناوچەكانیان پێبزانن و بە گوێرەی‮ ‬ئەم توانا شاراوانە بیر لە گەشەی‮ ‬شارۆچكە و دێهاتەكان بكەنەوە‮. ‬لێرەدا پێویستە‮ ‬ڕۆڵی‮ ‬بەرێوەبەر بە چاوێكی‮ ‬ورد تەماشا بكرێت‮. ‬دەبێ بزانین كە كاریگەری‮ ‬بەڕێوەبرێك بۆ بنەجێ كردنی‮ ‬وشەی‮ ‬وەك گەشەی‮ ‬دێهات و شارۆچكە چەندە كاریگەرە‮. ‬پێش پێویستی‮ ‬ئەم شتانە شایستە بوونی‮ ‬بەڕێوەبەرە و پێویستە سەرەتا بۆ دەكار كردنی‮ ‬ئەم چەمك و ئامانجانە سیستەمی‮ ‬ئیداری‮ ‬بێتە گۆڕین و پێویستە بەڕێوەبری‮ ‬ناحیە و شارەوانی‮ ‬و قایمقامەكان بە زانستی‮ ‬بەڕێوەبردن و پێشكەوتن دەوڵەمەند بن‮. ‬واتا دەبێ بەڕێوەبەرێكی‮ ‬ناحیە لە زانستگەلێك بزانێ تاكو بتوانێ چەمكەكانی‮ ‬پێشكەوتن بناسێ و بیانخاتە كار‮. ‬زۆر جار لە زۆر شوێن بە نوسین و بە گوتن گوترا كە بەرێوەبردنی‮ ‬شار بە تایبەتی‮ ‬بۆ بەڕێوەبەرێكی‮ ‬ناحیە تەنها بە بڕوانامەی‮ ‬یاسایی‮ ‬ناكرێ‮. ‬تەنانەت‮ ‬ڕەنگە ئەم پێوەر و‮ ‬یاسایە شتێكی‮ ‬خرابیش بێت و دەرئەنجامی‮ ‬باشی‮ ‬نەبوبێ‮. ‬ئەگەر ئێمە بمانەوێ بەرەو گەشەی‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬و گەشەی‮ ‬شار هەنگاو بنێین دەبێ بەڕێوەبەری‮ ‬شارەوانی‮ ‬و ناحیەكان جگە لەوەی‮ ‬كە پێویستە زمانێكی‮ ‬دیكە بزانن دەبێ زانستێكی‮ ‬زیاتر لە زانستی‮ ‬یاسا بزانن‮ ‬یان‮ ‬ڕەنگە هەر پێویست نەكا‮ ‬یاسا بزانن و بۆ كاری‮ ‬یاسایی‮ ‬دەتوانن لە گەڵ پۆلیس و بەشی‮ ‬یاسایی‮ ‬فەرمانگە و دادگا لە پەیوەندیدابن‮. ‬بەڵام دیارە ئەم سیستەمە ئەستەمە وازو بگۆڕدرێ‮. ‬لێرەدا پرسیار ئەوەیە ئەدی‮ ‬بۆ باشتر كردنی‮ ‬شێوازی‮ ‬بەڕێوەبردن دەبێ چی‮ ‬بكرێت؟ لە وەڵامدا دەبێ بڵێین مادام بوار نەبێ سەرلەبەری‮ ‬سیستەم بگۆڕین،‮ ‬وێ دچی‮ ‬لە كورت مەودادا واباشتر بێت لانی‮ ‬كەم هەندێ دەورەی‮ ‬تایبەت بە زانستمەند كردنی‮ ‬بەڕێوەبەران بە مەبەستی‮ ‬پتەو كردنی‮ ‬زانستی‮ ‬مودیریەتی‮ ‬شار‮ ‬ڕێك بخرێت‮. ‬هەروەها كۆمەڵە كتێبێكی‮ ‬پەیوەندار بە زانستی‮ ‬بەڕێوەبردنی‮ ‬شار پێشنیار بكرێت بۆ خوێندنەوە و لە كارگەی‮ ‬تایبەتی‮ ‬زانستی‮ ‬بەڕێوەبردنی‮ ‬شار و ناحیە و شارەوانی‮ ‬لێپرسینەوەی‮ ‬لە سەر بكرێت و ببێتە وانەی‮ ‬بەڕێوەبەران بۆ ئەوەی‮ ‬بۆ نمونە بەڕێوەبەرێكی‮ ‬ناحیە تەنها لە چوارچێوەی‮ ‬یاسادا نەمێنیتەوە و نیگای‮ ‬فراوانتری‮ ‬هەبن‮. ‬بەڕێوەبەر دەبێ خۆی‮ ‬دەوڵەمەند بكا بە زانستی‮ ‬كۆمەڵایەتی‮ ‬و زانستی‮ ‬گەشەی‮ ‬ئابوری‮ ‬و سیاسەت‮. ‬پێویستە پارێزگاكان هەوڵ بدەن پەرتوكەكانی‮ ‬زانستی‮ ‬بەڕێوەبردنیی‮ ‬وەربگێڕدرێنە سەر زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬بۆ ئەوەی‮ ‬چۆنیەتی‮ ‬كاری‮ ‬بەڕێوەبردن و سیاسەتی‮ ‬ئیداری‮ ‬پێشكەوتن بە خۆیەوە ببینێ‮. ‬لە گەڵ ئەوەی‮ ‬كە زمانی‮ ‬كوردی‮ ‬وەك مادەیەكی‮ ‬خاو زمانێكی‮ ‬دەوڵەمەندی‮ ‬فرە زاراوە و پڕ‮ ‬لە واژەگەلی‮ ‬خۆڕسكە،‮ ‬بەڵام بە داخەوە بە تەواوی‮ ‬نەبۆتە زمانی‮ ‬زانست و پێویستە كاری‮ ‬لە سەر بكرێت تا دەگاتە ئاستی‮ ‬زمانە زیندوەكانی‮ ‬جیهان؛ ئەمەش زۆری‮ ‬دەوێ و كاتی‮ ‬زۆریش دەبا‮. ‬بۆیە پێویستە بەڕێوەبەری‮ ‬شارەوانی‮ ‬و ناحیەكان جگە لە زمانی‮ ‬دایك زمانێكی‮ ‬زیندویتر بزانن بۆ ئەوەی‮ ‬بتوانن پەرتوكەكانی‮ ‬مودیریەتی‮ ‬شار بخوێننەوە و بە زانستی‮ ‬بەڕێوەبردنی‮ ‬شار و شارسازی‮ ‬خۆیان لە چوارچێوەی‮ ‬چەقیوی‮ ‬یاسا بەرنەدەر‮. ‬دیارە كە بە زانستی‮ ‬یاسا تەنها كاری‮ ‬پۆلیسی‮ ‬و كاری‮ ‬ڕۆژانە و‮ ‬ڕۆتین بەڕێوە دەچێ و زانستی‮ ‬یاسا بە تەنها نابێتە هۆی‮ ‬ئەوەی‮ ‬بیری‮ ‬پێشكەوتن و گەشەی‮ ‬شار خوناوە بكات و تەنانەت كاری‮ ‬بەڕێوەبردنیش شەل و كوێر دەبێ‮. ‬مادام بە ئاسانی‮ ‬نەكرێ سیستەم بگۆڕین لانی‮ ‬كەم دەبێ لە هەڵبژاردنی‮ ‬بەڕێوەبەرەكان ورد بین‮. ‬هەروەها دەبێ بۆ بەڕێوەبەرانی‮ ‬ئێستای‮ ‬یاسازانیش كارگەی‮ ‬فێركاری‮ ‬و زانستی‮ ‬بەڕێوەبردن بكرێتەوە و پەرتوكی‮ ‬تایبەت بە زانستی‮ ‬بەڕێوەبردن بۆ بەڕێوەبەران دیاری‮ ‬بكرێن‮. ‬ئەمە چارەسەرێكی‮ ‬بنەڕەتی‮ ‬نیە بەڵكو ئەم پێشنیارە تەنها موسەكینێكە بۆ كورت مەودا تاكو‮ ‬ڕێگای‮ ‬دروستتر دەدۆزینەوە و‮ ‬ڕاستەڕێ دەبین‮. ‬ئەگەرنا ئەگەر ئێمە بمانەوێ لە‮ ‬ڕووی‮ ‬سیستەمی‮ ‬ئیداری‮ ‬و برۆكراسی‮ ‬پێشكەوین و سیستەمی‮ ‬ئیداری‮ ‬و بەڕێوەبردنیمان لە خزمەت ئامانجەكانی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬و‮ ‬ڕەفاهیەت و گەشەی‮ ‬وڵاتدا بێت دەبێ سەرلەبەری‮ ‬سیستەمی‮ ‬ئیداری‮ ‬و بروكراسی‮ ‬هەرێمی‮ ‬كوردستان بە پێی‮ ‬پێوەرەكانی‮ ‬پێشكەوتنی‮ ‬ئێستای‮ ‬جیهان بەڕۆژ بكەینەوە و بیگۆڕین‮. ‬لە‮ ‬ڕاستیدا هەرێمی‮ ‬كوردستان لە‮ ‬ڕووی‮ ‬سیستەمی‮ ‬ئیداری‮ ‬پێویستی‮ ‬بە گۆڕانێكی‮ ‬ڕادیكاڵ هەیە‮. ‬بۆ ئەوەی‮ ‬كورد بتوانێ حكومەتێكی‮ ‬شایستەسالار بونیاد بنێ دەبێ لە بچوكترین‮ ‬یەكەی‮ ‬ئیداری‮ ‬خۆی‮ ‬گۆڕانكاری‮ ‬بكات و وردە وردە لە سیستەمی‮ ‬ئیداری‮ ‬كۆنی‮ ‬عوسمانی‮ ‬و عێراقی‮ ‬ئێستای‮ ‬بێ سەروبەر دوور كەوێتەوە‮. ‬سیستەمی‮ ‬ئیداری‮ ‬ئێستا وەك كۆنە‮ ‬یەغدان و سندوقێكی‮ ‬دو دەركە وایە كە تەنانەت ئەگەر بیرۆكەی‮ ‬باشیشی‮ ‬تێباوێی‮ ‬لە دەركەكەی‮ ‬دیكەی‮ ‬دەرئەنجامی‮ ‬باش نایێنە دەرێ؛ بۆیە پێویستە خودی‮ ‬یەغدان و سندوقەكە بگۆڕدرێ‮. ‬سیستەمی‮ ‬باش وەك سندوقێكە تەنانەت ئەگەر شتی‮ ‬خرابیشی‮ ‬تێباوێی‮ ‬لە ناوخۆیدا چاكی‮ ‬دەكاتەوە و لەولا شتی‮ ‬باش فڕێ دەداتە دەرێ‮. ‬ئەم سیستەمە ئیداریەی‮ ‬ئێستا كۆن و ژەنگاوی‮ ‬بوە و لە گەڵ ئامانجەكانی‮ ‬ژیانی‮ ‬باشتر بۆ هاوڵاتیان ناگونجێ و پێویستی‮ ‬بە نوێ كردنەوە هەیە‮. ‬نوێ كردنەوەیەك كە لە گەڵ چەمكەكانی‮ ‬دیموكراسی‮ ‬و پێشكەوتن و ئاسایش و‮ ‬ڕەفاهیەت گونجاو بێت‮. ‬لە سیستەمی‮ ‬پێشكەوتوودا هەڵبژاردنی‮ ‬بەڕێوەبەرانیش سیستەماتیك دەبێ و بەڕێوەبەری‮ ‬زانا و بە ئاگا دەچێتە شوێنی‮ ‬خۆی‮. ‬بەو هیوایەی‮ ‬چیتر گیرۆدەی‮ ‬یاسا نەخۆشەكان نەبین‮.‬