نادر ڕوستی
خوێنبەربوون بە شێوی گشتی مەترسیدارە، هەر جەستەیەك خوێنی لەبەر بڕوات دواجار لەناودەچێت، بەڵام زۆربەی خوێنبەربوونەكان چارەسەریان هەیە و لە مەترسی دەرباز دەكرێن. خوێن بەربوونی گەشتوگوزارى هەرێم چییە و چەند مەترسیدارە، چۆن کار بۆ چارەسەرکردنى بكرێت، كەواتە پێویستە دەست لەسەر برینە سەرەکییەکانی کەرتی گەشتوگوزاری هەرێمی کوردستان دابنێین و تیماریان بکەین. دەتوانین لەم بابەتەدا بڵێین، هەرێمی کوردستان لە ئێستادا لە «قۆناغێکی مەترسیداری خوێنبەربوونی گەشتوگوزار» دایە و پیویستی بە چارەسەرە، بۆ بەرچاوڕوونیتان چەند نموونەیەك دەخەینەڕوو.
خوێنبەربوونی گەشتوگوزار چییە و چۆن ڕوودەدات؟
خوێنبەربوونی گەشتوگوزار، واتە بە هەدەر ڕۆیشتنی ئەو پارە و داهاتەی لە رێگەی گەشتوگوزار دێتە ناو هەرێمی كوردستان، بەڵام بە فیڕۆ دەڕوات و ناچێتە خەزینەی حكومەت و ناچێتە گیرفانی هاووڵاتیان، بەڵكوو بە چەند ڕێگەیەك دەچێتە دەرەوەی هەرێم، لە خوارەوە شیكار و شرۆڤەی زیاتر دەكەین.
خوێنبەربوونی هاوردەکردن (کاڵا و شتومەک)
زۆربەی هەرە زۆری ئەو خواردن و میوە و پێداویستییە تەندروستییەكان و تەنانەت مۆبڵ و کەلوپەلی ناو هۆتێلەکان لە تورکیا، ئێران و وڵاتانی ترەوە دێن.
زیانەکە: کاتێک گەشتیارێک 100 دۆلار بۆ ژەمە خواردنێک و مانەوە لە هۆتێل خەرج دەکات، ئەگەر کەرەستەکان هی دەرەوە بن، ڕەنگە تەنها 20 بۆ 30 دۆلاری لە ناوخۆدا بمێنێتەوە (وەک کرێی کارەبا و ئاو یان قازانجێکی کەم)، ئەوەی تری ڕاستەوخۆ دەچێتەوە بۆ ئەو وڵاتەی کاڵاکەی لێ هاتووە. لێرەدا گەشتوگوزار لە جیاتی ئەوەی ببێتە بزوێنەری پیشەسازی و کشتوکاڵی ناوخۆ، دەبێتە بزوێنەری بازاڕی وڵاتانی دراوسێ.
خوێنبەربوونی هێزی کار و حەواڵەکردنی پارە
ئەمە یەکێکە لە گەورەترین کێشەکانی هەرێم. بەتایبەت كاتێك لە 70% بۆ 80%ی كارمهندانی گهشتوگوزار بیانی بن (عهرهبی خواروو، سووری، یان وڵاتانی ئاسیا).
• زیانەکە: ئەم کارمەندانە لێرە تەنها خەرجییەکی زۆر کەم بۆ مانەوەی خۆیان دەکەن، بەشە زۆرەکەی مووچەکانیان بە دۆلار دەنێرنەوە بۆ دەرەوە، ئەمە وادەکات «کاریگەری لێکدەر سفر ببێتەوە؛ چونکە ئەو پارەیەی کارمەندەکە وەریدەگرێت، ناچێتەوە ناو بازاڕی هەرێم بۆ کڕینی کاڵا، بەڵکو لە وڵاتێکی تر خەرج دەکرێت.
براندە جیهانییەکان و خاوەندارێتی بیانی
هەبوونی هۆتێلی وەک (ڕۆتانا، دیوان، ماریۆت، دێدەمان و هتد) بۆ ناو و ناوبانگی گەشتیاری باشە، بەڵام لە ڕووی ئابوورییەوە، ئەم هۆتێلانە ساڵانە بڕێکی زۆر پارە وەک «مافی براند یان «کرێی بەڕێوەبردن دەنێرن بۆ کۆمپانیا سەرەكییەكانیان لە دەرەوە. هەروەها زۆربەی بەڕێوەبەرە پلە باڵاکانیان بیانین و مووچەی خەیاڵی دەبەنە دەرەوە.
٤. کۆمپانیاکانی هێنانی گەشتیار
ئەگەر کۆمپانیاکانی بەغدا و شارەکانی تری عێراق کۆنترۆڵی هێنانی گەشتیار بکەن:
قازانجی سەرەکی گەشتەک لای کۆمپانیاکانی دەرەوەی هەرێم دەمێنێتەوە. هەرێم تەنها دەبێتە «شوێنی خزمەتگوزاری» نەک «سەنتەری بڕیار و قازانج».
زیانەکان تا چەند گەورەن؟
بەپێی ئەو دۆخە، دەتوانین بڵێین نەزیفی گەشتوگوزار لە هەرێمی کوردستان لە نێوان 60% بۆ 75%دایە. واتە لە هەر 100 دۆلارێک، کە گەشتیار دەیهێنێتە هەرێم، تەنها 25 بۆ 40 دۆلاری لەناو بازاڕی هەرێمدا دەسووڕێتەوە.
ئەمەش دەبێتە هۆی:
1. بێکاری: سەرەڕای بوونی گەشتیارێکی زۆر، گەنجی ناوخۆ بێکار دەمێنێتەوە.
2. لاوازی دینار/دۆلار: چونکە دۆلارە هاتوەکە خێرا دەچێتە دەرەوە و فشار لەسەر بازاڕ دروست دەکات.
3. گەشەی ساختە: لە ئامارەکاندا دەردەکەوێت داهاتی گەشتوگوزار زیادی کردووە، بەڵام لە ڕاستیدا کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر بژێوی خەڵکی ئاسایی نییە.
چارەسەر چییە؟ (بۆ ئەوەی نەزیفەکە ڕابگیرێت)
• بەستنەوەی کشتوکاڵ بە گەشتوگوزار: ناچارکردنی هۆتێلەکان بۆ کڕینی بەرهەمی جوتیاری ناوخۆ.
• بەکوردیکردنی کەرتی کار: دانانی یاسا بۆ ئەوەی ڕێژەیەکی دیاریکراوی کارمەندان (بۆ نموونە 50% دەبێت خەڵکی ناوخۆ بن و خولی فێربوونیان بۆ بکرێتەوە.
• هاندانی پیشەی دەستی: بۆ ئەوەی گەشتیار دیارییەک (Souvenir) بکڕێت کە لە ناوخۆ دروستکرابێت نەک لە چین و تورکیا.
• باج و ڕەسمی جیاواز: وەرگرتنی باج لەو کۆمپانیایانەی زۆرترین پارە دەبەنە دەرەوە و ئاسانکاری بۆ وەبەرهێنەری ناوخۆیی.
بە کورتی: بێ گۆڕانکاری لە سیستەمی ئابووری و بەرهەمهێنانی ناوخۆیی، گەشتوگوزار لە هەرێم وەک «دەفرێکی کونا» وایە؛ هەرچەندە پارەی تێبکەیت، لێی دەچێتە دەرەوە و پڕ نابێت.
