رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان ساڵانە ئاماری ورد و گشتگیر سەبارەت بە ماددە هۆشبەرەكان بڵاودەكاتەوەو بەبەردەوامیش هۆشداری دەدات لەوەی رۆژبەرۆژ بەكارهێنەری ئەو ماددانە لەزیادبووندان. لەریزبەندی ئەو وڵاتانەیش كە نەتەوە یەكگرتووەكان دەیانخاتە لیستی ئەوانەی بە بەرهەمهێنەر و بەكارهێنەری سەرەكی ماددە هۆشبەرەكان دادەندرێن،: بەرازیل و كۆڵۆمبیا و ئەفغانستان و مەكسیك و ئێران و میسر و بۆلیڤیا و میانمار و سعودیە و پیرۆ و تونس و مەغریبی عەرەبی هەن. هاوكات هەریەك لە سوریا و عیراق بەهۆی هاوسنووربوونیان لەگەڵ ئێران لە ئێستادا وەك رێڕەوێك بۆ بازرگانیكردن و گواستنەوەی ماددە هۆشبەرەكان دادەندرێن.
بەدواداچوون: سەردار حوسێن
ئاژانسەكانی هەواڵ بەردەوام ئەو ئامار و داتایانە بڵاو دەكەنەوە، كە رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان توێژینەوەو بەدواداچوون سەبارەت بە ماددە هۆشبەرەكان و رێژەی بەكارهێنەران و بازرگانیكردن پێیەوە ئامادە دەكەن.
ماددە هۆشەبەرەكان بەچەندین قۆناغدا تێپەڕ دەبن و سەرەتا بە بەرهەمهێنان دەست پێدەكەن و دواتر ئامادەكردن و هاوردەكردن و بازرگانی پێوەكردن و بەكارهێنان، كۆتایییەكەشی بە دەستگیركردنی بەكارهێنەر و بۆ بازرگان و هەناردەكارەكانیش كەمترین سزا بەندكردنی هەتاهەتایی و زۆرترینیشی بە جێبەجێكردنی حوكمی لەسێدارەدان كۆتایی دێت.
بەپێی هەندێك لەو ئامارە مەترسیدارانەی رێكخراوە تایبتەمەندەكانی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشەبەرەكان بڵاویان كردۆتەوە، ئاماژەی ترسناك هەن. بەپێی توێژینەوەیەكی مەیدانی UNODC لەساڵی 2017دا 17 ملیۆن كەس بەكارهێنەری كۆكایین و 18 ملیۆن كەس بەكارهێنەری مۆرفین و هیرۆیین و كۆدین هەن، هەروەهاش 22 ملیۆن كەس ئوكستاسی و 35 ملیۆن كەس ئەو مادانە بەكار دەهێنن كە مۆرفینیان تیایەو 37 ملیۆن كەس ئەمیفیتامین و ماددە چالاككەرەكان بەئاگاداری و رێنمایی پزیشكی بەكاردەهێنن، بەڵام لە هەموو ئەو ژمارانەیش مەترسیدارتر 183 ملیۆن كەس لەسەرتاسەری جیهاندا ئەو ماددە هۆشەبەرانە بەكاردەهێنن كە لە رووەكی خەشخاش و ماریجوانا بەرهەم دەهێندرێت و 12 ملیۆن كەسیش لەرێگەی دەرزییەوە ماددە هۆشبەرەكان بەكاردەهێنن، كە ئەوەیان بە گواستنەوەی ڤایرۆسی ئێدزیشەوە پەیوەستە.
رێكخراوی UNODC هەر لەو راپۆرتەیدا بۆ هەمان ساڵی 2017 باس لەوەش دەكات كە دوو ملیۆن كەس بەهۆی بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەرەوە هەڵگری ڤایرۆسی ئێدزن و ساڵانەش 60 هەزار كەس بەهۆی تووشبوون بە ئێدز گیان لەدەست دەدەن. هاوكات لەگەڵ ئەم ئامارەدا رێكخراوەكە باس لە بەرهەمهێنانی ماددە هۆشبەرەكانیش دەكات و دەڵێت: لە ساڵی 2015دا 7500 تەن حەشیش و ماریجوانا، 900 تەن كۆكایین، 600 تەن ئەفیون، 140 تەن كریستاڵ بەرهەم هاتووە، وێڕای هەبوونی سەدان تەن لەو ماددە هۆشبەرانەی بۆ مەبەستی چارەسەری نەخۆشی و لەژێر چاودێری رێكخراوە تەندرووستییە جیهانییەكان بەرهەم هاتوون، كە هەندێكجار بەهۆی بازرگانیكردن یاخود لە ناگائایی كارمەندانی تەندرووستی و دەرمانسازەكانەوە ئەم ماددانە گەیشتوونەتە دەستی بەكارهێنەرانی ماددە هۆشبەرەكان و بەگوتەی ئێكخراوەكە كەڵكی خراپیان لێ وەرگیراوە.
هەر بەپێی ئەو راپۆرتەی UNODC رێژەی بەكارهێنەری ماددە هۆشبەرەكان لە ئەفغانستان گەیشتۆتە 12%ی دانیشتووان، كە 9%ی ئەو بەكارهێنەرانە بە منداڵ هەژمار دەكرێن و نەگەیشتوونەتە تەمەنی 18 ساڵییەوە، حەشیش و هیرۆیین و ئەفیون لە زۆرترین ئەو ماددانەن لەم وڵاتە بەرهەم دەهێندرێت و بەكاردێت، لە ئێران رێژەكە كەمێك نزمتر دەبێتەوە بۆ 4%ی كۆی دانیشتووان و كریستاڵ و حەشیش و ئەفیون زۆرترین بەكارهێنەری هەیە و لە ساڵی 2017شدا بەهۆی زیاد بەكارهێنانی ئەو ماددە هۆشبەرانەوە لە ئێران 3000 كەس لە هەمان كاتی بەكارهێناندا گیانیان لەدەست داوە. بەپێی نوێترین زانیاریش كە دوێنێ ئاژانسی ئەنادۆڵۆ بڵاویكردۆتەوە ئێوارەی رۆژی شەممەی رابردوو لە پارێزگای سیستان و بەلۆچستان لە باشووری خۆرهەڵاتی ئێران سەر سنووری پاكستان، دوو تەن و 605 كیلۆگرام ماددەی هۆشبەر دەستی بەسەردا گیرا.
بەڕێوەبەری ئاسایشی پارێزگای سیستان و بەلۆچستان، محەمەد كانبەری لە لێدوانێكیدا بۆ میدیای فەرمی ئێران، باسی لەوە كرد لە ئۆپەراسیۆنێكیاندا لە شارۆچكەی سەراڤان دەستیان بەسەر دوو تەن و 605 كیلۆگرام ماددەی هۆشبەردا گرتووە.
بازرگانیكردن بە ماددە هۆشبەرەكان لە وڵاتانی جیهاندا سزای جیاوازی لەسەرە، بەڵام كەمترین سزا بەندكردنی هەتا هەتاییە و لە زۆرینەی ئەو وڵاتانەیش كە جێبەجێكردنی سزای لەسێدارەدان تیایاندا بەركارە، بازرگانیكردن و دابەشكردنی ماددە هۆشبەرەكان بە سزای لەسێدارەدان حوكم دەدرێن و سزاكە جێبەجێش دەكرێت، لەوانەیش هەریەك لە بەرازیل و سعودیە و سەنگافورە و مالیزیا و ئیندۆنیسیا. هیومان رایتس وۆچ ئاشكرای كردووە لە ساڵی 2018دا شانشینی سعودی 48 كەسی بە تۆمەتی بازرگانیكردن بە ماددە هۆشبەرەكان لەسێدارە داوەو هێشتا كەسانی دیكەش لە زیندانەكانی ئەو وڵاتە هەن، كە ئەو سزای لەسێدارەدانیان لەلایەن دادگاوە بۆ دەرچووەو چاوەڕێی جێبەجێكردنی سزاكەیان دەكەن.
