خه‌بات: هەندرێن شێرزاد
سەرەتای مانگی فێبرایەر، ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا كشانەوەی خۆی لەو پەیماننامەیە راگەیاند كە ساڵی1987 سەبارەت بە موشەكە ئەتۆمیەكان لەگەڵ رووسیا مۆری كردبوو، بەمەش كۆتایی بە رێككەوتننامەیەك هێنا كە بۆ ماوەی30 ساڵ هەردوولا پابەند بوون پێی. ئەم هەنگاوەی ئەمەریكا جگە لەوەی لەسەر ئاستی جیهاندا ترس و نیگەرانیەكی گەورەی لێ كەوتەوە ، هاوكات بووە مایەی وروژاندنی ژمارەیەك پرسیاریش، لەوانە: ئایا ئەم هەنگاوە جیهان بەكوێ دەگەیەنێ؟ ئەم دوو زلهێزە بەنیازی چین؟ ئەمەریكا لەبەرچی لە رێككەوتنەكە كشایەوە؟ ئایا ئەمە سەرەتای شەڕێكی ساردی دیكە و ململانێیەكی تری خۆپڕچەككردنی بەدوادا نایەت؟
شتێك لەبارەی رێككەوتنی ANF
ئەم رێككەوتننامەیە لە ساڵی1987 لەنێوان رۆنالد ریگنی سەرۆكی پێشووتری ئەمەریكا و میخائیل گۆرباچۆڤی سەرۆكی ئەوكاتەی سۆڤیەت مۆركرا.
بە گوێرەی خاڵەكانی رێككەوتنەكە، ئەمەریكا و سۆڤیەتی پێشوو پەیمانیان دا هیچ جۆرە موشەكێكی بالستی یان باڵدار بەرهەم نێنن و تاقی نەكەنەوە و بڵاوەشیان پێ نەكەن، هەردەها هەردوولا ئەو موشەكانە لەناو ببەن كە ماوەی فڕینیان لە نێوان1000 تا5500 كیلۆمەتر و ئەوانەش كە ماوەی فڕینیان كورتە و لە نێوان500 تا1000 كیلۆمەتر دایە، ئەمەش دەبێ تا ساڵی1991 جێبەجێ بكرێ.
هەردوولا بەندەكانی رێككەوتنەكەیان وەك خۆی جێبەجێ كرد و سۆڤیەت1792 موشەكی بالستی و باڵداری لەناوبرد، ئەمەریكاش859 موشەكی لەناو برد.
تا ساڵی991 سۆڤیەت سیستمی موشەكی بیونیر و تێمپ ژ ئێس و ئۆكا و ئار-12 و ئار ژ 14 ی بەتەواوی لەناوبرد .پەنتاگۆنیش خۆی لە سیستمی بیرشینگ و تۆماهۆك رزگار كرد .
دواتر ئەمەریكا و سۆڤیەت كەوتنە گفتوگۆ بە مەبەستی دانانی سنوورێك بۆ موشەكە ئەتۆمیە ناوەند و دوور هاوێژەكان، لە ئەنجامدا بڕیاریان دا بەرامبەر بە بڵاونەكردنەوەی موشەكە ئەمەریكیەكان لە ئەوروپا، سۆڤیەت ژمارەی ئەم جۆرە موشەكانە كەم بكاتەوە و ئەمە لە ساڵی1988 كەوتە بواری جێبەجێكردن.
دیارییەك بۆ پوتن
تۆنی بلینكنی بەرپرسی پێشوو لە كۆشكی سپی رایگەیاند كە كشانەوەی واشنتۆن لە پەیماننامەكە وەك دیاریەك وایە كە پێشكەشی پوتن كرابێ، ئەو وتی: سەیر لەوەدایە، ئەنجامدانی كارێكی لەم جۆرە راستە، بەڵام بە شێوەیەكی هەڵە جێبەجێ كرا، شتێكی گونجاوە كە ئێمە رووبەرووی رووسیا ببینەوە لەبەر ئەوەی رووسیا بەندەكانی رێككەوتنەكەی پێشێل كردووە، بەڵام هەڵەكە لەوەدایە كە وەك كاردانەوەیەك ئێمە لە تەواوی رێككەوتنەكە بكشێینەوە، چاوەڕێش دەكرێ ئەمە ببێتە هۆی دوورخستنەوەمان لە هاوپەیمانەكانمان و هانمان دەدات روو بكەینە پێشبڕكێی خۆپڕچەككردن.
ئەگەرەكانی پەشیمانبوونەوە
رێككەوتنیANF ماوەی6 مانگی دیار كردووە بۆ پەشیمانبوونەوەی ئەو لایەنەی دەخوازێ لێی بچێتە دەرەوە، لەو ماوەیەدا ئەمەریكا دەتوانێ لە بڕیاری كشانەوە پاشگەز ببێتەوە، ئەگینا نەمانی ئەم پەیماننامەیە دەرەنجامی نەخوازراو بەدوای خۆیدا دێنێ. دوای راگەیاندنی هەواڵی كشانەوەی ئەمەریكاش، سەرچاوەیەك لە وەزارەتی دەرەوەی رووسیا رایگەیاند كە ئەمەریكا خەون دەبینێ ئەگەر پێی وابێ خۆی بە تەنیا تاكە زلهێزی جیهانە.
چی دوای كشانەوە؟
كشانەوەی ئەمەریكا لەو پەیماننامەیە ئەم پرسیارەی سەرەوە دەوروژێنێ. ئەو رێككەوتنە بوە مایەی لەناوبردنی نەوەیەكی تەواوی ئەو موشەكانەی كە500 تا5000 كیلۆمەتر دەبڕن، هاوكات سنوورێكی بۆ تەنگژەیەك دانا كە لە هەشتاكانی سەدەی رابردوو سەری هەڵدا، دوای ئەوەی سۆڤیەت ژمارەیەك موشەكی ئێس ئێس20 ی ئەتۆمی بەرەورووی چەند پایتەختێكی ئەوروپای رۆژئاوا جێگیر كرد. ئەگەرچیش كشانەوەی هەردوولا لە رێككەواتنەكە مەرج نیە ببێتە مایەی بەرپابوونی جەنگێكی ئەتۆمی لە نێوان رۆژهەڵات و رۆژئاوا، بەڵام هەنگاوێكی مەترسیداریشە و دوور نیە واشنتۆن و مۆسكۆ پەلە بكەن لە پەرەدان بە چەكە ئەتۆمییەكان.
مەترسیی چین
واشنتۆن كە ئۆباڵی كشانەوەكی لەو رێككەوتنە دەخاتە ئەستۆی رووسیا و بە پێشێلكردنی خاڵەكانی تۆمەتباری دەكات، باس لە ئامانجێكی دیكەی بڕیارەكەی دەكات ئەویش گەیشتنیەتی بە قۆناغێكی نوێی ململانێی ستراتیژیی لەگەڵ چین لە ئۆقیانووسی هێمن و باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا. واشنتۆن پێی وایە ئەو چینەی واژۆی لەسەر رێككەوتنەكە نەكردووە ، سەرقاڵی پێشخستنی توانا موشەكیەكانە، ئەمەش بێگومان دەبێتە هەڕەشەیەك بۆ سەر خۆی و بۆ سەر هێزەكانی لە ئۆقیانوسی هێمن و باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا.
كاردانەوەكان
شارەزایان هۆشداری دەدەن لەوەی بڕیاری كشانەوەی ئەمەریكا لەم رێككەوتنە كاردانەوەی زۆری لێ دەكەوێتەوە ، بە جۆرێك دوور نیە رووسیا وەڵامی توندی هەبێ، وەك دیاریشە مۆسكۆ بە نیازی خولقاندنی گوشار و هەڕەشەی سەربازیی نوێیە بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ، بە تایبەتی ئەوانەی پێگەی سەربازیی ئەمەریكیان تیادا هەیە، ئەمەش بێگومان دەبێتە مایەی هێنانەدی ناسەقامگیری لەسەر ئاستی جیهان بە گشتی و ئەوروپا بە تایبەتی. گومانیش نیە لەوەی كە رووسەكان سیاسەتی توندتر دەگرنە بەر، بەڵكو دوور نییە هەڕەشە لە وڵاتانی ئەوروپا بكەن و لە رێگەی چەكی ئەتۆمیشەوە هەمان سیاسەت بەرانبەر ئەمەریكا پیادە بكەن.
بیانوو و مەترسییەكان
وێڕای ئەو بیانوانەی ئەمەریكا بەرامبەر بە كشانەوەی لە رێككەوتنەك دەیانهێنێتەوە، بەڵام كێشەكە كاردانەوە و دەرەنجامی درێژخایەن و ستراتیژیی لێ دەكەوێتەوە، بەڵكو دوور نیە ئەمە ببێتە مایەی دووبارە دروستبوونی سیستمێكی ئەمنی نوێ بۆ جیهان، كاردانەوەكانیش تەنیا پەیوەست نابن بە ئەمەریكا و رووسیا، بەڵكو ئەوروپا و جیهانیش دەگرنەوە. لێرە بەدواوە ئاسایشی ئەوروپا دەكەوێتە ژێر پرسیار و گومانەوە، چونكە جارێكی دیكە موشەكی ئەمەریكا لە چەند وڵاتێكی وەك رۆمانیا و پۆڵەندا دەردەكەونەوە.
لە لایەكی دیكە، شارەزایان سەبارەت بە سۆڤیەتی كۆن و رووسیای ئێستا بەسەر دوو بەرەدا دابەش بوون، گرووپێك پێیان وایە یەكێك لە هۆكارەكانی كەوتنی سۆڤیەت ئەو بودجە گەورەیە بوو كە بۆ پرۆژەكانی خۆپڕچەككردن تەرخان دەكرا، بەشەكەی تریش باس لەوە دەكەن كە جیاوازیەكی بنەڕەتی لە نێوان سۆڤیەت و رووسیای ئێستادا هەیە، چونكە رووسیا خەریكی بونیادنانی سیستمێكی سەرمایەدارییە، ئەمەش رووسیای كردووە بە بازاڕێك بۆ چەك، بازاڕێك كە بۆتە سەرچاوەیەكی گەورەی داهات بۆی.
