ئامادەكردنی‮: ‬خسرۆ ئیسماعیل
ئەكادیمیای‮ ‬كوردی‮ ‬لە درێژەی‮ ‬كاروچالاكییەكانی‮ ‬رۆژی‮ ‬دووشەممە‮ ‬11/2/2019، كاتژمێر‮ (‬4‮)‬ی‮ ‬ئێوارە لەناو تەلاری‮ ‬ئێوارە كۆڕێكی‮ ‬بۆ بەڕێز سەرۆكی‮ ‬ئەكادیمیای‮ ‬كوردی‮ (‬پ.د.عەبدولفەتاح عەلی‮ ‬بۆتانی‮) ‬بۆ پێشكەشكردنی‮ ‬باسێك لەژێر ناونیشانی‮ ” ‬شاكر خەسباك و كورد،‮ ‬كورد و شاكر خەسباك‮” ‬ڕێكخست كۆڕەكە بەئامادەبوونی‮ ‬بەشێك لە مامۆستایانی‮ ‬زانكۆ و نووسەر و میدیاكاران بەڕێوەچوو‮.‬ لە دەسپێكی‮ ‬سیمینارەكەدا پ‮.‬ی‮.‬م‮.‬ڕێبوار سیوەیلی‮ ‬سكرتێری‮ ‬ئەكادیمیای‮ ‬كوردی‮ ‬وتەیەكی‮ ‬پێشەكەش كرد و گوتی‮:‬‮ ‬كۆڕی‮ ‬ئەمڕۆمان تایبەتە بە نووسەرێكی‮ ‬غەیرە كورد ئەویش پرۆفیسۆر‮ (‬شاكر خەسباك‮) ‬كە بەكارەكانی‮ ‬خۆشەویستە لەلای‮ ‬كورد‮. ‬ وتیشی‮: ‬شاكر خەسباك نموونەی‮ ‬ویژدانی‮ ‬ئەویترە كە لەسەر ئێمە قسەی‮ ‬كردووە،‮ ‬نموونەی‮ ‬ویژدانێكی‮ ‬زیندووە كەلەسەر دەمێكدا باس لە ئازادی‮ ‬و سەربەخۆیی‮ ‬كورد دەكا شەپۆلی‮ ‬شۆفینزم سیاستەكانی‮ ‬تواندنەوەی‮ ‬كوردی‮ ‬پەیڕەوكراوە‮.‬ سیوەیلی‮ ‬زیاتر وتی‮:‬‮ ‬گەورەیی‮ ‬نووسەر لەوەدایە بتوانێ خۆی‮ ‬لە فكر و بیركردنەوەی‮ ‬باو و زال رزگار بكات و وەكو تاكە كەسێك گوزارشت لە‮ ‬ڕاستەقینەیەك بكات،‮ ‬كە خۆی‮ ‬بڕوای‮ ‬پێی‮ ‬هەیەو دەشتوانی‮ ‬بەشیوەیەكی‮ ‬زانستییانە نەك لایەنی‮ ‬سۆزداری‮ ‬بەگەڕانەوە بۆ بەڵگەی‮ ‬مێژوویی‮ ‬كە ئەمەش كارێكە لەسەر هەردوو بەرهەمە گەورەكەی‮ ‬لەسەر كورد جێبەجێیكردوون‮.‬ سكرتێری‮ ‬ئەكادیمیای‮ ‬كوردی‮ ‬بەردەوامبوو وتی‮: ‬‮ ‬كەسانێك كە ئەو بەرهەمانە دەخوێننەوە لەڕاستی‮ ‬تووشی‮ ‬شۆك دەبن كە چۆن نووسەرێك خەڵكی‮ (‬حیلە‮) ‬لە دەیەی‮ ‬پەنجاكان بەم شێوازە دڵسۆزانە و بەو دیقەتە زانستی‮ ‬و بەو ئاگایی‮ ‬و وشیارییە مێژووییەی‮ ‬لەسەر كێشەكانی‮ ‬كورد بنوسێ لە كۆتاییدا‮ ‬ڕێبوار سیوەیلی‮ ‬وتی‮: ‬بۆیە‮ ‬ئەمرۆ ئەكادیمیای‮ ‬كوردی‮ ‬وەك وەفاییەك ئەم بۆنەیەی‮ ‬تەرخانكردووە بۆ شاكر خەسباك كە لە ڕۆژگاریكدا پێویستی‮ ‬بە بوێریەكی‮ ‬زۆر بوو كە بتوانرێ باس‮ ‬لە كێشەكانی‮ ‬كورد بكرێ كە ئەو لەو‮ ‬ڕۆژگارەدا كردی‮.‬ هۆكاری‮ ‬ئەم سیمینارە؟ دواتر دكتۆرعەبدولفەتاح عەلی‮ ‬بۆتانی‮ ‬باسەكە خۆی‮ ‬پێشكەكرد و سەرەتا باسی‮ ‬لە هۆكارەكانی‮ ‬دەستنیشانكردنی‮ ‬ئەم سیمینارەی‮ ‬كرد و سێ هۆكاری‮ ‬بۆ ئامادەبووان دەستنیشانكرد و وتی‮: ‬یەكەم وەكو وەفاییەك بۆ ئەو زانا عەرەبە كە خۆی‮ ‬و هاوژینەكەی‮ ‬كوردیان خۆشدەویست مەبەستیان بوو كوردیش بگاتە مافەكانی‮ ‬خۆی‮ ‬لەسەر ئەو بیرو باوەڕەشی‮ ‬لەسەر كورد هەیبوو باجی‮ ‬خۆی‮ ‬دا بەرانبەر دەسەلات بۆ ماوەی‮ ‬25 ساڵ دەربەدەر‮.‬ دووەم هۆكاریش كاتێك شاكر خەسباك لە‮ ‬25 مانگی‮ ‬11 ساڵی‮ ‬2018 كۆچی‮ ‬دوایی‮ ‬كرد زۆربەی‮ ‬رۆژنامەكان لەسەریان نووسی‮ ‬و باسیان كرد،‮ ‬تێبینیم كرد باسی‮ ‬هەموو كتێبەكانیان كرد بەلام باسی‮ ‬كتێبەكیان نەكرد ئەویش كتێبی‮ (‬ژكریات ادبیە‮) ‬كە هەر خۆی‮ ‬ئەو كتێبەی‮ ‬بۆم ناردبوو ساڵی‮ ‬1996زۆر بۆ ئەدیبەكان باشە باسی‮ ‬هەموو ئەدیبەكانی‮ ‬مصر و عێراق و سوریا دەكات كە پەیوەندی‮ ‬لەگەڵیان هەبووە هەرچەندە ناونیشانەكەی‮ ‬بەناوی‮( ‬زكریات ادبیە‮) ‬بەڵام لە ناونیشانەكەی‮ ‬دەردەچی‮ ‬پارچەیەك تەرخان دەكات بۆ باسی‮ ‬كورد بەناونیشانی‮ (‬حكایتی‮ ‬مع الاكراد‮).‬ سێیەم هۆكار‮: ‬پەیوەندی‮ ‬نێوان من و شاكر خەسباك،‮ ‬هەرچەندە من شاكر خەسباكم نەبینیووە لە نزیك و لە دوورەوە ئێمە‮ ‬یەكترمان دەناسی‮ ‬تەنیا لەسەر كاغەز ئەویش كاتێك نامەكانی‮ ‬بۆ من دەنارد لە سنعاوە،‮ ‬لەوانە من‮ ‬یەكەم كەس بم لەسەر شاكر خەسباكم نووسی‮ ‬بێت كە لەساڵی‮ ‬1997 توێژینەوەیەكی‮ ‬دورودرێژم لەسەری‮ ‬نووسی‮ ‬بە عەرەبی‮ ‬دواتریش دوو وتاریشم لە سەر نووسی‮ ‬لە گۆڤاری‮ (‬صوت الاخر‮).‬ د‮. ‬بۆتانی‮ ‬زیاتر وتی‮:‬‮ ‬بە لای‮ ‬من كیشەی‮ ‬كورد بەس لەگەڵ حكومەتەكان نیە بەڵكو لەگەل میلەتی‮ ‬عەرەب و تورك و فارسە چونكە هەركەسێك بە ئینسافەوە و هاوسۆزبێت لەگەل كێشەكانی‮ ‬كورد ئەوە ئەو نەتەوانە بە مرۆڤ و كەسێكی‮ ‬خیانەتكار لە قەلەمی‮ ‬دەدەن شاكر خەسباكیش‮ ‬یەكێك بوو لەوانە كە پێیان دەگووت ئەتوو خزمەتی‮ ‬كورد دەكەی‮ ‬و خزمەتی‮ ‬قەومەكەی‮ ‬خۆت ناكەی‮ ‬وەلامی‮ ‬ئەویش ئەوە بوو دەیگوت‮: ‬ئەوانەنەزانن بە پێچەوانەوە نووسیەكانی‮ ‬من زیاتر خزمەت بە عەرەب دەكات نەك میلەتی‮ ‬كورد بەلام ئەوان تێناگەن هەروەها د.بۆتانی‮ ‬گوتی‮: ‬ئەو قسەیەی‮ ‬دەكرێ لەسەر برایەتی‮ ‬كورد و عەرەب و كورد و تورك و كورد و فارس تەنیا كورد باجەكەی‮ ‬دەدات‮ ‬ بۆ شاكر خەسباكم خۆش دەوێ؟ پاشان د‮. ‬عەبدولفەتاح بۆتانی‮ ‬باسی‮ ‬لەوە كرد بۆ شاكر خەسباكی‮ ‬خۆش دەوەێ و وتی‮:‬‮ ‬زۆر گرینگە پرۆفیسۆرێك لە بەغدا بژی‮ ‬و وەك زانایەك لایەنگری‮ ‬كورد بێت چونكە زانا جیاوازی‮ ‬هەیە لەگەڵ سیاسی كەلایەنگیرت بێت هەرچی‮ ‬سیاسیەكەیە بەرژەوەندی‮ ‬خۆی‮ ‬هەیە بەلام زانایەكی‮ ‬عەرەب‮ ‬یان زانایەكی‮ ‬تورك وەكو ئیسماعیل بێشكچی‮ ‬بەرگریت لی‮ ‬بكات ئەوە گەلەك جیاوازی‮ ‬هەیە لەگەڵ سیاسیەكی‮ ‬خاوەن بەرژەوەندی‮ ‬لەبەر هەندێ شاكر خەسباك نابێ لەبیر بكریت و بەردەوام‮ ‬یادی‮ ‬بكەین،‮ ‬چونكە بەداخەوە كەم لە رۆشنبیرانی‮ ‬تورك و عەرەب و فارس لاینگری‮ ‬دۆزی‮ ‬كوردە دەتوانین بلێین لە دەستەكانی‮ ‬پەنجەمان تیپەر ناكەن‮. ‬ چۆن شاكر خەسباكم ناسی دواتر كۆڕگێر هاتە سەر باسی‮ ‬چۆنیەتی‮ ‬ناسینی‮ ‬لەگەڵ شاكر خەسباك وتی‮: ‬ساڵی‮ ‬1973 كتێبەكی‮ ‬دەرچوو بەناوی‮(‬الاكراد دراسە جغرافیە اپنوغرافیە‮) ‬ئەو كاتیش ئێمە‮ ‬لە بەغدا قوتابی‮ ‬بووین زۆر كتێبمان دەخوێندەوە ئەوكاتیش ئەو كتێبەم هەموو خوێندەوە بینم زانیارییەكانی‮ ‬زۆر ورد و دەقیق نەبوون لەسەر شەبەك ئەمنیش هەستام وتارێكم لەسەر ئەو كتێبە نووسی‮ ‬بەناوی‮ (‬الشبك فی‮ ‬كتاب الالكراد الدكتور شاكر خصباك‮)‬ و بڵاوبۆیەوە لە رۆژنامەی‮ (‬التاخی‮) ‬لە‮ ‬10/5/1973 كە هەندێك زانیارییم بۆ‮ ‬ڕاستكردەوە كە‮ ‬یەكەمجارم بوو‮ ‬ڕەخنە لەسەر كەسیك بنووسم ئەویش شاكر خەسباك بوو،‮ ‬دواتریش لەلایەن قوتابیەكانی‮ ‬بەشی‮ ‬جوگرافیا زانم شاكر خەسباك پێی‮ ‬خۆش بوو كە ئەو رەخنەم نووسیە وتبووی‮ ‬حەز دەكەم بیناسم كاتیك خەبەر گەیشتە من چووەمە بەشی‮ ‬جوگرافیای‮ ‬كۆلێژی‮ ‬ئاداب و دوو جار چوومە بەر دەرگای‮ ‬ئەو ژووەی‮ ‬شاكر خەسباك لێ دانیشتبوو جورئەتم نەبوو بچمە ژوورەوە كە تا ئێستاش نەچوومە ژوورێ پاشان كتێبەكی‮ ‬دەرچوو بەناوی‮ (‬العراق الشمالی‮) ‬سوودی‮ ‬لەو زانیارییەی‮ ‬من كرد بوو لەسەر شەبەك و داخیلی‮ ‬كتیبەكەی‮ ‬كرد بوو‮.‬ شاكر خەسباك چۆن كوردی‮ ‬ناسی؟ دكتۆر بۆتانی‮ ‬لەكۆڕەكەی‮ ‬بەردەوامبوو لەسەر زانیارییە نوێیەكانی‮ ‬لەسەر شاكر خەسباك و وتی‮:‬‮ ‬لە كتێبی‮(‬زكریات ادبیە‮) ‬دەڵێ من هیچم لەسەر كورد نەدەزانی‮ ‬وشەی‮ ‬كوردیشم گوێ لێ نەبوو،‮ ‬دەڵێ بەڵام كاتێك منداڵ بووم لە حلەی‮ ‬سەیارەی‮ ‬عەسكریم دەدیت‮ ‬ڕاوەستاوە پرسیارم لێ دەكردن ئەوە چیە ئەویش دەیگوت دەچین‮ ‬ڕێگری‮ ‬لە جولانەوەی‮ ‬بزووتنەوەكانی‮ ‬شیمال دەكەین ئەو كات بۆم بەدەركەوت نەتەوەیەكی‮ ‬تر هەیە لە عێراق‮. ‬ سەرۆكی‮ ‬ئەكادیمیا بەردەوام لە زانیارییەكانی‮ ‬وتی‮: ‬لە ساڵی‮ ‬1953 دكتۆر(صلاح خالص‮) ‬گۆڤارێكی‮ ‬رۆشنبیری‮ ‬دەردەكات بەناوی‮ (‬الپقافە الجدیدە‮) ‬پەیوەندی‮ ‬بە شاكر خەسباك دەكات و دەڵێ حەز دەكەم لەگەڵ من ئیش بكەی‮ ‬ئەویش‮ ‬ڕازی‮ ‬بوو‮. ‬ شاكر خەسباك دەڵێ هەرچەندە نەمزانی‮ ‬ئەو گۆڤارە هی‮ ‬شوعییەكانە بەڵام‮ ‬یەكەم چیرۆكم لێ نووسی‮ ‬بە ناوی‮ (‬ئامینە‮) ‬باسی‮ ‬كچە كوردێكە‮ ‬غولامی‮ ‬دەكات لە ماڵە دەوڵەمەندێكی‮ ‬بەغدایی‮ ‬عەرەب،‮ ‬ویستم لە چیرۆكی‮ ‬ئامینەوە باسی‮ ‬ئیش و ئازارەكانی‮ ‬كورد بە خەلەك پیشان بدەم بەڵام شاكر خەسباك دەڵێ كاتێك ئەو چیرۆكەم نووسی‮ ‬و بڵاوبۆیەوە تووشی‮ ‬شۆك بووم،‮ ‬بە دەیان نامە بۆ گۆڤاركە هات لەلایەن گەنج و لاوانی‮ ‬كورد ناڕەزاییان دەربڕی‮ ‬گوتیان ئەوە سوكایەتییە بە كورد دەكرێ كە لێكدانەوەیەكی‮ ‬خراپیان بۆ ئەم چیرۆكە كرد،‮ ‬شاكر خەسباك دەڵێ لێرەوە زانیم ئێمە هیچ شتێك دەربارەی‮ ‬ئەو میلەتە نازانین و پەیمانم بەخۆمدا ئەو بۆشاییە پڕبكەمەوە بۆیە هەر لەیەكەم دەرەفەت كە لە گۆڤاری‮ (‬الپقافە الجدیدە‮) ‬بۆم هات داویان كرد هەندێك لە چیرۆكەكانی‮ ‬ئنتۆن چیخوڤ وەربگێڕم ئەویش لە ساڵی‮ ‬1953 و‮ ‬1954 وەڕیگڕانو بڵاویكردەوە دواتریش حكومەت گۆڤارەكەی‮ ‬داخست ئەویش هەڵات بۆ بەریتانیا‮ ‬دەربازی‮ ‬بوو‮ ‬،‮ ‬لەوێش راستەوخۆ قبول كرا لە دكتۆرا ئەوە قسەكەی‮ ‬خۆی‮ ‬گەیاندە جێ كە گوتی‮ ‬لەیەكەم دەرفەت ئەو بۆشایە بەرانبەر كورد پڕدەكەمەوە ئەوەبوو دكتۆراكەی‮ ‬لەسەر كوردی‮ ‬سلیمانی‮ ‬وەرگرت‮.‬ بۆچی‮ ‬عەرەبەكان‮ ‬ڕەخنەیان لە شاكر خەسباك دەگرت؟ دكتۆر بۆتانی‮ ‬زیاتر وتی‮:‬‮ ‬بۆیە رەخنەیان لە شاكر خەسباك دەگرت لە هەموو كتیبەكانی‮ ‬دەڵێ كورد لە عێراق‮ ‬%25 ە و كەركوكی‮ ‬بە شارێكی‮ ‬كوردان ناوناوە دەڵێ كەركوك لە‮ ‬52?5% كوردە موسل‮ ‬35% لە عێراقیش‮ ‬25% ە وە عێراق بەس وڵاتی‮ ‬عەرەبەكان نیە بەڵكو وڵاتی‮ ‬كورد و عەرەبە،‮ ‬بەڵام ئەوە وڵاتانی‮ ‬داگیركەر كوردیان بێ بەش كردووە لەم مافە و مامەلەی‮ ‬خراپیان لەگەڵ دەكەن‮.‬ ‮ ‬ئەویش لەبەرانبەر ئەو رەخنانە دەیگوت ئەوانە هەموویان نەزانن و تێناگەن ئەو كتێبانەی‮ ‬لەسەر كوردم نووسیەوە زیاتر لە خزمەتی‮ ‬عەرەبانە نە لە خزمەتی‮ ‬كورد،‮ ‬چونكە ئێمە كورد ناناسین وا تێگەیشتووین زمانی‮ ‬كوردیش زاراوەیەكی‮ ‬وەكو موسل و بەغدا و تكریتە، نەمان دەزانی‮ ‬كوردیش زمانی‮ ‬خۆی‮ ‬هەیە بۆیە‮ ‬بەردەوام پێی‮ ‬دەگووتن ئێوە هیج زانیاریتان نیە لەسەر كورد‮.‬ دوا رۆژی‮ ‬میلەتی‮ ‬كورد چۆنە؟ دكتۆر بۆتانی‮ ‬هەروها وتی‮: ‬لەكاتی‮ ‬نامە گۆڕینەوەكان لە‮ ‬15-7-1996 چەند پرسیارەكەم لێكرد لەبارەی‮ ‬دوا رۆژی‮ ‬میلەتی‮ ‬كورد و‮ ‬ڕەگەزی‮ ‬خۆی‮ ‬و هاوژینەكەی‮ ‬ئەوگوتی‮ ‬لە ئێستادا باشترین چارسەر بۆ كیشەی‮ ‬كورد حكم زاتیی‮ ‬راستەقینەیە بەبێ‮ ‬ڕژێمی‮ ‬سەدام بەڵام بە گۆڕانی‮ ‬گەشەكردن و باردۆخی‮ ‬نێودەولەتی‮ ‬لەوانەیە ئەو چارەسەرەش بۆ كێشەی‮ ‬كورد بگۆڕیت،‮ ‬لەبارەی‮ ‬ئەصلی‮ ‬خۆی‮ ‬و خێزانەكەشی‮ ‬گوتی‮ ‬من عەرەبم خەلكی‮ ‬حلەمە و خیزانەكەشم عەرەبەو دۆستی‮ ‬نازك تۆفیق و پەروینی‮ ‬خوشكی‮ ‬هۆشیار جودت و ئەحمەد زرنگ بووە . گلییەكانی‮ ‬شاكر خەسباك لە كورد‮:‬ لەبارەی‮ ‬گلیەكانی‮ ‬شاكرد خەسباك لە كورد دكتۆر بۆتانی‮ ‬وتی‮:‬‮ ‬شاكر خەسباك گلییەكی‮ ‬زۆری‮ ‬هەبوو لە كورد كە دەیگوت بەداخەوە لاوانی‮ ‬كورد بابەتەكانی‮ ‬منیان نەخویندیتەوە تەنیا مامۆستا و رۆشنبیران نەبێت،‮ ‬كە من‮ ‬یەكەم كەسبووم لە ساڵی‮ ‬1959 داوای‮ ‬حكومی‮ ‬زاتیم بۆ كورد كرد لە عێراق و هەروەها‮ ‬یەكەم كەسی‮ ‬عەرەب بووم تویژینەوەی‮ ‬زانستیم لەسەركورد هەبێت بەلام بەداخەوە هەتا ئێستاش كەس لە كوردستان داوەتی‮ ‬نەكردووم دواشی‮ ‬كردووە كتێبەكانی‮ ‬چاپ بكرێت بەتایەبتی‮ ‬كتێبەكانی‮ ‬لەسەر كورد،‮ ‬وە دكتۆر بۆتانی‮ ‬وتی‮: ‬لەساڵی‮ ‬1997 داوام لە وەزارەتی‮ ‬رۆشنبیری‮ ‬كرد كە میوانداری‮ ‬كوردستانی‮ ‬بكەن بەڵام بەداخەوە وەزارەتی‮ ‬رۆشنبیری‮ ‬دەعوەتی‮ ‬كوردستانی‮ ‬كرد‮. ‬ ئێمە چیمان كردووە بۆ شاكر خەسباك؟ لە كۆتایی‮ ‬كۆڕەكەدا دكتۆر بۆتانی‮ ‬وتی‮: ‬بەداخەوە دوای‮ ‬ئەوەی‮ ‬شاكر خەسباك ئەو هەموو شەڕەی‮ ‬لە بڕی‮ ‬ئێمە كردووە دەرەبەدەر بووە و لە زانكۆ دەركراوە كە هیچ جارێك بە خراپە باسی‮ ‬كوردی‮ ‬نەركردووە لێرەهیچی‮ ‬بۆ نەكراوە هەتا چلەشی‮ ‬بۆ نەكرا گوتیان لە سلیمانی‮ ‬بۆیان كردبوو‮ ‬30 كەس ئامادەبوون‮.‬ ‮ ‬بۆیە وەكو وەفایەك ئێستاش دەتوانیین شتەكی‮ ‬بۆ بكەین مووچەیەكی‮ ‬خانەنیشی‮ ‬بۆ تەرخان بكرێ بۆ بنەماڵەكەی‮ ‬خراپ نیە‮ ‬یان كتێبەكانی‮ ‬دووبارە چاپ بكرێتەوە بەتایبەتی‮ ‬ئەوانەی‮ ‬لەسەر كوردی‮ ‬نووسییەوە كە چوار كتێبە‮ ‬یاخود بەشی‮ ‬جوگرافیاش بتوانێ مادەكی‮ ‬لە جوگرافیای‮ ‬شاكر خەسباك داخیلی‮ ‬مەنهەجەكەیان بكەن ببیتە وانەیەكی‮ ‬زانكۆ،‮ ‬چونكە ئێمە هەرچەندە باسی‮ ‬میلەتی‮ ‬خۆمان بكەین شتێكی‮ ‬ئاسایە چونكە ئیمە كوردین بەڵام ئەگەر عەرەبەك‮ ‬یا توركەك‮ ‬یا فارسێك وەكو ئێمە بكە ئەوە حەقی‮ ‬پەیكەرێكی‮ ‬هەیە بەلایەنی‮ ‬كەمەوە لە كۆلێژی‮ ‬ئاداب لە نزیكی‮ ‬بەشی‮ ‬جوگرافیا وەلە هەموویان ئاسانتر كە هیچ تەكلیفی‮ ‬تیناچێ ئەگەر هۆلێك‮ ‬یان شەقامێكی‮ ‬بەناو بكەین‮. ‬