خەبات-ساسان دەروێش:
لە دوای بڵاوبوونەوەی وتارێك لە یەكێك لە ڕۆژنامەكانی ئەڵمانیا بەناوی “دێرتاگە شپیگلی” و بە ناونیشانی “خزمەتكردن لە سایەی قەڵای كوردان دا” لە لایەن نووسەرێكی ئەڵمانی كە باسێكی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا لە نێو كۆمەڵگەی ئەڵمانیا كە زۆر بە جوانی و ئەرێنی باس لە شاری هەولێر پایتەختی هەرێمی كوردستان و قەڵا مێژوویی و دێرینەكەی و كۆنسوڵخانەی ئەڵمانیا دەكات لەو شارە ڕەنگینەی باشووری كوردستان، بەپشتبەستن لە بەشێكی كتێبی بەنێوبانگی “كارل مای” كە لەسەدا نەوەدی ئەڵمانی و ئەورووپیەكان لەم دەروازەیەوە كورد دەناسن. بۆ ئەم مەبەستەش هەڵۆ بەرزنجەیی نووسەر و كەسایەتی كورد و نەتەوەیی ساڵانێكی زۆرە لە ئەڵمانیا نیشتەجیە و ئەزموونێكی فرە دەوڵەمەندی لە كاری نووسین و مێژوویی كورد هەیە و جێگە دەستی دیارە لە نێو كتێبخانەی كوردی و ڕۆژنامە و گۆڤارەكان لەم بارەیەوە بۆ ڕۆژنامەی خەبات دوا:
پرسی كورد زۆر چۆتە پێش
سەرەتا هەڵۆ بەرزنجەیی باسی لە گرنگیی ئەم وتارە كرد بۆ ئێستاو پرسی كورد و گوتی: سەبارەت بەو وتارەش، هەڵبەت پرسی كورد زۆر زیاتر لەوەو چۆتە پێشێ، چاوەڕوانی وتاری ڕۆژنامەنووسێك بیت بیناسێنی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا گەرەكە بەباری ئەرێنی و نەرێنیدا ئاگاداری ئەو باسانە بین كە پەیوەستن بە میللەتەكەمانەوە، ئەم وتارەش یەكێكە لەوانە لە پەراوێزی باسی كۆنسڵخانە و كونسوڵی نوێی ئەڵمانی لە هەولێر و قەڵا و پێشكەوتنەكانی دەكات، لەسەر داخوازیی تۆی ڕۆژنامەنووسی بە تواناو بەپەرۆش بۆ دۆزیی كورد و پرسە نەتەوەییەكان پوختەیەكم كردە كوردی و لەم دیمانەیەدا بۆتان دەخەمەڕوو.
كەسێتی كارل مای و كتێبەكەی
پاشان هەڵۆ بەرزنجەیی، كارل مای پێ ناساندین كە بەشێكی وتارەكە پشتی بەكتێبەكەی ناوبراو بەستووە و گوتی: كارل مای 1842- 1912 گەورەترین و بەناوبانگترین نووسەری ئەڵمانە و نزیكەی 200 ملیۆن دانەی بەرهەمەكانی چاپكراون و لەوانە 100 ملیۆنی لەناو ئەڵمانیاو ئەوی تری بەو زمانانەی كە بەرهەمەكانی بۆ وەرگێڕدراون، بەرهەمەكانیشی لە شێوەی گێڕانەوەی گەشتنامەدان و پڕن لە خەیاڵ و فەنتازیا بە نێو كوردستان لە ساڵی 1881 نووسیوە، كەم ئەڵمان هەیە ئەم بەرهەمەی نەخوێندبێتەوە، باشترە بڵێم زۆرینەیەكی هەرە زۆری ئەڵمان لە ڕێی ئەم كتێبەوە كوردیان ناسیوە، دیارە لە ئێستادا بەرهەمی تری لەسەر كورد بەزمانی ئەڵمانی هەیە، لێ كارەكەی كارل مای بەدیارترینیان دادەنرێت، پێموایە لەم چەند ساڵەی دواییدا كرابێتە كوردیش، نووسەر خۆی كوردستانی نەدیوەو لە ڕێی خەڵكەوە بۆیان باس كردووە، ئەو گێڕانەوەیەی كردووە بە كتێب. لە كۆتاییشدا هەڵۆ بەرزنجەیی لەبەر گرنگی وتارەكەی ڕۆژنامەكەی ئەڵمانیا، پوختەیەكی وتارەكەی بۆ خستینە ڕوو:
خزمەتكردن لە سایەی قەڵای كوردان دا
نووسینی: Von Gerd Appenzeller
Barbara Wolf باربارا ڤۆلڤ كاتێ جانتای پێچایەوە بۆ وەرگرتنی بەرپرسیارێتی كونسوڵخانەی ئەڵمانیا لە كوردستان و پایتەختەكەی شاری هەولێر، هاوڕێیەكی كتێبەكەی Karl May كارل مای بەناوی Durch Wilde Kurdistan بەنێو كوردستانی دڕندەدا، پێشكەش كرد. كارل مای ئەم كتێبەی لە 1892دا نووسیوە بە خەیاڵێكی فەنتازیانەوە، دەنا خۆی كوردستانی نەبینیوە. لە بەندی 3 دا ناونیشانی “لەناو قەڵای” لەخۆ گرتووە. بەڵێ لە شاری هەولێری پایتەختی كوردستان لە باكووری عێراق، قەڵایەكی دڵڕفێن هەیە. كاتێ باربارا ڤۆلڤ لە مانگی تەمووزی 2018دا بۆ گرتنە ئەستۆی كارەكەی گەیشتە فڕۆكەخانەی هەولێر، كتێبەكەی كارل مای خوێندبۆوە. یەكەم كاری گەشتێك بوو، بۆ قەڵای هەولێر، زۆر بووە جێی سەرنجی و بەدڵی بوو. باكووری عێراق بە شاری هەولێریشەوە دەكەونە هیلال الخصیب. ئەمە دەڤەرێكە لە باكووری میسرەوە بەسەر نیوەدوورگەی عەرەبی و باكووری سوریاوە تا كەنداوی فارس درێژ دەبێتەوە. بەپێی ڕاووبۆچوونی زانایان ئەم دەڤەرە بە هۆی گۆڕانی كەشوهەواوە لەمەودای هەزاران ساڵ دا، كولتوورێكی بەرزی كۆچەری تێدا سەری هەڵداوە. بەدرێژایی دیجلە و فورات پاشماوە و شوێنەوارەكان كە دەگەڕێنەوە بۆ شارستانێتییەكانی مێژووی مرۆڤایەتی زوو، وەك بابلییەكان، نەینەوا و ئوروك.
هەولێر نزیكەی 8000 هەزار ساڵە ئاوەدانە. ئەمە لەبیرەوەی 250 نەوە دایە. هەولێر و قەڵاكەی ئێستاش خەڵكی تێدا دەژین. ئایا پیاو هەست بەم بەردەوامییە دەكات، خەڵكانی ئەمڕۆ دەمانبزوێنن؟ ئایا لێرەدا هەمان ئەبەدێتی هەیە، كە مرۆ وەڕس دەكات، كاتێ لە قەڵاكەوە تەماشای شارەكە دەكەیت؟.
باربارا لەدایكبووی ساڵی 1962ـەو لەساڵانی 1992 تا 1995 كاری بۆ سیاسەتی ئاسایشی ئەورووپا كردووە لە برۆكسل، بەتایبەت بۆ كاروباری بەرفراوانكردنی ئەورووپا لە ڕۆژهەڵاتەوە. دواتر لە نوێنەرایەتی ئەڵمانیا لە ڤێلنوس. پاشان لە 2009 تا 2015 كاروباری باكووری ئەفەریقا. 1990 تا 1992 لە سەفارەتی ئەڵمانی لە ئەردەن تا داگیركردنی كویت لەلایەن عێراقەوە. دواتر دوای 20 ساڵ گەرایەوە. 2012 تا 2015 بەڕێوەبەری نووسینگەی ئەڵمانی لای فەلەستینییەكان لە رامەڵا. ئێستاش وەك كونسوڵ لەهەولێر. دوای رووخانی سەدام ئەمەریكا و بەریتانیای مەزن و توركیا ناوچەی دژە فرینیان دامەزراند. سیاسەتی دەسەڵاتی جیابوونەوەی دێفاكتۆیی لەعێراق، وای كرد گەشەیەكی ئابووری بەرچاو دروست بێت، كە پەڕیوە بۆ ئەودیو سنوورەكانی توركیاش و بارزگانی بەروی سووریادا كرایەوە. بوونی نەوت و گازی زۆر لەدەڤەرەكە بناخەی ئابووریی مسۆگەركردووە. رەنگە پیشەسازی پتروكیمیاوی بێتە هۆی قەڵمبازێك. بەهۆی كەمی مەرج و داواكاری دەوڵەتی، نەبوونی گەندەڵییەوە، زۆر لایەنی بەرهەمهێنی بێگانە/ سەرمایەگوزاریی راكێشاوە بۆ كاركردن. لە فڕۆكەخانەی هەولێر لوفتهانزە و هێلی ئاسمانی ئوسترالیا و توركی تا پێش ماوەیەك گەرمانیاش دەنیشتنەوە. گەلێ كوردی لێرەدا لە ئەڵمانیا و سویسرا دەژین، لەوێ خزم و كەسوكاریان هەیە و پەیوەندییان بە وڵاتەوە هەیە. ئەم دەڤەرە لەنێوان سێكوچكەی دەوڵەتانی سوریا و توركیا و ئیران دا و حكومەتی ناوەندی لە بەغدا دایە. كاتێ سێپتەمبەری 2017 سەرباری قەدەغەی دادگای باڵای عێراقی، ڕیفەراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجام درا. لەوێ زیاتر لە %92 دەنگ بۆ سەربەخۆیی درا. نەتەوە یەكگرتووەكان بەتێكڕای دەنگ دژی ئەم ڕاگەیاندن و هەڵوێستە بوون. ئەندامانی نەتەوە یەكگرتووەكان لەوە دەترسان ناوچەكە بەرەو نائارامی و ناسەقامگیری تەواو بڕوات و داعشی تێدا بەهێز بێت. ئایا هێشتا ناوچە هەیە لەنێوان نفوزی هەردوو هێزی عێراقی، كەلێرەدا هەست بە بۆشاییەكی دەسەڵات دەكرێ، ئەمە ڕوون نییە. كوردستان هێشتا خاوەنی سەد هەزار هێزی چەكدارە و سوپای عێراق ناتوانێ بێتە ناوچە كوردییەكانەوە. لە راستیدا، گەشتوونەتە ڕێكەوتن و سازانێك، كە حكومەتی ناوەندی لە بەغدا ئاماژە بە ڕێزگرتن لە سەروەری خاكی عێراق بەتەواوی دەكات، دەسەڵاتی هەرێمیش ئەمەی قبوڵە، بەڵام لە پلەیەكی بەرزی دەسەڵاتی ئۆتۆنۆمیدا دەژی.
بەشێوەیەكی ئوسوولی باربارا سەرەتا دەبێت بچێتە بەغدا و لەلایەن وەزیری دەرەوەی عێراقەوە پێشوازی لێ دەكرێ ئەوجا دێتە هەولێر. ژیانی ئاسایش و ماوەی نێوان كاروماڵی زامنە لێرەش هەموو شت وەك بەغدا لەژێر چاودێری دایە و پۆلیسی ئەڵمانی بەرپرسی لایەنی ئاسایشی لەئەستۆیە و هاتوچۆ بە ئوتومبێلی تایبەتییە. ئەمەریكا و بەریتانیا و فەرەنسا و هەنگاریا و چین لێرە نوێنەرایەتییان هەیە. ئەمەریكا و ئەڵمانیا لەم دواییەدا لەبەر هۆكاری ئاسایشی كاروبارەكانیان كەمكردۆتەوە.
ساڵی 2017 نەتەوە یەكگرتووەكان نوسینگەی خۆی لێرە كردۆتەوەكە بەهۆی ئاوارە و پەنابەری شەڕی داعشەوە لە 800000 بۆ دوو ملیون ژمارەی دانیشتوانی زیادی كردووە. بەڵام كوردی دانیشتوانی ئەم شارە زۆر بە بەخشندەیی و میواننەوازی پێشوازی لەم پەنابەرانە دەكەن، باربارا ڤۆلڤ چاودێری ئەم پرسەی كردووە. نزیكەی %60یان لەنێو ماڵ و گەڕەكەكان دا جێگایان بۆ كراوەتەوە. گەلێ كریستیان كە هەڵاتوون روویان لێرە كردووە، بەتایبەت لە گەرەكێكی كریستییەكان، تەنانەت كلێسایەكی گەورەی تازە دروستكراویشیان هەیە. لێبووردەیی بۆ ئایین و كەمینە ئیتنیكییەكان، خەسڵەتێكی دیاری هەولێرییەكانە، تەنانەت نوێنەری جڤاتی جولەكەكانیش ئەمە دەسەلمێنێ. بەشێوەیەكی ترادیسیۆنی دانیشتوانی كوردنیشی ئەم شارە پێكەوە گەشە دەكەن، بێ ئەوەی بەرەو دابڕان و وەتاقخستنەوە بڕۆن. “ژنانی كورد هۆشیار و بێ پەچەن”. ئەمە قسەی باربارا ڤۆلڤە. ئەوەی ژنان وەك پیاوان حەزی لێدەكەن، پۆشینی پۆشاكی میللییە، ئەم كراوەییە ڕۆژانە تۆریستەكانیش دەیبینن. تۆریستە ناوخۆییەكانی عێراقی لە هەولێر و هەروەها دیبلۆماتە ئەڵمانییەكەش ئەمە پشت ڕاست دەكاتەوە.
هەولێر شارێكی سەوزە، بارانی زۆر لە زستان دا چاڵە ئاوەكان پڕ دەكاتەوە بۆ ناوچە وشكەكانی عێراق ئێرە بایەخ و سەرنجێكی گەورەی هەیە .
