بەهادین جەلال
زۆربەی ئەو وڵاتانەی لە دەستپێكی گۆڕینی سیستەمی حوكمڕانیدان و هەوڵدەدەن دیموكراسی بنیادبنێن، بەشێوەیەك كە بۆ داكوتان و قایمكردنی ستونەكانی ئەم قۆناغە، كە دەكرێت بە قۆناغی راگواستن ناوببرێت، پێویستە بەر لە هەموو شتێك ئاوڕ لە دوو خاڵی سەرەكی بدرێتەوە، كە رەنگە ئەولەوییەتی ئەو گۆڕانكارییە بن،(فەلسەفەی حوكمڕانی)و (رۆڵی حكومەت لە ئەداكردنی ئەركی سەرشانی لەهەمبەر راییكردنی كاروباری خەڵك و پێشكەشكردنی خزمەتگوزاریی سەرەتایی)، هاوكات دەبێ ئەو حكومەتە مرۆڤ بكاتە تەوەری سەرەكی و بنەڕەتیی هەموو هەنگاوێك كە بە ئاراستەی قایمكردنی پایەكانی حوكمڕانی و دابینكردنی خۆشگوزەرانی هەڵیاندێنیێت.
ئەگەر سەروەریی یاسا و بەدامەزراوەییكردنی جومگەكانی حوكمڕانی ئەولەوییەتی بەردەوامبوونی هەر دەسەڵات و حكوومەتێك بێت، ئەوا جێبەجێكردنی یاساو سەربەخۆیی دادگا و فرەكلتوریی و فرەئایینی و پێكەوەژیان دەبنە پێداویستیی هەرەلەپێشی بەتینكردنی متمانە لای خەڵك و رێزگرتن لە یاسا، لەنێو هەموو میللەتاندا ئاسایشی مرۆڤ بنەمای سەرەكیی مامەڵەكردنی پرەنسیپەكانی دیموكراسی و ئازادی و لێبووردەییە، ئەم ئاساییشەی مرۆڤ پێوانە و نۆرمی خۆشگوزەرانی و پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی و كۆمەڵگایە، زانای دەروونناس فرۆید پێی وایە زۆرجار دابینكردنی ئاسایش بۆ كۆمەڵگە لە خودی كەرامەت و تەنانەت بوونی مرۆڤیش لەپێشترە، چونكە ناكرێ مەرجەكانی كەرامەت و شكۆمەندیی مرۆڤ بهێنرێنەدی بەدەر لە دابینكردنی ئاسایش، ئەمەش هاوكێشەیەكە دەچێتە خانەی مافەكانی مرۆڤەوە، لە ساڵی 1994دا بۆ یەكەم جار لە چوارچێوەی بەرنامەی پەرەپێدانی نەتەوە یەكگرتووەكاندا چەمكی(ئاسایشی مرۆڤ) لەلایەن مەحبوب حەق وەزیری پێشووی دارایی پاكستانەوە بەكارهات، مەبەستی ئەم بەكارهێنانەش كە پشتگیرییەكی تەواوی لەلایەن ئەندامانەی ئەم رێكخراوەوە بەدەستهێنا، ئەوە بوو كە تاكەكانی كۆمەڵگا پێویستە هەست بە ئارامی و ئاسوودەیی و ئاسایش و پاراستنی كەرامەت و شكۆ بكەن.
لەم روانگەیەوە ئەگەر هەرێمی كوردستانیش بە نموونە بێنینەوە، ئەوا دەكرێ بە شانازییەوە بڵێین و بۆ دۆست و دوژمنانیش بیسەلمێنین كە ئاسایش لە هەرێمەكەماندا هەمیشە سەقامگیر بووە، پێشتر و بەتایبەتیش لە ساڵی 2014 و ئەو ماوەیەی كە داعش سێیەكی خاكی عێراقی داگیركرد، هێزی پێشمەرگەی كوردستانیش بەوپەڕی بەرخودان و فیداكارییەوە بەرگرییان لە ئاسایشی هەرێمی كوردستان و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێمیش كرد و بە سەدانیان شەهید و برینداربوون، دامەزراوە و دەزگاكانی ئاسایشی كوردستانیش بە دەیان پیلانی تیرۆریستانیان پووچەڵكردەوە، لەو سۆنگەیەوە دەتوانین بڵێین كە چەمكی ئاسایشی مرۆڤ تەنیا بریتی نییە لە ئاسایشی نیشتمانیی تایبەت بە هەر دەوڵەتێك یان قەوارەیەكی سیاسییەوە، بەڵكو رەگوڕیشەی ئەم ئاسایشە بۆ ناخی كۆمەڵگا شۆڕدەبێتەوە، واتا پاراستنی كەرامەت و ناسنامە و پرەنسیپەكانی مۆراڵ و بەها كۆمەڵایەتییە باڵاكانی ئەو كۆمەڵگایە، زۆر سیستەمی سیاسیی بەناوی بەدیهێنانی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و پاراستنی مافەكانی مرۆڤ دەسەڵاتیان گرتەدەست، بەڵام سادەترین سیما و بەهای مرۆڤیان زیندەبەچاڵ كرد، بۆ نموونە زۆر لە رژێمەكانی سۆسیالیستی لە ئەوروپای رۆژهەڵات زیاتر خۆیان بە ئاسایشی رژێمەكانیانەوە خەریك كرد، تەنانەت لە وڵاتانی كاپیتالیزمیشدا ئەم رژێمانە گرنگییان بە ئاسایشی ناوخۆ و دەرەوەی خۆیان دەدا، بەتایبەتیش رۆچوونە نێو ململانێی ئایدیۆلۆجی و كێبڕكێی خۆپڕچەككردن.
خودی مرۆڤ ئامانج و ئامرازی بەدیهێنانی هەموو سەركەوتن و شكستێكە لەنێو هەموو گەلاندا، كە راستەوخۆ رەنگدانەوەی لە پایەكانی حوكمڕانی ئەو وڵاتانەدا بەدەردەكەوێت، لەبەر ئەوە دەبینین زۆر لەو وڵاتانەی كە لەم چەند ساڵەی دواییدا گۆڕانكاریی سیاسییان تێدا هاتەئاراوە پابەندی ئاسایشی گەلەكانیان بوون بە واتا نەریتی(تەقلیدی)یەكەی، بۆیە تا كۆتایی بەردەوام نەبوون، هۆكاری ئەمەش روونە، بەر لە هەموو شتێك خۆخەریك كردن بە بەرژەوەندیی ئیداری و دەستكەوتی تایبەت، ئەوەی لە میسر و تونس روویدا نزیكترین نموونە بوو، كە كاردانەوە و پەرچەكرداری ئەو پەراوێزخستنە بوو كە مرۆڤ لەو وڵاتانە هەستی بە یەكسانی و ئاسایش نەدەكرد مەبەست(ئاساییشی مرۆڤ)ە، دیارە دەستێوەردانی دەرەكیش لە ئاسایشی هەر وڵاتێك رۆڵێكی نەرێنیی هەیە لە رووی تێكدانی ئاسایش بەگشتی و ئاسایشی مرۆڤ بەتایبەتی(لیبیاو سووریا)ش وەك نموونە، كە چۆن رووبەڕووی شەڕی ناوخۆو ململانێی دەوڵەتانی زلهێز بوونەوە و بە هەزارانیان لێ كوژرا و ملیۆنانیان لێ ئاوارەو پەناهەندە بوون و بووە هۆی كاولكاری و تێكچوونی شیرازە و ژێرخانی ئابووری و كۆمەڵایەتی.
زۆربەی ئەو وڵاتانەی كە گرنگیی بە ئاسایشی مرۆڤ دەدەن گەیشتوونەتە قۆناغێكی پێشكەوتووی پەرەپێدانی كۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی كە تێیدا یاسا سەروەرە و ماف و ئەركی هاووڵاتی دیاریكراوە، ئەمە وێڕای پێشكەوتنی بوارەكانی دیكەی داهێنان و پەروەردەو رۆشنبیری، پەیوەندیی نێوان تاكەكانی كۆمەڵگا و سیستەمی حوكمڕانیی هەر وڵاتێك دەوەستێتە سەر ئاستی دابینكردنی ئاسایشی مرۆڤ و سەرجەم ماف و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكانی پاراستنی سەر و ماڵ و دەستەبەركردنی مافی خوێندن و یەكسانیبوون و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و چەسپاندنی گیانی هاووڵاتیبوون و ئینتیما و لێبووردەیی و فرەیی، كە ئەمە خۆشبەختانە تا رادەیەكی زۆر لە هەرێمی كوردستاندا دەبیندرێت، ئەگەر هێشتا كەموكوڕیش هەبێت، بۆیە دێینەوە سەر تێگەیشتن لە چەمكی ئاسایشی مرۆڤ كە رەهەندێكی فراوانی هەیە، گوێ نادات بە شوێن و زمان و نەتەوە و ناوچەی جوگرافی و ناسنامە و كلتوور، كەواتە ئاسایشی مرۆڤ چەمكێكی جیهانییە بەقەد ئەوەی كە نێوخۆیی یان نیشتمانی یاخود ئیقلیمی بێت، كە پاراستنی ئەو ئاسایشە رەنگدانەوەی رووی گەشی هەر وڵاتێكە كە ئەم چەمكە دەخاتە پێشەوەی هەموو دەستكەوت و بەرژەوەندییەكی دیكەی بەردەوامبوونی حوكمڕانی.
