خەبات: تریفە ئازاد
لە سەروبەندی پێكهێنانی حكومەتی نوێی عێراق سەرباری سەخیتی هاوكێشە سیاسیەكان لەم وڵاتە تێكڕژانی لایەنە سیاسیەكان سوننە لەلایەك و شیعەكانیش لەلایەكی ترەوە پرسیاری جدی ئەوەیە ئایا پێكهاتەی حكومەتی نۆی عێراق لەسەر چ شێوازێك دەبێت؟!، گرینگتر ئایا لەوەش كورد چۆن دەتوانی مافە دەستوریەكانی خۆی دەستەبەر بكات؟ و چۆن دەتوانێت نێۆماڵی خۆی كۆبكاتەوە؟ تاوەكو سیناریۆی حكومەتەكانی پێشووی عێراق دووبارە نەبنەوە!. بۆ هەڵنجاندنی وەڵامێك بۆ ئەم پرسیارانە، روومان كردە چەند كەسایەتییەكی شارەزا لە بواری سیاسی و یاسایی و ئابووری. لە ڕووی یاسایی و دەستوری دكتۆر محەمەد شەهاب مامۆستا لە لێداوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گووتی: زۆرن ئەو مافە دەستووری و یاساییانەی هەرێم كە پێشێلكراون لە لایەن حوكمەتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق لە دوای پەیڕوكردنی دەستووری نوێی عێراقی ساڵی (2005) كە بە زیاتر لە (55) مادەی دەستووری دەخمڵێندرێ، بۆ نموونە سەپاندنی مافی یەكسانبوونی زمانی كوردی و عەرەبی كە لەمادەی (4) دەستوور هاتووە، هاوبەشی ڕاستەقینە لە موئەسەسەی بەرگری و ئەمنی عێراقی لە ڕووی ژمارە و بەژداریكردن لە بڕیارە سەرەكێكان وەك ئەوەی لە مادەی (9) هاتووە، دەستەبەركردنی مافی شەهیدان و ئەنفالكراوانی بریندارانی چەكی كیمیاوی هەرێم وە یەكسان كردنیان لەگەڵ هاوتاكانیان لە عێراق كە لە ماددەی (32، 104، 132) لە دەستوور باس كراوە، وە دامەزراندنی ئەنجوومەنی ئیتیحادی كە دەبێتە فاكتەری ئەساسی بۆ ڕاگرتنی بالانس لەنێوان پایتەخت و هەرێمەكان وە زمانەتێكی گرینگە بۆ مافی هرێمەكان كە لە مادەكانی (48، 65، 137) باس كراوە، مافە داراییكانی هەرێمی كوردستان كە خۆی لە مووچە و بودجەی هەرێم دەبینێتەوە لەم بوارەدا حوكمەتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق چەندین ماددەی دەستووریان پێشێلكردوە وەك مادەكانی (14، 25، 26، 29، 30، 32، 106)، جگەل لەو بابەتانە دەیان ماددەی تری دەستووری كە مافەكانی هەرێمیان گرێنتی كردوە پێشیلكراوە لەلایەن بەغداوە كە دەتوانین زۆربەیان كۆبكەینەوە لە سێ وەشەی سەرەكی كە سەرۆك بارزانی چەندین جار باسیانی كردووە ئەویش (التوازن، التوافق، الشراكە الحقیقیە) كە سێ بنەمای سەرەكین بۆ دروستبوونی دەوڵەتی فیدڕاڵی كە دەبێتە هۆكاری زامنكردنی مافی هەمووان. بەڵام ئەم حوكومەتە نوێیەی عێراق بە ڕابەرایەتی د.عادل عەبدولمەهدی جێگای هیوای گەلانی عێراق و هەرێمی كوردستانیشە بە هۆی ڕەسەنایەتی و پابەندبوونی ئەو كەساییتیە بەرێزەیە بە یاساكان ورێزگرتنی لە مافی هاوڵاتیانی عێڕاق بە گشتی، بۆیە چاوەڕوانی ئەوەی لێدەكەین كە زۆربەی مافە دەستووری و یاساییەكانی هەرێمی كوردستان زامن بكا، بە تایبەتی پاش ئەو سەردانە مێژوێیە جەنابی سەرۆك بارزانی بۆ بەغدا كە بووە هۆی تواندنەوەی بەستەڵەكەكانی نێوان بەغدا و هەرێم و داڕشتنی بناغەیەكی نوێ بۆ پەیوەندیكانی نێوان هەرێم و بەغدا بە جۆرێك ببێتە هۆكاری گرنگ بۆ گەڕاندنەوەی مافە زەوتكراوەكانی هەرێمی كوردستان. لە ڕووی داراییەوە شیلان بیبانی شارەزا لە بواری ئابووری لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: هەڵبەتە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ئەمساڵدا لە بەرامبەر بڕیارەكانی بوودجەی ساڵی 2019 لە چاوەڕوانیدایە، بە جۆریك كە تەواوی داراییە شایستەكانی خۆی تێدا بە دەست بكەوێت، لەم ڕووەوە پەرلەمانتارە كوردەكان لە بەغدا بە دەنگێكی یەكگرتوو داوای زیادكردنی بوودجەیان كردوە بۆ ڕێژەی17% و هەروەها كۆمەڵی پارەی تر بۆ قەرەبووكردنەوەو پێشمەرگەو بنەماڵەی شەهیدان، ئەوەی لەم لایەنە ڕوونە ئەمساڵ لە ساڵانی پێشووتر گەشبینانەتر بۆ مەسەلەكان دەڕوانین، چونكە بوودجەی داهاتوو بە شێوازێكی تا رادەیەك ئابوریناسانە داڕێژراوە بەوەی كە نرخی نەوت لە نێوان50-60 دۆلار بێت كەواتە ئەگەرەكانی دابەزین و هەستانی نرخی نەوت ئامادەكاری بۆ كراوە، لە كاتێكدا ئەگەر بێتو نرخی نەوت بەرزبێتەوە ئەوا كورتهێنانی بوودجە كەمدەبێتەوە و هەروەها ئەگەرەكان بۆ دابینكردنی هەموو داواكانی هەرێمی كوردستان ئەرینی دەبێت، ئا لەم كاتەدا پارەی داهات زیاتر دەبێت لە پێشبینی دانانی بڕی بەشە بوودجە ئەمەش تەواوی داواكارییەكان جێبەجێ دەكرێت ئەمانە لە لایەك، لە لایەكێ ترەوە لە ئەگەری دابەزینی نرخی نەوت بەو شێوە مەترسیدارەی ساڵانی رابووردوو نابیت لە رووە ئابورییەكە ئەمەش لەبەرئەوەی نرخی نەوت بە كەمترین ئاستی ئەمساڵ مەزەندە كراوە و بەمەش كورتهێنان لە بوودجە روونادات، بەمانایەكی تر بوودجەی تەرخانكراو كەموكورتی لێ بە دی ناكرێت و دیسانەوە داواكارییەكانی هەرێم دەچێتەوە قاڵبیكی ئەرینی، بەڵام راستیەك هەیە ئەویش لایەنی سیاسی و ململانێ بەغدا لە گەڵ هەرێم كە ئەمانە بناغەكەی ئابوریی نییە بەڵكو سیاسیە و لەم كاتەدا پێشبینیەكان تا رادەیەك نەرینی دەبێت و هەوڵەكانیش بێ سوود دەبن. كورد پێویستی بە دیپلۆماسییەتێكی ژیرانە هەیە هەرێم جەعفەر لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گووتی: دەستخستنی مافەكانی كورد لە حكومەتی داهاتوی عێراق پێویستی بە خوێندنەوەی ناوچەیی هەیە، دەبێت ئەمجارە كورد خۆی لەگەڵ بەرژەوەندییە ناوچەییەكان هاوتەریب بكات و بزانێت رێرەوی بەرژەوەندییەكان لە عێراق بەرەو كوێ دەڕۆن. بۆ نموونە، یاریكردن لە نێوان ئێران و ئەمەریكا، پێویستی بە دیپلۆماسییەتێكی ژیرانە هەیە، كورد بەهۆی نەبوونی دەوڵەت، ناچارە خۆی لەگەڵ هێزە جیاوازەكان بگونجێنێت، ئەگەر بەدەستی بەغدا بێت، بە هیچ جۆرێك مافەكانی كورد نادات، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەوەیە كورد چۆن دەتوانێت پێگەی خۆی وەك كارتێكی سیاسی بەكار بهێنێت بەربڵاوی هێزە كوردییەكان و باوەشكردنی هەندێك لایەنی سیاسی بە دەسەڵاتدارانی شیعە، كوردی لاوازكردووە، ئەمەش بەشێكە لە كێشەكان. كورد گەر بیەوێت مافەكانی بەدەستبهێنێت دەبێت بە یەكگرتووی دیپلۆماسیەتێكی ژیرانە بكات، نەك چاوەڕێی ئەوەبێت حكومەت چی بۆ دابیندەكات. عێراق زیاد لەجاران پێویستی بەهەڵوێستی كورد هەیە بۆ پێكهینانی حكومەت ناسك سەعید لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گووتی: هەنگاوەكانی پێكهێنانی حكومەتی عێراق بەشێوەیەكی خێرا تێناپەرێت كە وەك میللەتی عێراق چاوەرێیان ئەكرد، بێگومان ڕێككەوتنە سیاسیەكانی نێوان لایەنە براوەكانی هەڵبژاردن هەریەكەیان ئەیانەوێت پشكێكی زیاتر بۆ خۆیان وەربگرن، ئەم پرسەش پێویستی بەدانیشتن و كۆبونەوەی زیاتر هەیە، لەلایەكی دیكەوە دەستێوەردانە ئەقلیمیەكان فاكتەرێكی دیكەن بۆ زوو پێكنەهینانی حكومەت. لەم نێوەندەدا ئەوەی گرنگە بۆ هەرێمی كوردستان پشكی زیاتر یاخود بەپێی شایستەی هەڵبژاردن مافی كورد و كوردستان بدرێت، ئەو پۆست و وەزارەتانەی شایستەی كوردن و لەناویاندا شایستەی پارتی دیموكراتی كوردستانن تا هەنوكە یەكلا نەبۆتەوە، بەو مانایەی هێشتا كورد شایستەی وەزارەتێكی دیكە وەری بگریت. لەناو لیستەی كوردیەكاندا پارتی مافی خۆیەتی وەزارەتێكی دیكەیە وەربگرێت چونكە بەپێی ژمارەی كورسیەكانی پەرلەمان دەبێت پارتی ئەو وەزارەتەی بەر بكەویت كە ماوەتەوە بدرێت بەكورد، بەمەش كوردستان دەبێتە خاوەن هێزو دەسەڵاتیكی زیاتر لەناو حكومەتی نوێدا. هاوكات سەردانەكەی سەرۆك بارزانی بۆ بەغدا ئەو گرێ كوێرانەی كردەوە كە سەرۆك وەزیرانی پێشوو لەگەڵ هەرێمی كوردستان دروستی كردبوون، و هاندەر و پالپشتیەكی گرنگ بوو بۆ سەرۆك وەزیرانی عێراق كە بەرێكەوتن لەگەڵ حكومەتی هەرێمدا كێشەكان چارەسەر بكەن و سەرلەنوێ پەیوەندیەكانیان رێك بخەنەوە و بەشە بودجەی هەریم رەوانە بكەن. ئەگەرچی ئەم سەردانەی سەرۆك بارزانی لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەكیش دەنگدانەوەی ئەرێینی زۆر باشی هەبوو، هاوكات دەرخەری پێداگیری بەردەوامی بارزانی بوە لەسەر هەڵویستەكانی كورد تایبەت بە سەربەخۆیی كوردستان. ئێستا حكومەتی عێراق زیاد لەجاران پێویستی بەهەڵوێستی كورد هەیە بۆ پێكهینانی حكومەت و راگرتنی بالانسی هێز لە عێراقدا لەنێوان كورد و عەرەب (سوننە و شیعە) و كەمینەكاندا، سەرۆك وەزیران باش حاڵی بووە كە نەبوونی كورد لە فەزای سیاسی عێراقدا لەبەرژەوەندی هیچ لایەنێكدا نییە. تێپەراندنی قەیرانەكان كەسی بەهێز و دوورمەودای پێویستە، سەردانی سەرۆك بارزانی بووە فاكتێك بۆ تیپەراندنی ئەو قەیرانانە لەعێراق چونكە وەرگرتنی بۆچون تیروانینەكانی بارزانی بوونە روئیایەك بۆ چارەسەركردنی كێشەكان كە لەمێژە عێراق پێوەی دەناڵێنێت، و سەلماندی كە داهاتوی عێراق بەبێ بەشداری كارای كورد سەركەوتوو نابێت.
