فارس قادر فەقێ عەبدوڵڵا*
ئەو دەستەواژەیەم لە رەحمەتی دایكم بیستووە، دەیگووت داپیرەم (نەنكی باوكم ناوی دورێ) بوو دەیگووت لە سەردەمی حوكمرانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی باج (زەریبە) بە زۆری زۆرداری لە خەلك وەردەگیرا بە كۆمەڵێك بیانووە و ناو و نازناو وەك سەرانە و مەڕانە و بابەتی تر لەسەر دانەوێڵە و بەروبووم بە هەموو شێواز و جۆرێك هەبووە و وەرگیراوە.
دیارە ئەوانەی ئەوكات لە كوێستانەكان ژیانی رەوەندایەتیان بەسەردەبرد لەو شاخ و داخە جەندرمەی تورك ئەو سەردەم لە كوێستانەكان بە دوایاندا دەگەڕان و بە زۆرەملێ پارەیان لە خەڵك دەستاند جا ئەوەی رەوەنداتی كردووە یان خەڵكی ناوچەكە بووە زیاتر بە دوو شێواز باجی لێ وەرگیراوە وەك سەرانە بە مانای (لە سەر كەسەكە و ژمارەی خانەوادەكە حیسابی بۆ دەكرا) و مەڕانەش بە مانای باج لەسەر ژمارەی چەند سەر مەڕ و بزنە یان هەر ئاژەڵێكی تری هەیە جا ئەوەشیان بە مەزاجی ئەو جەندرمەیە بووە كە چووە بۆ شوێنەكە و گەر كەسەكە (لیرە و پارەشی) نەبووایە لە جیاتی لیرە و پارە بە زۆری زۆرداری مەڕ و ماڵاتیان دەبرد (هەروەك ئێستاش pkk ئەم سیاسەتە پەیڕەو دەكات لە كوێستانەكان سەرانە و مەڕانە لە رەوندەكان وەردەگرێ و لەوەش خراپتر رۆژانە باج لە هێلكەی مریشك وەردەگرن لەو شوێنانەی تێدانە ئەم كارە بە ئاشكرا دەكەن و هەمان سیاسەتی دەوڵەتی عوسمانی پەیرەو دەكەن).
ئەم بابەتە لە مێژووی دەوڵەتی عوسمانی زۆر بە فراوانی هەبووە و نووسراوە و باسكراوە، ئەوەی من مەبەستمە لەو بابەتەم گێڕانەوەی باسی مێژووی ئەو سەردەمە نییە، بەلكو مەبەستم قسەی داپیرە (دورێ)یە كە وەك مەدح و سەنایێك باسی باوكی خۆی كردووە گوایە سەرانە و مەڕانەی نەداوە! كەواتە باجی نەداوە. دیارە پرسیارێك دروستبووە و پرسیاریان لێكردووە و گوتراوە جا چۆن قبوڵ كراوە نەیدات؟ داپیرە دەڵێت لە ئەنجام سجن كراوە و بەڵام هەر نەیداوە! جا پرسیار قووڵتر دەبێتەوەو گوتراوە دوای سجن كە نەیداوە چی لێكراوە؟ دەڵێت ئازار دراوە! جا دوایی چی لێكراوە؟ كورتی كەینەوە داپیرە دەڵێت باوكمیان دەبرد لەسەر بەفر درێژیان دەكرد و بەو سەرمایە رووتیان دەكردەوە و بە جەلدە لێیان دەدا، بەڵام هەر نەیدەدا؟ دەڵێت لە كۆتاییەكەی زۆر ئازاری دەخوارد، بێ تاقەت دەبوو و لێیان دەستاند!!! كەواتە باجەكەی دەدا تا نەجاتی دەبوو! هەروەها شتێكی زیاتریش لە خەڵك تێری لێدەدرا و رەزیل دەكرا و نەخۆش دەكەوت و چەندین رۆژیش دووردەكەتەوە لە ماڵ و منداڵی و كاتی بە فیڕۆ دەچوو و مال و منداڵیشی بێتاقەت دەبوون، كەواتە تا كۆتایی هەمووی هەر گرفت بووە.
گەر سەیر بكەین هەرچی عەقڵ و مەنتق هەیە لە ئەنجامدانی ئەو كارەدا نیە و نەبووە چونكە لەكۆتاییدا باجەكە هەر وەردەگیرا و ئەوەی وای دەكرد زۆر ئەزیەتیشی دەخوارد و رەنگە بشمردبا بەهۆی ئازاردانەكە یان ئەو ئازارە بۆ ماوەیەكی دیاریكراو سەبر سەبر بێتە بەهۆی مردن لە كەسێكی تری لەو بابەتە گەر واش بوو كاركەر و گەورەی ماڵ مرد و خانەوادە هەمووی هیلاك بووە و سەرەرای ئەو مردنەش ماڵ و سەروەتی لە دەست دەدا و خەرجیشی زیاد دەبێ لە جێی دینارێك دەیان دینار دەبێ سەرف بكرێ كەواتە خانەوادە و میللەت و كەسوكاری هەمووی زەرەرمەندبوون و پووكانەوە, ئەم نموونەیەم بۆ ئەوە بوو گەر بەراوردی بكەین لە گەڵ حوكمرانی ئەو سەردەمەمان و زۆر نەچینە خوارەوە باسی (سەدام حسین) و عەقڵییەتی سەدام حوسێن بكەین كاتێك وڵاتانی زلهێز و كۆمەڵگای نێودەولەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان و وڵاتانی دراوسێ پێیان دەگووت دەبێ پەیرەوی یاسا و رێساكانی مرۆڤایەتی بكەیت! دەبێ لە سنوری ئەخلاقی دەرنەچی! دەبێ چەكی كوشندە بەكارنەهێنی! دەبێ مافی مرۆڤ بپارێزی! دەبێ رێز لە مافی دراوسێكانت بگری! دەبێ و دەبێ، بەڵام سەدام چیكرد؟ مافی مرۆڤی نەپاراست، رێزی لە جیران نەگرت، چەكی قەدەغەكراوی بەكارهێنا، لە هەموو یاساكانی مرۆڤایەتی دەرچوو ،دەرئەنجام لە بەرامبەر ئەم كارە (كۆمەڵگای نێودەوڵەتی) سنووریان بۆ دانا، كەچی نەخۆی ناسی و نە گوێی لە كەس گرت نە لە لایەنی خێرخوازی و رای گشتی گاڵتەی بە هەموو شتێك دەهات رۆژ بە رۆژ غرورتر دەبوو و قسەی دەكرد ئەوەبوو جاری یەكەم لێیاندا لە كوێت و بەهێز دەریان كرد و لە نێوان (100) رۆژ سوپای عێراقیان والێكرد كە لە سوپایەكی پلە (5)لەسەر ئاستی جیهان، سوپایێكی لەرزۆك و بێ توانا كەچی سەدام هەر تێنەگەیشت تا وایلێهات لە لایەنی ئابووریش دراوی عێراقی (پارە) لە (300)سێسەد جار زیاتر بەهای خۆی لە دەست بدات كەچی هەر تێ نەگەیشت, هەموومان لە یادمانە لە ساڵانی شەڕی عێراقی و ئێرانی و كوێتی و عێراقی و ئەمریكی و عێراقی بێجگە لە شەری زیاتر لە (30) ساڵەی لەگەڵ بزاڤی رزگاریخوازیی كوردی و شەڕی ناوخۆیی عێراقی چ شیعی یان سونی یان شەری هەموو بۆچوونە ئازادیخوازەكانی تر كەچی هەر تێنەگەیشت! لە كاتێكدا پارەی عێراقی بەر لە هەفتاكان و هەشتاكان هەر دینارێك لە بانك بەرامبەر بە سێ دۆلار بوو كەواتە 33دیناری عێراقی لە بانكی عێراقی بەرامبەر بە 100دۆلاری ئەمریكی بوو كەچی لە كۆتاییدا وایلێهات 100دۆلاری ئەمریكی لە نێوان (9000)دینار تا (10000)دینار گەمەی دەكرد و گەر بە نۆ هەزار حساب بكرێت كەواتە (9000) دینار پێشووتر بەر لە جەنگەكان لە عێراق (30,000)دۆلاربوو، كەواتە بەراوردی بكەین رێژەی بۆ 300جار نرخی دراوی عێراقی دابەزی، ئەوە لە لایەك لە لایەكی تر هەزار دیناری سویسری بەرامبەر بە دراوی چاپی عێراقی كە پاش شەڕی عێراق و كوێت بە بێ گوێدان بە یاسای بانكی جیهانی چاپیكرد ئەویش یەك ملیونی چاپ بۆ لە نێوان 17 تا 50 هەزاری سویسری بەرامبەر بوو ئەمە جیاوازی سویسری لە گەل چاپی تەزویری عێراقی یەك بەرامبەر بە (60)بوو جا (60 X300)= 18000 كەواتە بە چاپی تەزویر هەژدە هەزار جار دابەزی بەڵكو زیاتریش كەواتە عێراق لە رێگای ئابوریەوە وێران بوو نەیدەتوانی هەستێتەوە سەرپێ تا لە كۆتاییدا وایلێهات كە هەموومان وا دەیبینین كە رەنگە سەدەیەكی تریش وەك خۆی لێنەهێتەوە! دەرئەنجام سەدام رووخا عێراق وێران بوو لە هەموو بوارەكان بوو بە وولاتێكی وێران وە هەروەك دەیبنین عەقلیەتی سەدام دەرئەنجام توندرەوی دروست كردووە وڵاتێكی سونی و شیعی هێنا وجود و بونیاد واش پێدەچێ (100)ساڵی تریش نەكرێ ئەو عەقڵییەتە رەگەز پەرستییە و وێرانكاریە لە ناو ببردرێ تا ئەو رادەیەی سەدام لە ماڵ و منداڵی خۆشی تێكدا و شوێنێكی ئارام بۆیان نەما نەك لە عێراق بەڵكو لە جیهان كە بتوانن تێیدا بژین هەروەك دەبینین ماڵ و منداڵ و كچەكانیشی سەرگەردان بوون، شوێنیان نەما لەم عێراقە لێی دانیشن جا حەقمانە بپرسین بلێین عەقڵی سەدام فەرقی چیبوو لە گەڵ ئەو عەقڵییەتەی سەرانە و مەڕانەی نەدەدا و تا تێر جەلدە نەكرابا و ئیهانە نەكرابا نەیدەگووت باشە و دەیدەم!.
ئەمە نموونەیەكی دیارە و زۆر سەیرە، دەتوانین بڵێین كە ناوچەكە یاخود دەسەڵاتداریی دەڤەری رۆژهەڵاتی ناوەراست خەریكە هەمووی لەم عەقڵییەتەدا دەژین وەك دەبینین لیبیا و یەمەن و ئێستاش لەم ماوەی رابردوو سودان سەرۆكەكەی (عومەر بەشیر) وا پێدەچێ بە هەمان دەرد و چارەنوسی سەدام بچێ و بێجگە لەوەی بەم عەقڵییەتە ناوچەكەیان تەسلیم بە تیرۆرستان و پیاوكوژان كرد هەموویان دۆراند و میللەتیان سەرگەردان كرد.
ئەوەی مەبەستمە لێرەدا دەبینین گۆرەپانی ناوچەكە بووە بە ئاگردانێك هەرچەندە هەمووشیان دەزانن كە رژێمە دیكتاتۆرەكان چارەنووسیان چۆنە، ئاگاداری خۆیانن كەچی پەند لە مێژوو وەرناگرن!! هەروەك دەبینین توركیاش لە وڵاتێكی نیمچە دیموكرات خەریكە بۆ دیكتاتۆرێكی مەزهەبی لەگەڵ رەگەز پەرستی و غروری كەسیدا دەچێت رۆژانە هەزاران كەس لەسەر بیرورا بەند دەكرێت، ئەوەی گوێ بیست دەبین لە نێوان ئەو (3)ساڵە دەگووترێ سەرەوەی (250,000) كەس بەند كراون لە سەر بیرورا، ئەم ژمارەیەش بوو بەهۆی ئەوەی دەیان هەزار بەندیخانە دروست بكرێت لە جیاتی نەخۆشخانە و قوتابخانە! بۆ خزمەتكردنی تاكی توركی.
بەهەرحاڵ ئەم عقڵییەتەش لەوە دەچێ چ جیاوازییەكی نەبێ لە گەل عەقڵییەتی سەردەمی پیاوەی سەرانە و مەرانەی نەدەدا تا ئیهانە نەكرابا, وە ئەوەی زەقی لە شەقامی توركیش دەبینرێ دووشتە رۆژانە بەندیخانە زیاد دەبێ وە نرخی لیرەی توركی دادەبەزێ بۆیە دەڵێین خۆزگە سەدام دێننەوە یادی خۆیان تا پێیان نەكەوێتە ناو هەمان چاڵ سەدام تێیكەوت!! كەواتە ئەوەی دەمینێ كە باسی بكەین و زۆر بە راشكاوانە پێمان دەلێ كە بە قۆناغەكانی حوكمرانی سەدام وا تێدەپەری و بێ ئاگانە لە خۆیان خەریكە بگاتە قۆناغەكانی گەیشتن بە عەقڵییەتی (سەدا سەدی) سەدام، ئەویش وەك ئەوانی ترن كە باسمان كرد بارودۆخی ئێستای ئێرانە بەهۆی غروری و گوێ نەگرتن لە شارع و لە رای گشتی هەمان عەقڵییەتی دیكتاتۆری نەگۆڕی پێشوتریانن.
بەڵێ هەمان گەمەی سەردەمی سەدام حسێن و حوكمرانییە (37) ساڵییەكەی وا لە ئێران دەستی پێكردووە و مێژووی عێراق لە ئێران وا دووبارە دەبێتەوە بەڵێ ئەوەی ئێستا لە ئێران دەگوزەرێ وەك كۆپییەكە لە مێژووی عێراقی لە نێوان 1990 تا 2003 گەر سەیر بكەین هەمان سینارۆیە لە ئێران دەبینین و ئێرانیش بە زمانی هەرەشە قسە دەكات، عێراق دەیگووت مزدەوجم هەیە ئەو مزدەوجە گەنجەكانی عێراقی دروستیان كردیە و سەدام بە پێكەنین و گالتەوە بە خەڵكی پیشان دەدا، لە كاتێكدا ئەو كارەی دەكرد گەلی عێراقی لە برسان دەمرد، هەروەك گووتمان دینارێكی عێراقی (18000) جار بگرە زیاتریش بەرامبەر بە قیمەتی پێشووی نرخی دابەزیبوو سەربازی عێراقی جلی دڕاوی لەبەربوو، پارەی نان خواردنی لە گیرفان نەبوو، كەچی عێراق دەیگووت ئیسرائیل لە ناو دەبەین و ئەمریكاش لە ناوچەكە دەردەكەین لەو كاتانەی (عێراقی سەدامی) ئەم قسانەی دەكرد سەربازی عێراقی (22)دینار و 500 فلس مووچەی مانگانەی بوو كە یەك جەم نانی پێ دەخورا یان نا. لە كۆتاییشدا وایلێهات سەربازی عێراقی بە ئاشكرا دەرۆزەی دەكرد.
بەڵێ عەقڵییەتی سەدام حوسێن، جەیشی عێراقی لە ناوبرد بە دەرۆزەی خست حقد و دوژمنداری لە عێراق دروست كرد!! جەیشی عێراقی كرد بە داعش بەلێ هەمووە هەڵەی سەدام و برسییەتی بوو ئەو كارەساتانەی دروست كرد كە بە سەدەیێكی تر وەك خۆی لێ نایێتەوە بەڵێ ئێرانیش عەقڵییەتی سونی و شیعی لە عێراق دروست كرد ئەوەی ماشبوو ئێران تێكیدا. وەزعی پێشووی عێراق، هەمان فیلم و هەمان سینارۆیە ئێستا وا لە ئێران دەستی پێكردووە و بەرچاو دەكەوێ، بە پێی زانیاری كرێكاری ئێرانی رۆژانە بە (25000 تا 35000) تومەن كار دەكات گەر كرێكار ئیشی هەبێت و وە هەرسی رۆژ كاربكات و لە سەر (35000) بۆی حساب بكرێ كە ئەمەش مەحاڵە پارەكەی دەكاتە یەك ملیون و پەنجا هەزار توومەن, لە كاتێكدا نرخی (100)دۆلار نزیكەی ملیۆن و شەشسەد هەزار تمەنە هەندێ كات, كەواتە هەرچەندە نرخ جێگیر نیە بەلام بە پێی ئەم نرخە داهاتی كرێكارێك هەر سی رۆژ كاربكات لە نێوان (65 تا 70) دۆلار تێناپەری خەڵك بە كۆلە مەرگی دەژین و دەبێت بە كۆلبەر، بەڵام دەكوژرێت سەبارەت بە سەربازی ئێرانی جل شر بێ دەرامەتن وەك عێراقی سەدامی كەچی وڵات خەریكی دروست كردنی ئەتۆمیە! شار بن ئاو دەكەوێ دەیان خانوو بەسەر خەلكدا دادەرووخێن ناتوانن خانویێك بۆ لێقەوماوان دروست بكەن كەچی شەڕی ئازادیخوازانی سوری دەكەن دیفاع لە بەشار ئەسەد دەكەن! نانیان نیە بیدەن بە میللەت كەچی (حزب اللە)ی لوبنانی بەخێو دەكەن! لە هەموو ناوچەكە كار دەكەن، یەمەن بەرەو مێژووی چاخی بەردین دەگەڕێنەوە لە هەموو شوێنێك كار دەكەن و چاو لە كوردی باشوور سوور دەكەنەوە بەلام پرسیار لە لێقەوماوانی ووڵاتەكەی خۆیان ناكەن. گەلی ئێرانی خەریكە لە برسان بمرێ بەڵام بانگەوازی شەڕی هەموو دونیا دەكەن و باسی ئازادی مافی مرۆڤ لە وولاتانی دژ بە بۆچوونەكانیان دەكەن گوایە خۆیان پەیڕەوی دەكەن، بەڵام رۆژانە چەندین ئازادیخوازی خۆیان بە ناوی جۆراوجۆر هەندێ جار بە بیانووی تریاك خۆری لە بەر چاوی دونیا لە سێدارە دەدەن! دونیا پێیان دەلێ دەبێ بگەرێنەوە نێو (مەحافلی دەولی)كەچی گاڵتە بە هەموو دونیا دەكەن بە كورتی كار بۆ تێكدانی چەندین وڵات دەكەن و لە سەر حسابی میللەتی خۆیان، بەڵام كار بۆ خەڵكی خۆیان ناكەن، ئاگایان لە جوڵەی هەموو دونیایە و لە هەموو شوێن كار دەكەن تا جێ پێی خۆیان خۆش بكەن بەلام تەنها جێی پێی خۆیان لە ناو گەلی ئێران خۆش ناكەن! وە هەمووی دەگووترێ، دەبینرێ، داوا دەكرێ ئاگادار دەكرێن كەچی وەك سەدام حسێن گاڵتەیان بە هەموو شتێك دێت و مێژوو ناخوێننەوە لە كۆتاییدا دەكرێ بڵێین ئەمەشیان جیاوازی چیە لە گەڵ ئەو باپیرەی داپیرەمان كە (ئابڵوقەی لە سەر دانرا كەواتە سجن بوو كە نەوتی لێ قەدەغەكرا بفرۆشێ كەواتە مەڕو ماڵاتی بێبەرهەم و بێ سەرپەرشتی كاربوو بوو كە ئازاردرا كەواتە میللەت هیلاك بوو كەواتە وەك باپیرە زامدار بوو كە رێگای كەلوپەلی پێ نەدرا، كەواتە وەك باپیرە لە سجن برسی بوو خوا نەخواستە گەر ئێران تووشی شەڕبوون كەواتە لە سەر بەفر درێژ كران جەلدە كران) ئەو كاتەش كار لە كار دەترازێ وەكو باپیرە باجیان لێ دەسەندرێ.
جا هیوادارین هەڵەی عێراق، ئێران تێی نەكەوێ، بە داخەوە وەك دەبینرێ لە هەموو قۆناغەكان وەك عەقڵییەتی عێراق رۆیشتووە خۆزگە لە قۆناغی ئەخیریش پێش جەلدە لێدان نەكەونە هەمان چالی سەدامییەكان و خۆیان خۆیان رێكخەن نەك جەلدەی سەر تاشە بەرد و بەفری كوێستانان, ئەو گەمەیە ئاسان نیە گەر باش بیربكەنەوە لە وەزعی عێراقییەكان حەق نیە بە هیچ شێوەیەك بەرپرسانی ئێران پێ بخەنە ناو هەمان چاڵی دۆڕاوی سەدامییەكان لە كۆتاییدا دەڵێن مێژوو بۆ خوێندنەوەیە بۆ پەندە، نەوەك بۆ حكایەت و بەر ئاگردان و نووسین لە لاپەرەی پەڕاوەكان.
* ئەندامی ئەنجومەنی سەركردایەتی پارێزگای هەولێر (پ.د.ك).
