خه‌بات: ئارام شێرکۆ – کەرکووک:- لە باشووری پارێزگای کەرکووک، لەنێوان گوند و زەوییە کشتوکاڵییە بەپیتەکاندا، پێکهاتەیەک نیشتەجێیە کە مێژووی بوونی لە ناوچەکەدا بۆ چەندین سەدە دەگەڕێتەوە. کاکەییەکان وەک یەکێک لە پێکهاتە ڕەسەن و دێرینەکانی کەرکووک، نەک تەنیا خاوەنی کولتوور و فەلسەفە و نەریتێکی تایبەت بە خۆیانن، بەڵکوو لەڕووی مێژوویی و کۆمەڵایەتییەوە کایەیەکی گرنگ لە ناسنامەی هەمەجۆری ئەم شارە پێک دەهێنن. ئەگەرچی ژێرخانی ئابووری و شێوازی ژیانی کاکەییەکان بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەر بنەمای کشتوکاڵ و ئاژەڵداری دامەزرابوو، بەڵام وەرچەرخانە سیاسییەکانی عێراق و ستراتیژییەکانی گۆڕینی دیمۆگرافیا لە سەدەی ڕابردوودا، کاریگەرییەکی قووڵ و ڕیشەیییان لەسەر پێگەی جوگرافی و سەقامگیریی کۆمەڵایەتیی ئەوان جێهێشتووە.
پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و جوگرافیای دانیشتووان
کەرکووک لە مێژوودا بە شارێکی فرەنەتەوە و فرەکولتوور ناسراوە، لەم چوارچێوەیەدا، کاکەیییەکان لە پاڵ کورد، عەرەب، تورکمان و پێکهاتەکانی تردا، بەشێکی گرنگ لە مۆزاییکی مرۆیی ناوچەکە پێک دەهێنن. بەپێی زانیارییەکانی مەهدی موبارەک، یەکێک لە کەسایەتییە ناسراوەکانی کۆمەڵگای کاکەیی، ژمارەی هاووڵاتییانی کاکەیی لە سنووری پارێزگای کەرکووک پێش ڕووخانی ڕژێمی پێشوو نزیکەی ٤٠ هەزار کەس بووە. ئەم پێکهاتەیە بەشێوەیەکی سەرەکی لە کۆمەڵێک گوندی باشووری کەرکووک نیشتەجێبوون، لەوانە: تۆبزاوە، عەلی سەرای، زەنقر، عەلوەت پاشا، مەتیق،عەرەبکۆی، ئەلبومحەمەد، دەلس، و شەشەکان.
سیاسەتی بەعەرەبکردن و ڕەهەندە دیمۆگرافی و ئابوورییەکانی
لە سەرەتای ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، دەسەڵاتی بەعس پرۆسەیەکی بەرفراوان و سیستەماتیکی بۆ بەعەرەبکردنی کەرکووک گرتەبەر. ئەم سیاسەتە تەنیا گۆڕینی سادەی ناسنامەی دانیشتووان نەبوو، بەڵکوو ستراتیژییەتێکی ئەندازیاریی دیمۆگرافیایی بوو بۆ لاوازکردنی پێکهاتە ناعەرەبەکان. مەهدی موبارەک ئاماژە بەوە دەکات کە لەو قۆناغەدا، زەوی و موڵکە یاساییەکانی زۆرێک لە خێزانە کاکەیییەکان زەوت کران و لە بەرانبەردا خێزانی عەرەب لە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە هێنران و لەو گوندانەدا نیشتەجێ کران. ئەم پڕۆسەیە بووە هۆی کۆچپێکردنی زۆرەملێی هەزاران خێزانی کاکەیی بەرەو ناوەندی شاری کەرکووک، قەزای داقووق و ناوچەی ئۆتۆنۆمیی ئەوسای هەرێمی کوردستان. کارناسانی بواری کۆمەڵایەتی و ئابووری جەخت دەکەنەوە کە ئەم کۆچپێکردنە زۆرەملێیە زیانێکی کوشندەی بە کەرتی کشتوکاڵی ناوچەکە گەیاند؛ چونکە گواستنەوەی خاوەندارێتیی زەوییە بەپیتەکان لە دەستی جووتیارە ڕەسەنەکان و تێکچوونی سیستەمی بەرهەمهێنان، هاوسەنگیی ئابووریی ناوچەکەی بەتەواوی شێواند.
قۆناغی دوای ٢٠٠٣: هیوای گەڕانەوە و ئاستەنگە نوێکان
لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی پرۆسەی سیاسی لە عێراق، دەرفەتێکی مێژوویی بۆ بەشێک لە خێزانە کاکەیییەکان ڕەخسا تا بگەڕێنەوە سەر زێدی باووباپیرانیان و کەرتی کشتوکاڵ ببووژێننەوە. لەو قۆناغەدا، حکوومەتی هەرێمی کوردستان هەوڵەکانی چڕکردەوە بۆ گەڕاندنەوەی ژیان و سەقامگیری بۆ ئەو ناوچانە، لەم چوارچێوەیەدا، دوو گوندی نوێ لە (شالیار) و (مەتیق) دروست کران و ژێرخانی بنەڕەتیی وەک تۆڕی ڕێگاوبان، خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان و هۆڵەکانی بۆنە و کلتوور دابین کران. بەڵام ئەم قۆناغە ئارامە زوو کۆتایی هات.
هێرشەکانی داعش (٢٠١٤): قۆناغێکی تری ئاوارەیی
لە ساڵی ٢٠١٤، لەگەڵ هێرشە بەرفراوانەکانی ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش، گوندەکانی باشووری کەرکووک دووبارە کەوتنە بەردەم مەترسیی جینۆساید و سڕینەوە. کۆمەڵگه‌ی کاکەیی لەم قۆناغەدا ڕووبەڕووی هێرشی ڕاستەوخۆ بووەوە و ژمارەیەک لە ڕۆڵەکانیان شەهید بوون. ئەم دۆخە ئەمنییە نالەبارە شەپۆلێکی تری کۆچی زۆرەملێی دروستکرد کە تێیدا سەدان خێزان بەرەو سەنتەری کەرکووک، داقوق، هەولێر و سلێمانی ئاوارە بوون.
واقیعی دوای ١٦ی ئۆکتۆبەر و مەترسییەکانی سەر زەوی و ناسنامە
بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی مەهدی موبارەک، لە دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ و گۆڕانی هاوسەنگیی هێز لە کەرکووک، نیگەرانییە یاسایی و ئەمنییەکانی کۆمەڵگای کاکەیی دووبارە سەریان هەڵدایەوە. ناوبراو پێی وایە پڕۆسەی گۆڕینی دیمۆگرافی بە شێواز و چوارچێوەی یاسایی جیاواز دەستیپێکردووەتەوە، بە شێوەیەک کە تا ئێستاش سەدان دۆنم زەویی کشتوکاڵی لە دەرەوەی دەسەڵاتی خاوەنە ڕەسەنەکانیاندا ماونەتەوە. ئەم کێشەیە تەنیا ململانێیەکی یاسایی یان دارایی نییە لەسەر خاوەندارێتیی زەوی، بەڵکوو بۆ کاکەیییەکان پرسێکی گرنگی ناسنامەیی و مێژووییە؛ چونکە زەوی لە فەلسەفەی کۆمەڵایەتیی ئەواندا ڕەهەندێکی نیشتمانی و کولتووریی هەیە و بەشێکی دانەبڕاوە لە مێژووی بەردەوامییان لە ناوچەکەدا.
ئاسۆی داهاتوو و پێداویستییەکانی گەشەپێدان
لە ئێستادا، ژمارەی دانیشتووانی کاکەیی لە کەرکووک بە نزیکەی ٥٠ هەزار کەس دەخەمڵێندرێت. زۆربەیان لە ناوەندی شاری کەرکووک و قەزای داقووق نیشتەجێن، لە کاتێکدا بەشێکی تریان سەرەڕای هەموو ئاستەنگەکان هێشتا لە هەشت گوندی ناوچەکەدا پارێزگاری لە مانەوەی خۆیان دەکەن.
چاودێرانی کاروباری ناوخۆیی و ستراتیژیی جەخت دەکەنەوە کە چارەسەری ڕیشەیی کێشەی کاکەیییەکان تەنیا لە گەڕاندنەوەی زەوییەکاندا کورت نابێتەوە، بەڵکوو پێویستی بە گرتنەبەری هەنگاوی هەیە وەک: داڕشتنی پلانی گشتگیر بۆ گەشەپێدانی گوندەکان و دابینکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان و پێشکەشکردنی پاڵپشتیی دارایی و تەکنیکی بۆ کەرتی کشتوکاڵ و ئاژەڵداری، هەروەها دابینکردنی چوارچێوەی یاسایی و دەستووری بۆ پاراستنی تایبەتمەندییە کلتووری و ئاینییەکانیان. لە مێژووی هاوچەرخی کەرکووکدا، کاکەیییەکان نموونەی زیندووی خۆڕاگری و پێداگری بوون لەسەر پاراستنی ناسنامە. ئەوان لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا ڕووبەڕووی توندترین سیاسەتی بەعەرەبکردن، کۆچی زۆرەملێ، شەڕ و تیرۆر بوونەتەوە، بەڵام هاوسەنگیی کولتووری خۆیان پاراستووە.
پرسی کاکەیییەکان تەنیا چیرۆکی پێکهاتەیەکی کەمینە نییە، بەڵکوو بەشێکی سەرەکییە لە پرسی کەرکووک خۆی؛ شارێک کە سەقامگیری، ئاشتیی کۆمەڵایەتی و داهاتووی، بەندە بە پاراستنی ماف و ناسنامەی سەرجەم پێکهاتە ڕەسەنەکانیەوە.
