د. سامان سۆرانی
پاشاگەردانی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شێوازی سیاسی و ئاسایشی جیاجیای لە خۆ گرتووە، دیارترین ئاكامی ئەم پاشاگەردانیە بریتییە لە پێكهاتە چەكدارەكانی هاوتەریب و گەورەبوونی ڕۆڵیان و سەرهەڵدانی دیاردەی مامەڵەكردن لەگەڵیاندا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە ڕێگەی نوێنەرانی ڕێكخراوە ناحكومی و دەربازگە دیبلۆماسییەكان.
لەگەڵ ئەوەشدا پاشاگەردانیی هێز پشكدار بووە لە گۆڕینی واقیعی سیاسی و گەشەكردنی تاوانی ڕێكخراو و ئابووری ڕەش و بازرگانی كردن بە ماددە هۆشبەرەكان و بە جیهانیكردنی تیرۆر و بە دامەزراویی كردنی گەندەڵی و پووكانەوەی ماف و ئازادییە مرۆییەكان و گەشەسەندنی بازرگانی بە هەموو جۆرە چەكێ و هەراسان كردنی كۆمەڵگاكان و كۆچ پێكردنیان.
ئەوەی جێی سەرەنجە ئەم دیاردانە بوون بە نیشانەیەكی هاوچەرخ و دەوڵەتە زلهێز و بكەرەكان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان خۆیان دەگونجێنن و پێكەوە لەگەڵ ئەم دیاردەیە دەژین، بێ ڕەچاوكردنی درووستبوونی هەڕەشە لەسەر ستراتیژ و لێكەوتنەوەی مەترسییەكان.
ئێمە پێمان وایە ئەم دیاردەیە لە فراوانبوونە و پەرەدەسەنێت و دەتوانێ سنووری ڕاگرتنی بقرتێنێت.
كەواتە ئێمە خۆمان لە بەردەم دیاردەگەلێ دەبینینەوە، كە خوێناوی و هاوئاهەنگن و لەخزمەتی یەكتردان بۆ ئەوەی واقیعی پاشاگەردانی چەكداری ڕەگ دابكووتێت.
كێ پێی دەكرێت چارەسەرێك بۆ هۆكاری نغرۆبوونی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ناو ئەم دیاردانە بدۆزێتەوە، بێ ئەوەی هاوەڵی ئەم واقیعە بكات، كە لێوانلێوە لە ئاسەواری نەرێنی و بەردەوام پڵێسەی ئاگرەكەی لە دەوڵەتێكەوە بۆ دەوڵەتێكی تر دەگوازرێتەوە. هێز لە هەموو سەردەمێكدا بوونی هەبووە و لە ناو سیاسەتی نێودەوڵەتی یەكێ لە فاكتەرەكانی وەرچەرخانە گرینگەكان بووە. بەڵام شێوازی ئەم هێزە بە پێی سروشتی ململانێەكان و بە پێی خاوەندارێتی هێز و فرەیی و ئاڵۆزیی قەیرانەكان لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی تر و لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی تر دەگۆڕدرێت.
هێز وەكو دەركەوتووە فاكتەری سەرەكی بەردەوامبوون و باڵادەستی و كاریگەرییە.
پێشینان دەڵێن: “هەر كەسێ توانای نەبێت بەرگری لە خۆی بكات، بە دڵنیاییەوە كەس بەرگری لێ ناكات.”
ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ململانێی جەمسەرە نێودەوڵەتیەكان لە بوارە گرنگە نێودەوڵەتییەكان بە ئاشكرا دەبینرێت.
پێكدادانی هێزە چەكدارە نادەوڵەتییەكان، كە سنووری وڵاتان دەبڕن، بە نوێنەرایەتی هێزە نێودەوڵەتیەكان زۆر بە ڕوونی لە سوریا و عێراق و یەمەن و هەندێ وڵاتی ڕۆژهەڵاتی عەرەبی گەواهی ئەو ڕاستییە دەدەن. لەم جەنگە هاوچەرخەدا ئامرازە جەنگییەكان بە تێچوویەكی كەم بەكار دەهێنرێن.
هێز بە پێی كۆمەڵناسی بریتییە لە توانای گۆڕینی بابەتێكی دیاریكراو. هێز بریتییە لە كاریگەریی تاك یان كۆمەڵێ بە شێوەیەك لە شێوەكان لەسەر ڕەفتاری كەسانی تر.
جوگرافیای سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان بە گرنگییەوە دەڕوانێتە هێز. میكیاڤیلی هێز بە ئامراز و دوا ئامانج دەبینێ، كە لە بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان دەوڵەت كار بۆ بەدەستهێنانی دەكات.
هێز كڕۆكی ململانێیە لە بەڕێوەبردنی كاریگەری و هەردەم بە دوای ئەوە دەگەڕێ، نەیاران لە هێز دابڕێنێت و لاوازیان بكات، بە مەبەستی گەیشتن بە سەروەریی هێزی ئەو لایەنەی كە مەبەستی بەدەستهێنانی هێزە.
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تیرۆر بە هەموو شێوەكانی وەكو ئامرازێكی گرنگ بە هۆكاری سیاسی و ئابووری جیهانی و هەرێمی و ناوخۆیی بەكار هێنرا، بە تایبەتی پاش درووستبوونی ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش و هێرش كردنی بۆ ناو قووڵایی عێراق و سوریا.
بە لەبەر چاوگرتنی گرنگی ستراتیژی ناوچەكانی باكور (موسڵ) و ڕۆژئاوای عێراق (ئەنبار)، ئەم وێنەیە ڕوونتر دەبێتەوە.
بازاڕی تیرۆری جیهانی و خۆجێی تیرۆریستانی جیهان و بێ كار و خاوەن پێشینەی تاوان بە هاوكاری مافیاكانی تاوانی ڕێكخراو بۆ خۆی ڕاكێشا.
دیاردەی تیرۆر بە شێوەیەكی ئاشكرا هەموو دەوڵەتەكانی جیهانی گرتۆتەوە، تەنها هەندێ دەوڵەت نەبێت.
ڕێژەی تیرۆر بە پێی لێكتێگەیشتنەكان و سروشتی ناكۆكی نێوان دەوڵەتەكان بەرزی و نزمی بە خۆیەوە دەبینێت. ئەمڕۆ بەشەكانی شانۆی داعش لە سوریا بە وەرچەرخانی سیاسی و دیموگرافی و ئابووری و كۆمەڵایەتی جیاواز كۆتایی دێ، كە دەكرێ كاریگەری نەرێنی بۆ ناوچەی ئێمەش هەبێت و بە سوودی ستراتیژیی دەوڵەتە هەرێمییەكان بگەڕێتەوە.
بۆیە پێویستە لە سەر ئاستی ناوخۆ كاری زیاتر بكرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و ڕێگری كردن لە دووبارە سەرهەڵدانەوەی دیاردەكانی تیرۆر بە گشتی و تیرۆری ڕێكخراو بە تایبەتی.
