پەرژین جەعفەر حاجی ڕۆستەم
قۆناغی دوای ساڵی (٢٠٠٣) یەکێکە لە گرنگترین و هەستیارترین قۆناغەکانی مێژووی هاوچەرخی عێراق. ڕووخانی ڕژێمی پێشووی بەعس و دامەزراندنی سیستەمێکی سیاسیی نوێ، هەرچەندە وەک دەرفەتێک بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێکی دیموکراسی و دامەزراندنی داوودەزگە مۆدێرنەکان پێناسە کرا، بەڵام ئەنجامەکانی ئەم گواستنەوەیە لە زۆربەی بوارەکانی حکومڕانی، ئابووری و کۆمەڵایەتیدا، لەگەڵ ئومێدە سەرەتاییەکان یەکی نەگرتەوە.
پاش زیاتر لە دوو دەیە لە گۆڕانە سیاسییەکە، هێشتا عێراق بەردەوامە لە ڕووبەڕووبوونەوەی کێشە بنەڕەتییەکان ( وەک لاوازیی دامودەزگا دەوڵەتییەکان، گەندەڵی، ناکۆکییە سیاسییەکان، دابەشبوونی دەسەڵات لەسەر بنەمای ناسنامەیی، و نەتوانینی حکومەت لە دابینکردنی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان بۆ هاووڵاتیان). ئەم بارودۆخە پرسیارگەلێکی گرنگ دەورووژێنێت دەربارەی سروشتی سیستەمی حکومڕانیی دوای (٢٠٠٣) و ئاستی سەرکەوتنی لە دروستکردنی دەوڵەتێکی کارادا.
ئەم وتارە هەوڵدەدات بە شێوازێکی ئەکادیمی و پشتبەستن بە چەمکەکانی حکومڕانی، دروستکردنی دەوڵەت و گەشەپێدانی دامەزراوەیی، ئەو هۆکارانە شیبکاتەوە کە وایان کردووە عێراق( سەرەڕای سامانی سروشتی و پشتگیرییە نێودەوڵەتییەکان) نەتوانێت ببێتە دەوڵەتێکی بەهێز و خاوەن دامودەزگای کارا. هەروەها وتارەکە هەڵوێستێکی ڕەخنەگرانە لە ئاستی سیستەمی حکومڕانی و کاریگەریی ئەو لەسەر گەشەی سیاسیی، ئابووری و کۆمەڵایەتی پێشکەش دەکات، لەگەڵ باسکردنی هەندێک لە ئەگەرەکانی چاکسازی و گواستنەوە بۆ قۆناغێکی نوێی بنیاتنانی دەوڵەت.
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی ئەم دۆخە، دامەزراندنی سیستەمێکی سیاسیی بوو کە زۆرتر لەسەر بنەمای دابەشکردنی دەسەڵات بەپێی ناسنامەی تائیفی و نەتەوەیی دامەزرا، نەک لەسەر بنەمای شایستەیی، هاووڵاتیبوون و دامەزراوەیی. ئەم شێوازەی حکومڕانی ( سەرەڕای ئەوەی لە سەرەتادا وەک چارەسەرێک بۆ بەشداریکردنی پێکهاتە جیاوازەکان پێشکەش کرا) لە کرداردا بووە هۆکاری لاوازبوونی دامودەزگا دەوڵەتییەکان و فراوانبوونی ململانێی سیاسیی.
ناکۆکیی نێوان سەرچاوە و حکومڕانی
لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، عێراق نۆ کابینەی حکومەتی بەخۆوە بینیوە. سەرەڕای داهاتێکی زۆری نەوت، پشتگیریی دارایی نێودەوڵەتی و هەلی گەورەی بونیادنانی دەوڵەت، بەڵام ئەنجامەکانی حکومڕانی لە زۆربەی بوارەکاندا لە ئاستی چاوەڕوانکراودا نەبوون. ئەمەش پرسیاری سەرەکی دەخاتە ڕوو کە کێشەکە تەنها کەمیی سەرچاوەی دارایی نییە، بەڵکو زیاتر پەیوەندیی بە شێوازی بەڕێوەبردنی دەسەڵات، بڕیارسازی و کارامەییی دامودەزگا دەوڵەتییەکانەوە هەیە.
لە تیۆرییەکانی حکومڕانیدا، سەرکەوتنی دەوڵەت بە تەنها بە قەبارەی سامانی سروشتی پێوانە ناکرێت، بەڵکو بە توانای دامەزراوەکان لە دابینکردنی ئاسایش، خزمەتگوزاری، دادپەروەری و گەشەی ئابووریدا دەپێورێت. لەو ڕوانگەیەوە، سەرەڕای هەبوونی سامانی سروشتی، عێراق هێشتا لە زۆر پێوەرە نێودەوڵەتییەکانی حکومڕانیی باشدا ڕووبەڕووی ئاستەنگیی گەورەیە. هەروەها زۆربەی توێژینەوە ئەکادیمییەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە گواستنەوەی سیاسیی دوای (٢٠٠٣)، لەگەڵ ئەوەی دەرفەتێکی گرنگی بۆ گۆڕان دروست کرد، بەڵام بەهۆی نەبوونی ستراتیژییەکی درێژخایەن بۆ بنیاتنانی دامەزراوەی دەوڵەت، کاریگەرییەکانی بە شێوەیەکی خاوەن بنەما لە ڕێگەی گەشەی پایەداردا نەبینرا.
گەندەڵیی ئابووری و لاوازیی دامەزراوەیی
یەکێک لە دیاردە سەرەکییەکانی عێراقی دوای (٢٠٠٣)، فراوانبوونی گەندەڵی ئیداری و دارایی بووە. لەگەڵ ئەوەی عێراق یەکێکە لە وڵاتە دەوڵەمەندەکانی جیهان لە بواری سەرچاوە سروشتییەکاندا (بەتایبەتی نەوت و گاز)، بەڵام ئەم سامانە نەبووەتە هۆی بنیاتنانی ئابوورییەکی بەهێز یان بەهێزکردنی دامودەزگا دەوڵەتییەکان. زۆرێک لە توێژینەوەکان ئەم دۆخە بە « نەفرەتی سەرچاوە سروشتییەکان» ناو دەبەن؛ دۆخێک کە تێیدا دەوڵەمەندیی سروشتی ( بەهۆی لاوازیی دامەزراوەکان و کەمیی لێپرسینەوە) دەبێتە هۆکاری فراوانبوونی گەندەڵی و لاوازبوونی گەشە.
لە دوو دەیەی ڕابردوودا، داهاتە نەوتییەکان و پشتگیریی دارایی نێودەوڵەتی دەرفەتێکی گەورەیان بۆ داڕشتنەوەی بنەماکانی ئابووری و بونیادنانی ژێرخانی گشتی دروست کرد، بەڵام ئەنجامەکان لەگەڵ قەبارەی ئەو سەرمایەیەدا هاوتا نەبوون. زۆرێک لە پڕۆژە گەورەکان تەواو نەکران یان بەهۆی گەندەڵی و لاوازیی چاودێرییەوە بە ئامانجەکانیان نەگەیشتن.
لە ڕوانگەی تیۆریی حکومڕانیی باشەوە ( شەفافیەت، لێپرسینەوە، حوکمی یاسا و سەربەخۆیی دامەزراوە چاودێرییەکان) بنەمای سەرەکیی سەرکەوتنی دەوڵەتن. بەڵام لە عێراقدا، بەهۆی کاریگەریی پارتایەتی، بەشداریی گرووپە دەسەڵاتدارەکان لە دابەشکردنی دەسەڵات و هەژموونی بەرژەوەندیی تایبەت بەسەر بەرژەوەندیی گشتیدا، زۆرێک لە دامەزراوەکانی دەوڵەت نەیانتوانیوە ئەرکی سەرەکیی خۆیان بەجێبهێنن.
لە ئاستی خزمەتگوزاریی گشتیدا، هێشتا کێشەکانی کارەبا، ئاو، تەندروستی، ڕێگاوبان، ژینگە و خوێندن بە شێوەیەکی بەردەوام بوونیان هەیە. ئەم بارودۆخە تەنها کاریگەریی لەسەر ئاستی ژیانی هاووڵاتیان نەبووە، بەڵکو متمانەی کۆمەڵگاشی بە دامەزراوەکانی دەوڵەت لاواز کردووە.
بۆیە دەتوانرێت بگوترێت کە قەیرانی عێراق زیاتر لەوەی قەیرانێکی دارایی بێت، قەیرانێکی دامەزراوەیی و حکومڕانییە. تا کاتێک چاکسازییە بنەڕەتییەکان لە سیستەمی بەڕێوەبردن، لێپرسینەوە، شایستەسالاری و سەربەخۆیی دامەزراوەکاندا جێبەجێ نەکرێن، هەبوونی سامانی سروشتی بە تەنها ناتوانێت ببێتە هۆکاری گەشەی پایەدار و سەقامگیریی سیاسیی و ئابووری.
ئاستەنگەکانی بنیاتنانی دەوڵەت و ناسنامەی هاووڵاتیبوون
یەکێک لە پرسیارە سەرەکییەکانی توێژینەوەکانی عێراقی دوای (٢٠٠٣) ئەوەیە: بۆچی سیستەمی سیاسیی نوێ (سەرەڕای هەبوونی دەستوور، هەڵبژاردن و پشتگیریی نێودەوڵەتی) نەیتوانی دەوڵەتێکی کارا و خاوەن دامەزراوەی بەهێز دروست بکات؟ وەڵامی ئەم پرسیارە تەنها لە بوارێکدا کورت نابێتەوە، بەڵکو پەیوەندیی بە کۆمەڵێک هۆکاری مێژوویی، دامەزراوەیی و کۆمەڵایەتییەوە هەیە.
لە دوای گواستنەوەی دەسەڵات، سیستەمی سیاسیی لەسەر بنەمای هاوبەشکردنی دەسەڵات لەنێوان پێکهاتە سەرەکییەکاندا دامەزرا. هەرچەندە ئەم ڕێکخستنە لە سەرەتادا ئامانجی کەمکردنەوەی ناکۆکییەکان بوو، بەڵام لە کرداردا بووە هۆکاری دامەزراندنی سیستەمێک کە بەرژەوەندییە حزبی و گرووپییەکان زۆرجار بەسەر بەرژەوەندیی گشتیدا باڵادەست بن. ئەنجامی ئەم دۆخەش لاوازبوونی شایستەسالاری، فراوانبوونی پارتایەتی و کەمبوونەوەی کارامەییی دامودەزگا دەوڵەتییەکان بوو.
هەروەها گواستنەوەی دیموکراسی تەنها بە دامەزراندنی دەستوور و ئەنجامدانی هەڵبژاردن تەواو نابێت. زۆربەی تیۆرییەکانی گواستنەوەی دیموکراتی لەسەر ئەوە کۆکن کە سەرکەوتنی دیموکراسی پێویستی بە کولتووری سیاسیی، حوکمی یاسا، دامەزراوەی سەربەخۆ، کۆمەڵگای مەدەنیی بەهێز و بڕیاری سیاسیی خاوەن بەرپرسیاری هەیە. لە نەبوونی ئەم بنەمایانەدا، ئەگەری ئەوە زۆر دەبێت کە دامودەزگا دیموکراتییەکان تەنها شێوەی دەرەکییان هەبێت، بەبێ ئەوەی ناوەڕۆکیان بە شێوەیەکی کارا جێبەجێ بکرێت.
لە بوارە کۆمەڵایەتییەکەشدا، بەردەوامبوونی ناسنامە لاوەکییەکان (وەک تائیفە، نەتەوە و گرووپی سیاسیی) لە هەندێک قۆناغدا هێزێکی زیاتریان لە ناسنامەی هاووڵاتیبوون و دەوڵەتبوون هەبووە. ئەم دۆخە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر دروستبوونی متمانەی گشتی، یەکگرتوویی نیشتمانی و توانای دەوڵەت بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتە گشتییەکان داناوە.
لە ڕوانگەی بنیاتنانی دەوڵەتەوە، سەرکەوتنی هەر دەوڵەتێک پێویستی بە دامەزراندنی پەیوەندییەکی بەهێز لەنێوان دەوڵەت و هاووڵاتیاندا هەیە؛ پەیوەندییەک کە لەسەر متمانە، دادپەروەری، یەکسانی لەبەردەم یاسا و دابینکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان بنیات نرابێت. لە عێراقدا، ئەم پەیوەندییە هێشتا بە تەواوی پێکنەهاتووە، و ئەمەش یەکێکە لە گرنگترین ئاستەنگەکانی بەردەم دروستکردنی دەوڵەتێکی سەقامگیر و کارا.
ئەنجام و پێشنیازەکان
هەڵسەنگاندنی قۆناغی دوای ساڵی (٢٠٠٣) نیشان دەدات کە کێشەکانی عێراق زیاتر لەوەی بە کەمیی سەرچاوەی دارایی یان نەبوونی دەرفەتی گەشەوە پەیوەست بن، بە لاوازیی دامەزراوەکانی دەوڵەت، کەموکوڕی لە حکومڕانیی باش و ناتەواویی پرۆسەی دروستکردنی دەوڵەتەوە پەیوەستن. سەرەڕای داهاتە زۆرەکانی نەوت و پشتگیرییە نێودەوڵەتییەکان، هێشتا عێراق لە زۆر پێوەرەکانی گەشەی مرۆیی، خزمەتگوزاریی گشتی، شەفافیەت و کارامەییی دامەزراوەکاندا ڕووبەڕووی ئاستەنگیی گەورەیە.
هەروەها ئەزموونی دوو دەیەی ڕابردوو نیشانی دا کە دامەزراندنی دیموکراسی بە تەنها بە ئەنجامدانی هەڵبژاردن یان دابەشکردنی دەسەڵات بەس نییە. دیموکراسییەکی سەقامگیر پێویستی بە دامەزراوەی سەربەخۆ، حوکمی یاسا، لێپرسینەوە، شایستەسالاری و کۆمەڵگای مەدەنیی بەهێز هەیە. لە نەبوونی ئەم بنەمایانەدا، ئەگەری بەردەوامبوونی قەیرانە سیاسیی و ئابوورییەکان زیاتر دەبێت.
پێشنیازەکان:
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ئاستەنگیانە، پێویستە چاکسازییەکی فراوان و قۆناغبەندیکراو لە چەند بوارێکی سەرەکیدا جێبەجێ بکرێت:
1- چاکسازیی دامەزراوەیی: بە مەبەستی بەهێزکردنی دامودەزگا دەوڵەتییەکان و جێگیرکردنی بنەماکانی شایستەسالاری و لێپرسینەوە.
2- بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی: لە ڕێگەی بەهێزکردنی دامەزراوە چاودێرییە سەربەخۆکان، زیادکردنی شەفافیەت و جێبەجێکردنی یاساکان بەسەر هەموواندا بە یەکسانی.
3- چاکسازیی ئابووری: کەمکردنەوەی پشتبەستن بە داهاتی نەوت لە ڕێگەی گەشەپێدانی کشتوکاڵ، پیشەسازی، گەشتیاری و پاڵپشتیی سێکتەری تایبەت.
4- وەبەرهێنان لە پەروەردە و توانا مرۆییەکان: چونکە گەشەی پایەدار بەبێ سیستەمێکی پەروەردەی مۆدێرن و بنیاتنانی سەرمایەی مرۆیی ئەستەمە.
5- بەهێزکردنی ناسنامەی هاووڵاتیبوون: لە ڕێگەی سیاسەت و پەروەردەوە، بە شێوەیەک کە هاووڵاتیبوون و یاسا ببنە بنەمای پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگا.
6- ستراتیژیی نیشتمانیی درێژخایەن: دروستکردنی پلانێکی ستراتیژی بۆ گەشە و حکومڕانی کە لەسەر بنەمای زانست، پلاندانان و بەشداریکردنی هەموو پێکهاتەکانی کۆمەڵگا بنیات نرابێت.
داهاتووی عێراق بە تەنها بە قەبارەی سامانی سروشتی یان داهاتی نەوت دیاری ناکرێت، بەڵکو بە توانای دامەزراوەکانی دەوڵەت لە بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان، جێبەجێکردنی حوکمی یاسا و دروستکردنی متمانە لەنێوان دەوڵەت و هاووڵاتیاندا پەیوەستە.
ئەگەر چاکسازییە بنەڕەتییەکان بە شێوەیەکی ستراتیژی و بەردەوام جێبەجێ نەکرێن، ئەگەری بەردەوامبوونی قەیرانە سیاسیی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان هەر بەردەوام دەبێت. بە پێچەوانەوە، ئەگەر بنەماکانی حکومڕانیی باش، شایستەسالاری و دامەزراوەسازی ببنە بنەمای سیاسەت، عێراق دەتوانێت هەنگاو بەرەو دروستکردنی دەوڵەتێکی سەقامگیر، گەشەسەندوو و خزمەتگوزار هەڵگرێت.
* توێژەری مێژووی سیاسیی
