خەبات: سەفەر یوسف میرخان ژاژوكی
لە داستانی شەڕی كۆڕێ كە لە سەرەتای مانگی نیسانی ساڵی 1991 دا بەرپا بوو، هێزەكانی پێشمەرگە توانیان بە سەر سوپای دوژمندا سەركەون و بەمەش هاوسەنگی هێزەكان، پارسەنگیان بەلای قازانجی هێزی گەلەكەماندا شكایەوە و لەنگەری كوردیان بەرەو ئارامی وهێمنی گەیاند. پاش ڕاپەڕینی خەڵكی كوردستان لە بەهاری 1991 دا و دوای ئەو هێرشەی سوپای حكومەت لە زاخۆووە تا سلێمانی سەرانسەری كوردستانی گرتەوە، لەم رووە كۆچڕەو ویژدانی مرۆڤایەتی هەژاند، ئەوە بوو نەتەوە یەكگرتووەكانی بڕیاری 688 ی بۆ پاراستنی گەلی كورد دەركرد. لە 28ەمین ساڵیادی ئەم داستانە مەزنەدا، رۆژنامەی خەبات بە باشی زانی لە ئەرشیفی خۆیەوە چەند یادگارییەكی بەشداربووانی ئەو داستانە بۆ خوێنەرانی ئازیز بخاتەروو:
پێشمەرگەكانی هێزی بارزان لە ماوەی 7 تاكو 11نیسانی 1991 لە دوو داستانی مەزن سەركەوتن و بوون بە پەڕەیەكی زێرینی ناو دیرۆكی بزاڤی رزگاریخوازی گەلی كوردستان. لەم رووەوە دەتوانین بڵێین سەروەری داستانی كۆڕێ بۆ پێشمەرگەكانی هێزی بارزان سەربەرزی و شكۆمەندی بوو، چونكە لە شەڕی یەكەمی كۆڕێدا 7/4/1991 هێزی بارزانی پێشمەرگەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان، یەكەم هێزبوو رووی چەكەكانیان كردە سینگی دوژمن و لە شەرێكی قارەمانانەی دەستەویەخەدا بپێش هێرشی سوپای عێراقیان گرت و لە دەربەندی كۆڕی چۆكیان بەدوژمن دادا و سەركێشی و پێشڕەویی سوپای عێراقیان لە دەربەندی كۆڕێ بەربەست و وەستاند.
مانگی 4 ی ساڵی 1998 لەچاوپێكەوتنێكدا لە گەڵ فەرماندەی خوالێخۆشبوو د.سەعید ئەحمەد نادر ، كە ئەو كاتە فەرماندەی هێزی بارزان بوو، لەبارەی یادەوەرییەكانی داستانی كۆڕێ گوتی: سەرەتا دەمەوێت باسی دامەزراندنی هێزی بارزان بكەم. پاش كۆنگرەی نۆی پارتی دیموكراتی كوردستان بڕیاری دامەزراندنی هێزی بارزان دراوە، وەك هێزی بارزان هاتینەوە كوردستانی عێراق و پێوەندیمان بەرێزی گەلەوە كرد و توانیمان وردە وردە هێزەكە فراوان بكەینەوە، كەجێی بڕوا و متمانەی سەركردایەتی پارتی و خۆشحاڵی جەماوەری دەڤەری بارزان بوو، لە لایەن سەركردایەتی پارتییەوە پیشتیوانیمان لێ دەكرا. بەم چەشنە هێزەكە بووە جێی بڕوای پارتی دیموكراتی كوردستان و بەسەدان چالاكی و داستان لە سەر دەستی پاڵەوانانی ئەم هێزە هاتنە تۆمار كردن. لە هێزی بارزان هەرگیز كەسێك بە تەنیا بڕیارێكی لەخۆوە دەرنەكردووە، كەمن بەرپرس بوومە، پەنامان بۆ ئەوە نەبردووە كە ڕای من یان هەر كەسێكی دیكە سەرپشك بووبێت، هەردەم راوێژكاری لەنێوانمان هەبووە، ئێمە بەرپرسمان هەبوو، پێشمەرگەكانمان بۆ شەڕ لێزان و پسپۆڕ و شارەزا بوون، لەسەر دەستی بارزانیی نەمر پێ گەیشتبوون، بۆیە هەموو بەرپرسان كۆدەبووینەوە و بڕیارمان دەدا چۆن چالاكییەكە ئەنجام بدەین. هەردەم بەرژەوەندیی گشتیمان لەبەرچاو دەگرت، بەرژەوندی پارتی و سەركردایەتیمان لە بەرچاو دەگرت. پێشمەرگەكەكانیشمان زۆر بەسەبر و تەحمول بوونەو سەریان لە بەردەم دوژمن دا دانەنەواندووە و بەرژەوەندی پارتی و سەركردایەتییان لەبەرچاو گرتووە ئەو كەسە لە لایەن سەرۆك بارزانییەوە رێز لێدەگیرا كە خزمەتكاری گەل و پێشمەرگە بوو، لە لایەكی دیكەوە بارزانیی نەمر دەیفەرموو: “ئەو كەسە ئازا و لێهاتووە كە دەستێك لە دوژمن بوەشێنێت و بە سەلامەتی بگەڕێتەوە”. بۆیە بەردەوام راسپاردەی بارزانیی نەمر ئەوە بوو كە “خۆتان بپارێزن”.
دەربارەی دەسپێكی داستانی كۆڕێ د.سەعید ئەحمەد نادر گوتی: ئەوەی ڕاستی بێت، لە رۆژی 31 ی ئاداری ساڵی 1991 سوپای حكومەت هەر لە دەڤەری بادینانەوە تا سلێمانی هێرشێكی بەربڵاوی كردە سەر كوردستان و كۆڕەوی یەك ملیۆنی دەستی پێكرد، لە هەموو بەرەكانەوە دوژمن پێشڕەوی كرد و لە بەرەی هەولێریشەوە، بەرەی ئێمە بوو هاتە پێشەوە. ئەو كاتە سوپاكەی ئێمە هاتبووە هاوینەهەواری سەلاحەدین تا بەرەنگاری دوژمن ببینەوە و دەستێكی لێ بوەشێنین و رێ نەدەین بێتە پێشەوە. ئەو كاتە هێزی بارزان یەكێك بوو لەو هێزانەی كە خۆی بۆ بەرگری كردن ئامادە دەكرد، چونكە هێزێكی باش هاتبووە هاوینە هەواری سەلاحەدین بۆ بەرگری كردن، ئەوە بوو لە رۆژی 7ی نیسانی 1991 دا هەواڵمان پێگەیشت كە حكومەت هێرشی دەست پێكردووە، ئێمەش خۆمان بۆ بەرگری كردن ئامادە كرد، ئەوە بوو حكومەت بە هەزاران سەربازی لە گەڵ تانك و تۆپ دا ناردبوو، جگە لەوەی هیلیكۆپتەریشیان لە گەڵدا بوو، دوای شەڕێكی گەلێك قورس كەلە كاتژمێری حەوتی بەیانییەوە تا دوازدە و نیوی نیوەرۆی خایاند.
لە قۆڵی دەستە راستی هاوینە هەواری سەلاحەدینەوە هێزی بارزانی لێ بوو كە لە گەڵ هێزەكانی رژێمدا كەوتە شەرێكی قورسەوە. ئەوە بوو پاش پتر لە شەش سەعات بەرگری كردن، هێرشی دوژمن لە هەموو لایەكەوە بەردەوام بوو، بۆیە ئێمە بەرپرسانی هێزی بارزان لە قۆڵی راستەوە كۆبووینەوە، ئەوەمان بەباش زانی كە هێزەكەی خۆمان بۆ حجران یان دەربەندی كۆڕێ پاشەكشە پێ بكەین، تا لەوێ چەپەرێكی دیكەی پتەو دامەزرێنین و بتوانین بەرانبەر بە سوپای حكومەت باشتر بەرگری لە خۆمان و لە خاكی كوردستان بكەین. لە راستیدا ئێمە بیرمان بۆ ئەوە نەچوو كە هێزی حكومەت یەكسەر لە هاوینە هەواری سەلاحەدینەوە بەرەو كۆڕێ هێرش بێنێت، بۆیە هەر كە گەیشتینە حوجران، دەم و دەست هێزی حكومەت هێرشی هێناو دەیویست پێشڕەوی بكات و نەهێڵێت ئێمە لە دەربەندی كۆڕێ سەنگەر دابنێین. ئەوە بوو كاتژمێری سێ و نیو بوو گەیشتینە حوجران و زۆرمان برسی بوو، رۆژی پێشتر نانمان نەخوارد بوو. هەموو پێشمەرگەكان ماندوو بوون، ئەو كاتە حەمید ئەفەندی گوتی با بەشێك لە پێشمەرگە سەر بكەون و ئەو شاخانە بگرن و لەوێوە چاودێری و بەرگری بكەن. ، جارێكی دیكە لە لایەن بەرێز حەمید ئەفەندییەوە فەرمانمان بۆ هات كە سەنگەر بگرین، ناچار ئێمەش بە سكی برسی چووینە ناو سەنگەرەوە، پێشتریش ئاگادار كرابووینەوە كە رژێم هێرشی بەرەو كۆڕێ و دەربەندی كۆڕێ دەست پێكردووە و پێشڕەوی دەكات. كاتێك تەماشامان كرد هەر لە هاوینە هەواری سەلاحەدینەوە تا دەگەیشتە كۆڕێ بە هەزاران سەربازی حكومەت یەك لە دووی یەك بوون و نۆ تانكیشیان لە گەڵدا بووكە بەرەو سەنگەری پێشمەرگە دەهاتن، لەو كاتانەیشدا خەڵكی رەش و رووتی كوردستان بە پێ خواسی لەبەر دەستی زەبری دەستدرێژی هەڵ دەهاتن و هەندێكیشیان كارێگەری دەربازبوونیان نەمابوو خۆیان بە دەستەوە دەدا، ئەو دیمەنە ویژدانی مرۆڤی دەهەژاند، بۆیە ئەمە وای دەكرد مرۆڤ گیانی خۆی بكاتە قوربانی و رێ نەدات ئەو لاو پیرو منداڵانە كە ریێ مردنیان هەڵبژاردو خۆیان بە دەستی هێزی دوژمنەوە نەدابوو، جارێكی دیكە بكەونەوە ژێر ئازارو ئەشكەنجە. بۆیە ئێمە هەموومان پێكەوە بڕیارمان دا كە بارودۆخی لەو چەشنە قبووڵ نەكەین، بڕیاری مردنمان دا، بڕیاری سەركەوتن یان مردن، بۆیە هەموو پێكەوە كۆبووینەوە و هێرشمان بردە سەر دوژمن و ئەو رۆژەمان وەك رۆژی حەشر دەهاتە پێش چاو، كارەساتێكی وامان بە سەر هێزی دوژمن هێنا كە لاشەیەكی زۆری سەربازانی سوپای رژێمی بەعس لە گۆڕەپانی شەڕدا بە جێ مان. بەو نێوەرۆیە ئاگر و ئاسنمان بە سەریاندا باراند، لەو شەڕەدا هێزەكەی حاڵی دۆڵەمەری لە گەڵ ئێمەدا بەشدار بوون و رۆڵێكی بەرچاویان هەبوو.
لە بارەی دەستپێكی شەڕی یەكەمی داستانی كۆڕێ و لەشەڕی دووەمی داستانی كوڕێ شەهیدی فەرماندەعوسمان پیرانی جێگری فەرماندەی بارزان كە بەشداربووی داستانی كۆڕێ بووە، بەداخەوە له 11-1-2015 لە گوندی سولتان عەبدوڵڵا دوای شەڕێكی سەخت لەگەڵ تیرۆریستانی داعش ئەم تێكۆشەرە گیانی خۆی فیدای خاك و نەتەوە و رێبازەكەی دەكات و شەهیدبوو. لە ساڵی 2007 لە میانەی چاوپێكەوتنێكدا كە لە رۆژنامەی خەبات بڵاو بۆتەوە ، شەهیدی فەرماندە بەم شێوەیە باسی لە یادگارییەكانی لە شەڕی كۆڕێ كردووە.
لەبەرەبەیانی رۆژی 7ی نیسان كە دوژمن بە هەموو هێزە و توانا و تۆپ و تەیارە شارۆچكەی پیرمامی داگیر كردكە نەتوانین بەرگریی تەواو بكەین و تا كو نیوەڕۆ لەوێ بووین و شەڕمان لە گەڵ دوژمن كرد. دواتر كشاینەوە بۆ حوجران، بەرپرسی میحوەری هەولێر كاك حەمید ئەفەندی بوو، لای سەری بڵند كە بەڕێز عومەر عوسمان مێرگەسۆری كە ئەوكات بەرپرسی لقی 2 ی پارتی سەرپەرستی میحورەكەی دەكرد، لە حوجران راوەستاین كە بزانین چ بكەین، جەنابی سەرۆك متابعەی دەكرد و فەمووی: “لازمە كە خەتێكی بەرگری دابنرێت”. دوای كۆبونەوەكە، فەرماندەی هێزی بارزان خوالێخۆشبوو د.سەعید ئەحمەد نادر و شەهید فەرماندە مام حاڵی دۆڵەمەری و لە گەڵ پۆلێك پێمەرگە بڕیاردرا كە شەڕی مان و نەمان بكەین لەپێناو پاراستن و بەرگری خاكی كوردستان.
لەبارەی سەركەوتنەكانی داستانی شەڕی یەكەمی كۆڕێ شەهیدی فەرماندە عوسمان پیرانی گوتی: حكومەت بە هەزاران سەربازی لە گەڵ تانك و تۆپ دا ناردبوو، جگە لەوەی هیلیكۆپتەریشیان لە گەڵدا بوو، بە درێژایی ئەو رۆژە شەڕ لە نێوان هەر دوو لادا بەردەوام بوو. ئیمكانیەتی پێشمەرگەش زۆر كەم بوو وەكو پێویست لەبەردەست نەبوو، بەڵام بەوبێ ئیمكانییەتە توانیمان پێشڕەوی دوژمن بووەستێنین و لێمان دان و جوولەی سەرباز و ئۆتۆمبێل و دەبابەكانمان راگرت و بەتەواوی قوەتی عەسكەری راوەستان و خەبەرم دا بۆ خەلفی كە قوەتێكی ترمان بۆ پەیدا بكەن و گوللەی ئارپێچی و قازیفەیان بۆ ئێمە هێنا و لێمان دا و دوژمنمان شكاند و 4 دەبابەی دووژمن كەوتە دەست پێشمەرگە و ئەو هێزە كەمەی پێشمەرگە كە لە پێشەوە بوو هێرشمان كرد و هەندێك سەربازی دوژمنمان دەستگیر كرد و هەندێك ئۆتۆمبێلی سەربازیمان گرت كە پڕ بوون لە چەك و تەقەمەنی، ئۆتۆمبێلێكی سەربازی 33 كلاشینكۆفی تێدابوو سەركوتنێكی ناوازەمان بەدەست هێنا كە لە خەیاڵ و بڕوای دوژمندا نەبوو.
بەرێز عومەر عوسمان مێرگەسۆری ئەندامی ئەنجوومەنی سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان و بەرپرسی لقی 2ی ئەو كاتە و فەرماندەی بەشداری بووی داستانی كۆڕێ لە بیرەوەرییەكانیدا نووسیویەتی: داستانی كۆڕێ، داستانێكە كە هەمیشە كورد شانازی پێوە دەكات و گرنگییەكی مێژوویی هەیە و لە ئایندەیەكی دوور پاش سەدان ساڵ باسی لێوە دەكرێ، لەبەر گرنگی بارودۆخەكە و هەستیاربوونی ئەو قۆناغە لە كات و ساتی خۆیدا كە داستانەكە تێیدا روویدا، لە كاتێكدا بوو كە دوژمن هێرشێكی گەورەی كردبووە سەر كوردستان رێگا بە ڕژێمی عێراق درابوو كە هێزەكانی بە كار بێنێت لە كاتێكدا، كە هیچ كەسێك پشتگیری هێزی چەكدارەكانی كوردستانی نەدەكرد و هەروەها ترسێكی زۆر لە سوپای رژێم هەبوو، ترسی بۆمبارانی كیمیایی هەبوو،چونكە رژێم ئەو رابردووە رەشەی هەبوو دڕندایەتی رژێم و هێزە چەكدارەكانی ناوبانگی لە ناو گشت رۆڵەكانی كوردستان بڵاوببوویەوە، هەروەها شەڕی دەروونی كارێگەری زۆری سەر تاكی كورد، هێزی پێشمەرگەی كۆن و فیداكار بە هۆی راپەڕینەوە پەرت و بڵاوببوویەوە و تێكەڵاوی جەماوەری سیڤیل ببوون شێوازی تەنزیمی لەشكر وەكو جاران كە لە دەرەوی شارەكان بوو لە كاتی شۆڕشدا وەك خۆی نەما، كەسانێك تێكەڵاوی لەشكر ببوون. كە رۆحی فیداكارییان لاوزا یان باوەڕیان لاواز بوو بە هۆی كاری تایبەتی خۆیان ببوون بە پێشمەرگە، دوژمن لە مەعەسكەر خالیدی كەركووكەوە تا گەیشتە كۆڕێ تووشی بەرەنگارییەكی ئەوتۆ نەبوو كە لە كۆڕێ تووش هات، لەبارەی شەری یەكەمی داستانی كۆڕێ بەڕاستی چاوەڕوانی ئەوەمان نەبوو دوژمن بەو خێراییە لە مەسیف دابەزێ. ئێمە بەروە سەر مەیدان چووین و لە دووڕیانی كاوانیان گەیشتینە حەمید ئەفەندی و شەهید حاڵی دۆڵەمەڕی و تیان، چ خەبەرە؟ پێم وتن، مەسیف گیرا و هێزەكانی هەندێك لە كۆرێیەو ئەویتریش وا ئەڕوات و خۆی ناگرێ، ئێمەش ئەچین ئەو بریندارانەی بەڕێ بكەین، وتیان، كارێكی باشە تكایە ئەو بكەن. پاش ئەوەی بەڕێكردنی بریندارەكان و پشوودانێكی كەم لەگەڵ كاكخالد ئاژگەیی گەیشتینە دەربەندەكە و بەتەقە كاك حەمید ئەفەندی و شەهید حاڵی و د.سەعید ئەحمەد نادر لەسەر قەبرستانەكە بوون. من گورج خۆم گەیاندە لایان و كاك خالید ئاژگەیی بەرەوە دەربەند رۆیشت و چەند تەقەیەكی كرد، پاش چەند ئارپی چی وەشاندنێك تانكەكان كشانەوە و یەك دوو تانك شكان و دوژمن كشایەوە، دواتر بۆ مێژوو دەڵێم ژمارەیەكی زۆر كەم لە پێشمەرگەكانی قوەتی بارزان لەگەڵ د.سەعید ئەحمەد و چەند پێشمەرگەیەكی هێزی حاڵی دۆڵەمەری ئەو بەرگرییەیان كرد و ئەم بەرگریە دەستپێكی داستانی كۆڕێ 7-4-1991 بوو كە كەسی تر لەو ناوە نەبوو. ئێمە هەر چوارمان پێكەوە لەگەڵ چەند پێشمەرگە چووینە سەر ئەو رەبیەی ناو قەبرستانی دەربەندی كۆرێ بەرامبەر حوجران، لەو كاتەدا كاك كۆسرەت رەسول لە لای حوجرانەوە هاتنە لامان و كاك كۆسرەت گوتی: “بارزانییەكان ئیسپاتان كردەوە كوڕی رۆژی تەنگانەن”. هەر لەوی دانیشتین بۆ قۆناغی دووەمی داستانی كۆرێ جەبهەكەمان دابەش كرد.
