خەبات: تریفە ئازاد –
پاش ئەوەی رێزدار نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەڵبژێراوی هەرێمی كوردستان سوێندی یاسایی خوارد. لە 12ی6ی2019 نێچیرڤان بارزانی یەكەم فەرمانی سەرۆكایەتی دەركرد بە راسپاردنی، بەرێز مەسرور مەسعود مستەفا بارزانی وەك سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیرانی بۆ پێكهێنانی كابینەی نۆیەمی هەرێمی كوردستان. هەڵبەت نێچیرڤان بارزانی وەكو قوتابییەكی چالاك و دڵسۆزی رێبازی بارزانی و خەباتگێرێكی بە ئەزموون لە بواری سیاسەت و دەوڵەتداری و حوكمڕانیدا،لەتوانایدایە سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بكاتە چەترێكی كۆكەرەوەی ناوماڵی كوردستان بۆ هەموو لایەنە سیاسییەكان و هەموو نەتەوە و ئایین و ئاینزا كانی كوردستان بۆ ئەوەی كوردستان بە دەستەجەمعی و ئاراستەیەكی هاوبەش، بەهێزەوە بەرەو ئایندەیەكی گەش هەنگاوبنێت. هەروەها بە راسپاردنی بەرێز مەسرور بارزانی بۆ پێكهێنانی كابینەی نۆیەمی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، خەڵكی كوردستان دڵنیادەكرێنەوە كە پارتی دیموكراتی كوردستان دەخوازێ كوردستانێكی بەهێز بونیاد بنێت بۆ ئەوەی هێمنی و ئارامی و خۆشگوزەرانی و دادپەروەری لە كوردستاندا بەرجەستە ببێت. بەم شێوەیە پڕۆسەی سیاسی و حكومڕانی سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان و حكوومەتی هەرێمی كوردستان لە كابینەی نۆیەمی حكوومەتی كوردستان یەكەم هەنگاوی خۆی نا. لەم رووەوە رۆژنامەی خەبات لەم تەوەرەدا راو بۆچوون و خواست و داواكاریی شارەزایان و پسپۆران و هاووڵاتیانی كوردستان بۆ حكوومەت و كوردستانیان دەخاتەڕوو.
دەبێت حكومەت پایەی پەروەردە و فێركردن لە كۆمەڵگا بەبەرزی بهێڵێتەوە
لە سەرەتا دا مامۆستا ڕەسوڵ محمدامین بەڕێوبەری پەروەردەی مەخمور لە بارەی گرینگیدان لە حكوومەتی داهاتوو بە بواری پەروەردە لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: بێگومان ژێرخانی زانستی هەر گەل و وڵاتێك لەسەر بناغەی سیستەمی خوێندن بونیادنراوە ئەگەر سیستەمی خوێندن سیستەمێكی نوێ و زانستی و بابەتی و واقیعی بێت و دەرهاویشتەی واقیعی كۆمەڵگە و پێداویستییەكانی ژیانی ئەو سەردەمە بێت ، بێگومان زەمینەیەكی لەبار و گونجاو بۆ تێگەیاندن و پێگەیاندنی كەسانێكی زانا و دانا و شارەزا و بلیمەت دەرەخسێنێ و دەبێتە هۆی ڕزگاركردنی كۆمەڵگە لەجەقبەستوویی و بەستەڵەكی هزری و مەعریفی ، بەڵام ئەگەر سیستەم ، سیستەمێكی سەقەت و ناتەواو بێ و كەم و كوڕی و خەوشی تێدابێت و لەسەر بنەمای زانستی دانەڕێژڕابێت ، ناتوانێ ببێتە خاڵی وەچەرخان بۆ بەرەو پێشبردنی كۆمەڵگە، پەندێكی كوردی هەیە دەڵێت: هاوێشتنی بەردی گەورە نیشانەی نەپێكانە ئەم پەندە ئەو وانەیەمان پێ دەدات كەمرۆڤ هەرگیز پەنا بۆكارێك نەبات كە لەدەرەوەی تواناكانی دابێت ، واتە جۆری كارەكە لەگەڵ ئاست و تواناهزری و جەستەیی و زانستییەكانی قوتابی تێكنەكاتەوە و نەتوانێ لە بیاڤی كاركردندا پراكتیزەیان بكات و بەگشتی هۆكارەكانی پاشكەوتنی ئاستی پەروەردە و فێركردن دەگەرێتەوە بۆ ئەم كێشەو گرفتە سیاسییانەی لەم چەندساڵەی ڕابردوودا باڵی كێشاوە بەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تایبەت عێراق و تا ئاستێك هەرێمی كوردستان وەك بوونی چەندین ڕێكخراوی تیرۆریستی و قەیرانی دارایی و پەرەسەندنی مادەهۆشبەرەكان كە بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ كاریگەری نێگەتیڤی لەسەر سێكتەری پەروەردە و لایەنی دەروونی مامۆستاو قوتابیان هەبوو لەپاڵ ئەمەشدا نەبوونی سیستەمێكی گونجاو و دروست كە لەم چەند ساڵەی دواییدا چەندین سیستەم گۆرانكاری پێكراوە و نەبوونی ژینگەیەكی تەندروست و چاودێری نەكردنی قوتابی لەلایەن خێزان و قوتابخانەوە و هەبوونی كەمتەرخەمی لەپێداویستی و كەل و پەلی پێویست لەقوتابخانەكان و نەبوونی پلانی تایبەت لەلایەن خودی قوتابیەوە كەس ناتوانێ رۆلی زانكۆكان لەپرۆسەی خوێندندا نادیدە بگرێت ، چونكە ئاستی وشیاری و هزری و مەعریفی و زانستیی خەڵك و بەها ئەخلاقیی و ئاینی و كەلتووریی و فەرهەنگییەكانی زانكۆكان ، كارییگەریان لەسەر بونیادنانی كەسایەتیی تاكەكانی كۆمەڵگە هەیە.
هەربۆیەش لەم ڕووەوە جیاوازییەكی زۆر لەنێوان زانكۆكانی كەرتی تایبەت و زانكۆحكومیەكان بەدی دەكرێت ، زانكۆ حكومییەكان لەڕووی زانستی و مەعریفییەوە دواكەوتوون و سیستەمی خوێندن تیایدا كۆنباو تقلیدی یەو بەشێوەیەكی كلاسیكی بەرێوە دەجێت بەڵام خوێندن لەزانكۆكانی كەرتی تایبەت ، لەئاستێكی هەرە بەرز و مۆدێرن دایە و رۆژانە بەدەیان داهێنانی زانستی و نوێ بەهۆی ئەو سیستەمەوە دێننە ئاراوە و سیستەم لەسەر بنەما زانستییەكان دارێژراوە و ساڵانە گۆڕانی ڕیشەیی بەسەر پرۆگرامەكان دێت ، ئالێرە دا بۆمان دەردەكەوێت بەهۆی پشتگوێ خستنی زانكۆ حكومییەكان و بوونی چەند زانكۆیەكی تازە دەركەوتووی كەرتی تایبەت هۆكاری سەرەكییە بۆ پاشكەوتنی زانكۆكانی كوردستان لەلیستی زانكۆ جیهانییەكان ، لەداڕشتنی ستراتیژیەتی بەزانستی كردنی كۆمەڵگە ، بەرپرسیارەتییەكی گەورەی لەئەستۆ دایە ، بۆیە چەندە حكومەت بەتەنگ زانست و مەعریفە و خوێندنەوە بێت، ئەوەندە كاروانی زانست و زانیاری بەئاراستەیەكی ڕاست و دروستدا دەڕوات و خوێندن ڕێچكەی راستەقینەی خۆی وەردەگرێ و توانا هزری و جەستەیەكانی چین و توێژەكانی كۆمەڵگە دەخاتە گەڕ بۆ جوانكردنی دیمەنەكانی ژیانی شارستانی . بەڵام ئەگەر حكومەت بەجددی كاری لەسەر زیندووكردنەوەو پایەداركردن و چەسپاندنی سیستەمی خوێندن نەكات ، ناتوانێ هەنگاوی كڕداری بۆ بنەبركڕدن و نەهێشتنی نەفامی و نەزانی و پاشاگەردانی و دواكەوتوویی بهاوێژێ و ڕابەرایەتی كۆمەڵگایەكی وشیار بكات و سەروەریی و شكۆمەندیی یاساكان و زانست بپارێزێ ، بۆیە دەبێت حكومەت پایەی پەروەردە و فێركردن لە كۆمەڵگا بەبەرزی بهێڵێتەوە.
زۆربەی زانكۆكانمان لە ڕووی باڵەخانە و پێداویستییەكانی خوێندنەوە وێرانن
دكتۆر شوان محەمەد ئەمین خۆشناو مامۆستا لە زانكۆی سەلاحەدین كۆلێژی ئاداب بەشی مێژوو لە بارەی گرنگی دانی حكوومەتی داهاتوو بە زانكۆكان لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گووتی: گۆڕانكاریی و پەرەسەندنە زانستییەكان و پرۆسێسی پەروەردە و خوێندنی باڵا لە جیهاندا هەنگاوی گەورەیان بڕیوە و خودی ئەم دوو بوارە هۆكاری پێشكەوتنی وڵاتەكانن خوێندنی باڵا هەوێنی پێشكەوتنی سیاسیی و ئابوریی و كۆمەڵایەتیی هەر وڵاتێكە? توێژینەوە ئەكادیمییەكان ڕێگایەكن بۆ چارەسەری پرسگەلی سەرەكی باندۆری قەیران و نەهامەتی و نشووستییەكان، هەر بۆیە ئەگەر بە هەرێمی خۆمان بەراورد بكەین جیاوازییەكی گەورە دەبینین، هەرچەندە لە ڕووی توانای مرۆیی كوردستان خاوەنی سەرمایەیەكی گەورەی ئاوەزی زانستییە و هیچی لە توانای ڕۆژئاواییەكان كەمتر نییە، بەڵام ئاریشەی بنەڕەتی لە پڕۆسێس و دامەزراوەكەدایە، خودی سیستێمەكە لەبار و گونجاو نییە، كامە پرۆژەی توێژینەوەی زانستی لە لایەن دەزگا پەیوەندیدارەكانی حكوومییەوە كاری پێدەكرێت؟ جێگەی داخە ساڵانە بە دەیان و سەدان توێژینەوەی نایاب و گونجاو هەر لە پرۆژەكانی دەرچوونی بەكالۆریۆس و نامەكانی ماستەر و تێزەكانی دكتۆرا بگرە كە ڕێژەیەكی بەرچاوی لە هەموو زانكۆكانی كوردستان ئەنجام دەدرێت و ڕاسپاردە و رێگە چارەی زانستی گونجاویشی تێدایە بۆ كێماسی و هەڵە و ئەو كێشە و گرفتانەی كە كوردستان لە بواری ئابوری و سیاسیی و مێژوویی و كۆمەڵایەتی و بیناسازی و پزیشكی و كشتوكاڵی و وزە و ڕۆشنبیریی و هەموو سێكتەرەكانی ترەوە بە دەستییەوە دەناڵێنێ، لە كاتێكدا لە وڵاتانی پێشكەوتوو بە ملیاران دۆلار لە توێژینەوەكان خەرج دەكرێت و دەیان سەنتەری لێكۆڵینەوەیان بۆ ئەم بابەتە تەرخان كردووە، بەداخەوە لای خۆمان لەسەر رەفەی كتێبخانەكان تۆزیان لێنیشتووە و حكومەت لاییان لێ ناكاتەوە، لە لایەكی ترەوە زۆربەی زانكۆكانمان لە ڕووی باڵەخانە و پێداویستییەكانی خوێندنەوە وێرانن، هاوكات خودی ئەو سیستەمە كۆنەی خوێندن كە دەیان ساڵە هەیە و پەیڕەو كراوە و بە كزی لەگەڵ گۆڕانكارییە ئەرێنییەكان رۆیشتووین ئەوەش سیستمێكی كۆن و كلاسیكی و پڕ رۆتینە و بەكەڵكی دونیا و سەردەمی ئەمڕۆ نایێت و كاری جدی و هەوڵی بەردەوام و فەراهەمكردنی زەمینەسازی پێویستە بۆ دەستپێكردن و درووستكردنی ستافی كارا و رێنمایی و جێبەجێكردنی پرۆژەكە، بۆیە پێمان وایە كوردستان توانایەكی گەورەی ئاوەزی زانستی هەیە و حكومەتی نوێ دەبێت گوێیان لێبگرێت و دەستگیرۆییان بكات بۆ پرۆسەی گۆڕانكاری ئەرێنی و پێشكەوتنی زانستی و چوونە پێشی ریزبەندیرانكینگی زانكۆكانمان و نزیكبوونەوە لە ئاستی زانكۆ گرنگەكانی جیهان، سەبارەت بە كەرتی تایبەت بەداخەوە چەند قوتابخانە و زانكۆیەكی لێ دەربچێت ئەوانەی تر هێندەی لە شێوەی كۆمپانیایەكدان و مەبەستی بازرگانییان لە دواوەیە ئامانجی زانستییان پێوە دیارنییە، سەرەڕای درووستكردنی جیاوازی چینایەتی قورسكردنی بارە خێزان و بێزاركردنی گەنجان و بێ هیوا كردنی قوتابیان.
پێویستە كار بكرێت بۆ بەرەوپێشچوونی بواری خوێندن
نێچیرڤان حوسێن كەلاری سكرتێری یەكێتی قوتابیانی كوردستان كە ئەوان وەك ڕێكخراوی دایك هەمیشە خۆیان بە بەرگریكاری قوتابیان و بەرەو پێش بردنی سیستەمی خۆێندن لە هەرێمی كوردستان لە لێدوانێكی تایبەت بە ڕۆژنامەی خەبات پێشنیاریان بۆ حكوومەتی داهاتووی كوردستان دەخەنە ڕوو پەروەردە و خوێندن دوو ڕەگەزی سەرەكی بنیاتنانی تاك و بنیاتنانی وڵاتە، بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی هەموو ئەو كۆمەڵگا و وڵاتانەی كە بەهێز و باڵادەست بوون لە ڕووی پەروەردەیی و خوێندەواری و ئاستی زانستییەوە تاكەكانیان لە پێگەیەكی بەرزتر بوون بەراورد بەو وڵاتانەی كە هەمیشە ژێردەست و داگیركراوبوون و خاوەنی ئیرادەی سەربەخۆی خۆیان نەبوون. هەر لەو ڕوانگەیەوە لە سەدەی ڕابردوو بەشێكی زۆر لە وڵاتان لە دوای هەردوو جەنگی جیهانی یەكەم و دووەم، گۆڕانكاری دراماتیكی لە پێگەی بەشێك لە وڵاتان هاتە كایەوە ئەویش بە گرنگیدان بە بوارە جیاوازەكان و لە پێشینەی ئەو بوارانە زیاتر گرنگیدان بە پەروەردە و فێركرن وەك بناغەی دووبارە بنیاتنانەوەی وڵاتەكانیان. كوردستان بە هۆی نەبوونی قەوارەیەكی سەربەخۆ تا ڕاپەڕینی بەهاری 1991، هەمیشە وڵاتانی داگیركەر ڕێگرییان كردووە لە بوونی سیستەمێكی پتەوی پەروەردەیی چونكە ئەوەیان بە مەترسی زانیوە لەسەر داهاتووی وڵاتەكانیان، بەڵام لە دوای ڕاپەڕین و دامەزراندنی دامودەزگا فەرمی و یاساییەكان لە هەرێم، هەوڵ دراوە بایەخ بەم بوارە بدرێت و لەو ڕووەوە هەنگاوی زۆر باش نراون.
ئەوەی ئەم بوارە لە زۆر بواری تر جیادەكاتەوە، پێویستی بوونی گۆڕانكاری بەردەوام و پەرەپێدانی زیاترە بە بوارەكە، بۆ زیاتر بەرەوپێشبردنی ڕەگەزەكانی ئەم بوارە و گونجاندنی لەگەڵ بەرەوپێشچوونەكانی سەردەم و ئاشناكردنی تاكەكان بەو چەمك و دەستەواژانەی كە بنەمای بەهێزی وڵاتانی پێشكەوتوون لە بوارە جیاوازەكان. پەروەردە پرۆسەیەكی فرەڕەهەندە، گرنگیدان بە بیروباوەڕ و بەهاكانی مرۆڤایەتی، ئاستی زانستی و هوشیاری و مەعریفی تاك و پشتیوانیكردن لە توانا و بەهرەكانی تاك لە خۆدەگرێت، ئەمە وا دەكات بۆ پەرەپێدانی زیاتر بەو بوارە، فراوانتر لێی بڕوانرێ و بە پلانی ورد و هەڵسەنگێندراو و بە پشوودرێژییەوە كاری بۆ بكرێت. خاڵێكی زۆر گرنگ كە پێویستە كاری بۆ بكرێت بۆ بەرەوپێشچوونی ئەم بوارە، بە سەنتەربوونی قوتابییە لە ناوەندەكانی خوێندن چونكە تا قوتابی نەبێتە ناوەندی گرنگیپێدان لە ناوەندەكانی خوێندن لە ئاستە جیاوازەكان، گوێ لە ویست و داخوازییەكانی نەگیرێت، سەركەوتوو نابین لە بنیاتنانی سیستەمێكی تۆكمە بۆ پێگەیاندنی نەوەیەكی تەندروست.
لە ڕابردوودا ئەگەرچی هەنگاوی باش لەم بوارە نراون ب،ەڵام بەهۆی نەبوونی پلانی درێژخایەنی پەروەردەیی یان پوخت نەبوونی پلانەكان، لەخۆنەگرتنی سەرجەم رەگەزە جیاوازەكانی بنیاتنانی سیستەمێكی بەهێزی پەروەردەیی و زانستی، وەك پێویست گرنگینەدان بە ویست و داخوازیی تاكی قوتابی كە گرنگترین ڕەگەزە لەو پرۆسەیەدا و تێكەڵكردنی ململانێ سیاسییەكان لەگەڵ ئەم بوارە وەك ئەوەی لە چەند ساڵی ڕابردوو لە هەوڵدان بۆ بایكۆتكردن و پەكخستنی پرۆسەی خوێندن لە پارێزگای سلێمانی بە ئاشكرا بینرا، هۆكاربوون كە بەرەوپێشچوونەكان لە ئاستی چاوەڕوانییەكان نەبن. لە هەرێمی كوردستان زانكۆیەكانیش بەدەرنەبوون لەم كەموكوڕییانە و لە هەمان كاتدا بە هۆی ڕەچاونەكردنی ئەو بنەما و ستانداردە جیهانییانەی كە بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی زانكۆكان پشتی پێدەبەسترێت و كێشەی كارگێڕی لە وەزارەتی خوێندنی باڵا و نەبوونی سەربەخۆیی زانستی و كارگێڕی وەك پێویست لە زانكۆكان، ئاستی زانكۆ و ڕیزبەندییەكانیان لەسەر ئاستی جیهانی لە دۆخێكی خراپ و نەخوازراودایە و ئەمە بووەتە هۆكاری ئەوەی زانكۆكان نەتوانن هاوشانی بازاڕی كار لە ئاستێكدا بن و بەشێكی زۆر لە دەرچووانیان بێكار دەمێننەوە و ئەمەش وا دەكات بۆ دەستی كار پشت بە هێزی كاری دەرەكی ببەسترێت كە ئەمە لە دوور مەودادا زیانی زۆری ئابووری لێدەكەوێتەوە، لە هەمان كاتدا بە هۆی ریزبەندی زانكۆكانی هەرێم، ئاستەنگی زۆر دێتە پێش دەرچووانیان بۆ درێژەدان بە خوێندن لە زانكۆ ئاست بەرزەكانی جیهان. بۆ باشتربوونی ئاستی زانكۆكان، پێویستە حكومەتی هەرێم بە وردی كاربكات بۆ دەستنیشانكردنی هەموو كەموكوڕییە كارگێڕی و زانستی و ئەكادیمییەكان كە لە وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستی و دامەزراوەكانی سەر بەو وەزارەتە بوونیان هەیە، دوورخستنەوەی هەموو ئەو كەسانەی لە ماوەی رابردوودا هێندە خەریكی پاراستنی بەرژەوەندییە حزبی و كەسییەكانیانن بوون، هێندە لە خەم بەرەوپێشبردنی خوێندنی باڵا نەبوون، گەڕاندنەوەی سەربەخۆیی كارگێڕی بۆ زانكۆكان و گەڕانەوە بۆ بنەما و ستانداردە جیهانییەكان و پیادەكردنیان لە زانكۆ و پەیمانگا حكومی و ناحكومییەكان بە جۆرێك دەرچووانی ئەو زانكۆ و پەیمانگایانە لێهاتوویی و كارامەیی ئەوتۆیان تێدابێت كە بتوانن رۆڵی كاریگەرانە ببینن لە زیاتر بەرەوپێشبردنی كوردستان لە بوارە جیاوازەكان.
