ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاژاوەی ناوچەیی و تەحەدای سەقامگیریی عەرەبی

شۆڕش عەزیز سورمێ
كاتێك لە دەیەی ڕابردوودا بای بەهاری عەرەبی هەڵیكرد و گەرموگوڕی شۆڕشگێڕانە بە ئامانجی دروستكردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ لە ڕێگەی “ئاژاوەیەكی داهێنەرانە” كە لەسەر بنەمای ڕووخانی ناوخۆیی دەوڵەتەكان بوو، بە تەواوی ناوچەكەدا بڵاوبووەوە، چەند وڵاتێكی عەرەبی كەوتنە ناو خولگەی ناسەقامگیرییەوە. ململانێ ناوخۆییەكان سەریان هەڵدا كە لە هەندێك حاڵەتدا گۆڕا بۆ پرۆسەی ڕاستەقینەی خۆ لەناوبردنی نەتەوەیی. زلهێزە دەرەكییەكان ئەم لاوازییانەیان قۆستەوە بۆ درێژكردنەوەی كاریگەرییەكانیان و كاریگەرییان لەسەر ئەو دەوڵەتانە كە پێشتر بە تێكچوونی جددی ئاسایش دەستنیشانكراون. هەموو ئەمانە قۆناغی دووەمی پڕۆژەكەیان ئامادە دەكرد: دووبارە كێشانەوەی نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، گواستنەوە لە داڕمانی تاكە دەوڵەتەكانەوە بۆ سەرتاسەری ناوچەكە.
هەرێمێك كە گۆڕا بۆ یەك گۆڕەپانی ململانێ، كە ئاژاوە زاڵ بوو بەسەریدا، كە تیایدا ئەكتەرەكانی خاوەن تەماحی فراوانخوازی دەتوانن كۆنترۆڵی سیناریۆكە بكەن و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكێشنە ناو شەڕێكی درێژخایەنی. ئامانج لێی ئەوە دەبێت كە توانای پاشماوەی زلهێزە ناوچەییەكان تەواو بكرێت، بە زۆر دەستكاری جوگرافیا و دیمۆگرافیای ناوچەیەكی ناسك، كە بێتوانا بێت لە پێشكەشكردنی بەرخۆدان هەم لەسەر ئاستی ئەمنی و چ لەسەر ئاستی ئایدیۆلۆژی.ئاژاوەی درێژخایەنی ناوچەیی بە ناچاری مەترسی داڕمانی گشتی زیاد دەكات. ئەو ئهەزموونەی لە دەیەی ڕابردوودا لەلایەن ئەو وڵاتانەوە بەم قۆناغەدا تێپەڕیون،
نوێنەرایەتی هۆشدارییەك بۆ تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. سووتەمەنی ناكۆكی و دووبەرەكی واتە خێراكردنی قەیرانێك كە بڕیارە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خراپتر بێت. لێرەوە پرسیارێكی چارەنووسساز دێتە پێشەوە: دەوڵەتەكانی هەرێم لە بەرامبەر ئەم هەڵكشانەدا چی دەكەن و ئایا بەڕاستی سەلامەتن لە لێكەوتە ئابووری و ئەمنییەكانی؟وەڵامدانەوەكە پێویستی بە داننان هەیە كە میسر بە ناچاری لە چوارچێوەیەكی ناوچەیی ناسەقامگیردا دەژی. وڵاتەكە توانیویەتی بەسەر پشێوی ناوخۆیی و مەترسی داڕمانی دەوڵەتدا زاڵ بێت و ئەمڕۆش لە سایەی پێكهاتەیەكی دامەزراوەیی تۆكمەدا، ئامانجی پاراستنی ئەو سەقامگیرییەی بەدەست هاتووە سەرەڕای ئەو گرژییە قووڵانەی كە كاریگەرییان لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە كە میسر بەرگری لە كاریگەرییەكانی شەڕی ناوچەیی هەیە.
قاهیرەش هاوشێوەی هەموو وڵاتانی ناوچەكە تووشی لێكەوتەكانی ململانێكان دەبێت، بەڵام هەوڵدەدات كاریگەرییە ئابوورییەكانی لەسەر دانیشتووان سنووردار بكات و لە هەمان كاتدا مەترسییە ئەمنییەكان لەخۆبگرێت.ئەم ئامانجە لەڕێگەی بەهێزكردنی ڕێوشوێنە ئەمنییەكان و توانای خۆپاراستن، هاوڕێیەتی لەگەڵ چالاكییە سیاسی و دیپلۆماسییە چڕەكان بە ئامانجی كەمكردنەوەی پەرەسەندن و گەڕان بەدوای چارەسەری بەدیل و دانوستانكاری بۆ بژاردەی سەربازی. هەروەها ڕۆڵێكی ناوەندی دەگەڕێتەوە بۆ بەهێزكردنی بەرەی ناوخۆ، كە بە پێویستی دادەنرێت بۆ پاراستنی یەكگرتوویی نیشتمانی و بەرپەرچدانەوەی هەر هەوڵێك بۆ ناسەقامگیری.
لەم ڕوانگەیەوە یەكێتی نەتەوەیی وەك ئەولەویەتێكی ڕەها ئاماژەی پێدەكرێت.زیادكردنی هۆشیاری گشتی لە دۆخی ناوچەكە و ئەگەری كاردانەوەكانی، نوێنەرایەتی یەكێك لە ئامرازە سەرەكییەكانی بەهێزكردنی خۆڕاگری كۆمەڵگا و بەرەنگاربوونەوەی هەڵمەتەكانی زانیاری ناڕاست و پڕوپاگەندە و هەوڵدان بۆ سووتەمەنی ئاژاوەگێڕی دەكات. ئاڵۆزی پەرەسەندنی داینامیكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وا دەكات تادێت تێگەیشتن لە سروشت و خێرایی ئەو گۆڕانكاریانەی كە ڕوودەدەن قورستر بێت. هەر لەبەر ئەم هۆكارەش پێدەچێت پێویست بێت هەوڵەكانی زانیاری و هۆشیاری چڕ بكرێتەوە، بەتایبەتی بەرامبەر بە نەوە گەنجەكان، كە بانگەواز دەكرێت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ سیناریۆیەكی ناوچەیی و نێودەوڵەتی كە لەڕادەبەدەر ئاڵۆز و بەردەوام لە گەشەكردندایە.ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەمڕۆ خۆی لە لێواری ئەگەری شەڕێكی ناوچەیی دوور مەودا دەبینێتەوە.
لەم چوارچێوەیەدا دەبێتە شتێكی بنەڕەتی كە یەكگرتوویی ناوخۆیی دەوڵەتان بەهێز بكرێت و بە تایبەتی دەستپێكردنەوەی هاوكاری نێوان وڵاتانی عەرەبی بۆ پاراستنی پڕۆژەیەكی هاوبەشی ئاسایشی ناوچەیی. بە پێی ئەم ڕێبازە، ئاسایشی نەتەوەیی عەرەب وەك ئامانجێكی دابەشنەكراو دەمێنێتەوە و نوێنەرایەتی پێشمەرجی حەتمی دەكات بۆ گەرەنتیكردنی سەقامگیری بۆ هەموو ناوچەكە، ڕێگریكردن لە ئاژاوەگێڕی و دەستوەردانی دەرەكی بۆ سازشكردنی زیاتر لە داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.