خه‌بات: ساسان دەروێش
دەمەوێ زۆر بەخێرایی مشتێك لە خەرواری خەبات و تێكۆشانی بارزانیی نەمر لە وێستگەكانی ژیان و بەرخودانی بۆ گەل و خاكی كوردستان بخەمەڕوو و باس لە چەند لایەنێكی شاراوە و فەرامۆشكراو بكەم كە دەكرا مێۆوونووسان و لێكۆڵەرەوان زیاتریان لەسەر بنووسیبایە، چونكە زۆر لە گەنجینەی ئەم سەردارەی كوردە ماوە قسەی لەسەر بكرێ.
بۆ پشتگیریكردن لە دوابەرهەمی زانیار سەردار قڕگەیی رۆژنامەنووسی چالاكی شاری سلێمانی لە ژێر ناونیشانی “كەسایەتی مستەفا بارزانی لە هزری ڕووناكبیرانی شاری سلێمانیدا” كە لە چەند مانگی ڕابردوودا بڵاوكرایەوە و خوێنەرێكی زۆر لە ئامێزی گەرمی خۆیان گرت و كۆمەڵێك باس و خواسی گرنگی بەدوای خۆیدا هێنا، بەتایبەتیش لە نێو توێژی ڕۆشنبیراندا بە دەستدانە قەڵەم و دەوڵەمەندكردنی بابەتەكان و سوپاسگوزاریان بۆ نووسەرەكەی و خستنەڕووی ئەم شاكارە پیرۆزە. بەندەش لە ڕوانگەی خۆمەوە ئەم مەڵۆیە دەخەمە سەر ئەو خەرمانە پڕبەرەكەتەی كە بارزانیی نەمر خۆشەویستی لە ناخی خەڵكی سلێمانیدا ڕەگ و ڕیشەی داكوتاوە و بارزانیش كەسایەتیەكی وەفادار بووە بەرامبەر خەڵكی ئەو شارە، واتە بارزانی و سلێمانی دووانەیەكی لێكدانەبڕاون.
بارزانیی نەمر لەناو سەختیی ڕۆژگارەكاندا لەدایكبووە و ژیاوە، منداڵ بووە گوێبیستی چەوسانەوە و گرتووخانە بووەو تیایاندا ۆیاوە، لە ناو ئەو هەموو زوڵم و زۆرە سەختەدا كە بەرەو ڕووی خۆی و كەسوكار و گەل و نەتەوەكەیان دەبووەوە هەنگاوی بوێرانەی دەنا، وەك ئەوەی بارزانی بۆ ئەوە لەدایكبووبێ و بەرەنگاری ئەم زۆردارییە ببێتەوە و پاشانیش ئاڵای سەربەخۆیی لە دەستی رابەرانی كەسانی ماڵباتەكەی وەرگرێ و وەك ڕێبەرێكی نەتەوەیی بەچیاكاندا هەڵگەڕێ و نازناوی ژەنەڕاڵی چیاكانی پێ ببڕێ. لە دوای كۆچی دوایی شێخ عەبدولسەلام، كوڕەكەی شێخ محەمەد شێخایەتی وەرگرتووە كە ئەویش ئازاری بەندیخانەی چەشتووە لە بەدلیس و دواتر كە كۆچی دواییكردوە، پێنچ كوڕی لە پاش بەجێماوە ئەوانیش شێخ عەبدولسەلام و شێخ ئەحمەد و محەمەد سدیق و بابۆ و مەلا مستەفا بوون، سەرەتا شێخ عەبدولسەلام دەستیكرد بەخەبات و تێكۆشانێكی زۆر كە دواتر عوسمانییەكان بڕیاری لە سێدارەدانیان دا ، شۆڕشی یەكەمی بارزان لە 1931 بۆ 1932 بە سەركردایەتی شێخ ئەحمەدی بارزان هەڵگیرساو كە ئەوكات بارزانیی نەمر لاوێكی قارەمان بوو و وەك پێشمەرگەیەك ڕۆڵی گرنگی لە شۆڕشەكەدا بینی، كاتێكیش كە شۆڕشەكە سەرنەكەوت، شێخ ئەحمەد و بارزانیی نەمر و خاوخێزان و هاوەڵەكانیان بۆ خوارووی عێراق دوورخرانەوە.
دواتریش لە سەردەمی جەنگی دووەمی جیهانیدا هێنایانن بۆ شاری سلێمانی، كە لە ساڵەكانی سییەكان لە سەردەمی پاشایەتی و لە حەفتاكانیش لە سەردەمی بەعسدا كەسانی نیشتیمانپەروەر و خاوەن هەڵوێستی كوردایەتی دووردەخرانەوە و لەژێر چاودێریدا دەبوون، بەم شێوەیەش بارزانی و بارزانییەكان، دوورخرانەوە بۆ هەریەك لە شارەكانی مووسڵ و ناسریە و بەغدا و ئاغجەلەر و كفری و سلێمانی، سەبارەت بەڕاگوێزانی بارزانییەكان بۆ شاری سلێمانی لە ساڵی 1938 دەستپێدەكات هەتا ساڵی1943 سەرەتای هاتنیان بۆ سلێمانی بەناوشاردا بڵاوبوونەتەوەو مەلا مستەفا لە ماڵی سەید نووری نەقیب بەرامبەر بەماڵی شێخ قادری حەفید نیشتەجێ بووە ، دواتر لە گەڕەكی سەرچیمەن لە خانووەكەی كەریم بەگ دا بووە، خێزانەكانی كە لەگەڵیدابوون، هەندێكیان لە خانەكەی شێخ ڕەشیدی خەمزە دابوون، ئەوانیتریش لە حەوشی گەورەدا نیشتەجێ بوون و حكوومەت مانگانەیەكی كەمی پارە پێ ئەدان، بەڵام لە چاو پێداویستی ژیانی ئەو ڕۆۆگارەدا زۆر كەم بووەو تا دەهاتیش مانگانەكەیان كەمتری دەكرد و دواتر ئەوەش نەماوە و خەڵكی سلێمانی هاوكاری كردوون و حكوومەتیش هەوڵی داوە ڕێگری لە هاوكاریی خەڵكی شار بگری و نەیهێڵێت، بەڵام خەڵكی شار ئەوەیان لەبەرچاوبوو كە ئەمانە لەسەر كوردایەتی لەسەر ماڵ و حاڵی خۆیان دوورخراونەتەوە و گوندەكانیان سووتێراوەو تاڵانكراوە.
كاتێك بارزانیی نەمر لە سلێمانی بووە تەمەنی ڕێگربووە و نەگونجاو بووە بۆ ئەوەی لە قوتابخانە بخوێنێت، هەر بۆیە پەنای بردووەتە بەر مزگەوت و مەلاكانی سلێمانی و لەلای چەند مەلایەك خوێندوویەتی و منداڵەكانیشیان لە مەكتەبی خالیدیە و ئەیوبیە لەگەڵ منداڵانی ئەو شارە خوێندوویانە و بارزانیش ڕۆژانە خۆی تێكەڵی خەڵكی شار كردووە و ئاشنایەتییەكی پتەوی لەگەڵ چین و توێژە جیاوازەكانی شاردا دروستكردووە، لەگەڵ ئەوەشدا لە ژێر چاودێری پۆلیسدا بووە، ڕۆۆانە چووە بۆ سەردانی ئەسكەندەری ئەجزاچی و شێخ لەتیفی كوڕی شێخ مەحموود و شێخ لەتیفی دانساز و مام مەجیدی قالەی حەمامچی و چایخانەی حەمەڕەق و لەوێشەوە تێكەڵی خەڵكی نەتەوەیی و نیشتیمانپەروەر بووە كە سەرقاڵی بزووتنەوەی كوردایەتی بوون و لەو كاتەشدا سلێمانی مەڵبەندێكی زیندووی چالاكی سیاسی بووە و مام عوسمانی حەمە نادری جەراح پۆلیس دەبێت بەڕێوەبەری پۆلیس دەیكەن بە سیخوڕ بەسەر بارزانییەوە و بەبارزانی ڕاگەیاندبوو كە كارێكی وادەكات، بەڵام زەرەرمەند نابێ بۆ بارزانی.
هەروەها بەدەرفەتی دەزانم كە باسی لێوە بكەم باپیرم دەروێش نادر ئەحمەد چەند جارێك بۆ كوڕەكانی خۆی گێڕاوەتەوە، كاتێك بارزانییەكان لە سلێمانی بوون و لە نزیكەوە ڕۆژانە چەند جارێ بارزانیی نەمری بینیوە كاتێك كە هاتۆتە نێو بازاڕ و پێكەوە دانیشتوون لە دوكانەكەیدا بەهۆی ئەوەی كە باپیرم خاوەن موڵكێكی زۆر و سەرمایەیەكی زۆری كەسابەت و لەناو خەڵكدا بووە، جگە لەوەی كەسایەتیەكی ناسراو و پاك و بێگەری نێو مزگەوت و لەخواترس بووە، لەیەكێك لە بیرەوەرییەكانی كە گێڕاویەتیەوە بۆ كوڕەكانی گوتوویەتی “رۆژێك لە چایخانەی حەمەڕەق دانیشتبووم، من پەستەكێكی جوانم لەبەردا بوو، بارزانی فەرمووی ئەو پەستەكەت لەكوێ كڕیوە شتێكی جوان و پیاوانەیە؟ منیش كتوپر لەبەرم دامكەندو گوتم پێشكەشت بێ، بارزانیی نەمریش فەرمووی: شتی وانابێت و قبوڵی ناكەم. منیش گوتم جارێكی تر باڵی پیاناكەمەوە هەرقبوڵی نەكردو گوتی: من تەنها پرسیومە لەكوێ كڕیوتە. منیش پێم گووت قوربان ئەمە لە ئێرانەوە بۆم هاتووە و لە سلێمانی نییە. دوای مشتومڕێكی زۆر و كە پێم گوت لێرە نییە قبوڵی كرد و پێشكەشم كرد و ئەویش سوپاسی كردم. منیش گوتم شایانی هەموو ڕێزێكن. بەمشیوەیە ماوە ماوە لەگەڵ هاوەڵەكانم دەمبینیەوە و ڕێزی زۆرم دەگرت و ئەویش بەهەمان شێوە”.
بۆ مێژوو دەیڵێم هەر ئەم ناسیاویەی بارزانیی نەمر و باپیرەم بووە هەوێنی هاوسۆزی كاركردنی كوڕەكانی و بەشداربوونیان لە شۆڕشەكەی، كاتێكیش بارزانیی نەمر لە یەكێتی سۆڤیەت گەڕایەوە بە تایبەتی باوكم “شەهید محەمەد دەروێش نادر” كە ئەوكاتە تەمەنی 19 ساڵ بووە چۆتە بەغدا و خزمەتی بارزانی و هەمان بیرەوەری باپیرەمی بۆ گێڕاوەتەوەو ئەویش زۆری پێخۆشبووەو لە دوای ئەم مێژووەش ڕۆڵی باوكم لە شۆڕشی ئەیلوول و نزیكیی لە بارزانیی نەمر لە پەرتووكەكەم بەناوی سیمای شەهید محەمەد دەروێش نادر لە ئاگری زەمبووردا بە دوور و درێۆی ئاماۆەم پێداوە، ڕوونتر بڵێم ئێمە نەوە بە نەوە دڵسۆزانە میراتگری ئەو مێژووەی باوباپیرانمان بووین و هەرواش دەبین، گەر واش بڕوات لە قیامەتیش سەر لەنوێ بەم شێوەیە تێهەڵدەچینەوە و لەسەر بنەمای ئەم نزیكبوونەوەیەی باوكم و بارزانیی نەمر، لە دوای شەهیدبوونی باوكیشم بە نامەی بارزانی مامم دكتۆر مەحمود دەروێش نادر زەمالەی وەرگرت و چووە یەكێتی سۆڤیەتی جاران و دواتر لەوڵاتی نەمسا دكتۆرای تەواوكرد و پەیوەندی بەشۆڕشی ئەیلوول كردو هەروەها لە شۆڕشی گوڵانیش خزمەتی پارتی و رێبازەكەی كرد.
دەكرێ لێرەوە زۆر بەخێرایی بەچەند خاڵێك باسی خۆشەویستی بارزانی و سلێمانی بكەم.
لە دوای چەند ساڵێك نیشتەجێبوونی بارزانی و تێكەڵیی لەگەڵ خەڵك لە ساڵی 1943 بەیارمەتی و كۆمەك و كارئاسانی كۆمەڵەی برایەتی و كەسایەتی ناسراوی شار شێخ لەتیف شێخ مەحمود حەفید و یاوەرانی بارزانیی نەمریان لە سلێمانی دەرباز كرد بۆ ڕۆژهەڵات و دواتر بۆ بارزان و لەوێش بارزانیی نەمر چەخماخەی شۆڕشی دووەمی بارزانی لێدا و بەردەوام بوو تا ساڵی1945 .
لە دوای چوونی بۆ كۆماری مهاباد و دواتر بۆ یەكێتی سۆڤیەتی جاران لە پاش 13 ساڵ ئاوارەیی لە شۆڕشی چواردەی تەمووز بارزانی گەڕایەوە عێراق و لەلایەن كورد و عەرەبەوە پێشوازییەكی گەرمی لێكرا و لە نێوەندی شاندی میوانەكانیشی زۆر لەچین و توێژەكانی شاری سلێمانی بوون بۆ بەخێرهێنانەوەی، لەبیریشمان نەچێت كە لە دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كوردستان لە یەكەم كۆنگرەدا بەڕاسپاردەی بارزانیی نەمر شێخ لەتیفی شێخ مەحموود كرا بە جێگری یەكەمی پارتی ئەمەش لە پێناو دڵسۆزی و پاكیان بۆ كورد و شۆڕش و ئەو ماوەیەی كە بەندكرابوو لەسەر هەڵوێستەكانی بۆ بارزانی.
لە مێژووی شاری سلێمانیدا وەفاداری بارزانی بۆ خەڵكی سلێمانی لە ڕۆژی 30/10/1958 دا دەردەكەوێت لە دوای گەڕانەوەی و سەردانكردنی كەركووك و هەولێر و دواتریش شاری سلێمانی پێشوازییەكی گەورەو بێوێنەی لێكرد و چووە ماڵی شێخ لەتیفی شێخ مەحموود و لەوێوە پۆل پۆل خەڵك بەخێرهاتنیان لێكرد و دواتر سەردانی مەزرای شەهیدان و مزگەوتی گەورەی كردو پاشان لەبەردەركی سەرا وتارێكی پێشكەشی ئاپۆڕای خەڵك كردووە و پێش ئەوەی شۆڕشی ئەیلوولیش هەڵگیرسێ بارزانیی نەمر بۆ زیاتر تێكەڵیی خەڵكی سلێمانی بۆ كوڕەكانی داوای كچی سلێمانی كرد و كردنی بە بووكی خۆیان، ئەمەش لەسەر بنەمای ئەو خۆشەویستی و تێكەڵاویەوە هاتووە.
لە هەڵگیرسانی شۆڕشی مەزنی ئەیلوولدا هەموو چین و توێژەكانی خەڵكی شاری سلێمانی لەو شۆڕشەدا خۆیان بینیوە شان بەشانی شارەكانی تری كوردستان، بۆیە زەعیم سدیق كە ئامیر لیوای 20 بوو لە سلێمانی لە 9ی حوزەیرانی ساڵی 1963 مەنعی تەجەولی لە سلێمانی ڕاگەیاند و خەڵكی بە كۆمەڵ دەستگیركرد و داوای لەبەندكراوەكان كرد جنێو بە بارزانی بدەن، بەڵام كەس ئەو كارەی نەكرد، بۆیە زۆربەیان هاتنە كوشتن و زیندەبەچاڵ كردن.
بارزانیی نەمر وەك وەفایەك و پشتیوانییەك بۆ مزگەوتی خانەقا لە سلێمانی لەسەر بڕیاری خۆی منارەیەكی بۆ مزگەوتەكە دروستكرد كە كاتی خۆی هاتوچۆی كردووە و تیایدا خوێندوویەتی و لە سەری نووسراوە بەپشتیوانی خوا ئەم منارەیە دروستكرا بە یارمەتی سەرۆكی شۆڕشی كورد و هیوای كوردستان مستەفا بارزانیی نەمر لە ساڵی 1970 تائێستا بەم شێوەیە لەسەری نووسراوە و ماوەتەوە بەڵام لە ساڵانی پێشوو لەسەردەمی بەعس داپۆشرابوو.
هەروەها هێنانەوەی تەرمی نەمران لە هەڵەجەوە بۆ بارزان كە لە ساڵی 6/10/1993 لە ڕێوڕەسمێكی شایستەدا بەشار و شارۆچكەكانی كوردستاندا تێپەڕی لە سلێمانیەوە بۆ شارەكانی تر، ئەوەی لەخەڵكی سلێمانی و ئاپۆڕای گردبوونەوەكانیان و هاوخەمی دەڕبرین و چاوبەفرمێسك بوونیان لە تێپەڕبوونیان هەمووی پڕبوون لە دیمەنی حەزین و دڵی پڕ ئێش و ئازار بۆ بارزانیی نەمر.
هەروەها لە شەڕی نێوخۆی كوردستان و سەپاندنی تاكلایەنی و شەهیدكردنی سەركردە عوسمانی قالە منەوەر و بەخاكسپاردنی لە 13/6/1994 لە شاری سلێمانی، خەڵكی ئەو شارە بۆ دووپاتكردنەوەی خۆشەویستیان بۆ بارزانیی نەمر و شەهیدی سەركردە لەنێو ئاپۆڕایەكی جەماوەری گەورەی ترسێنراو و تۆقێنراو بەكوشتن و گرتن هاواریان دەكردو پڕ بەگەروویان گوێی شاریان پڕكرد لە دروشمی “پێشڕەوی كورد پارتییە سەرۆكمان بارزانی یە”.
