دیدگای ترامپ بۆ سیاسەتی دەرەوە و قەیرانە جیهانییەکان

ئاری كوردی – له‌نده‌ن
سیاسەتی دەرەوەی ترامپ لە قەیرانەکانی جیهان بەگشتی و بۆنمونە بەرانبەر کورد؛ بابەتێکی ئاڵۆزە؛ تێکەڵەیەکە لە بەرژەوەندیی جیۆپۆلیتیکی، دیدگای «ئەمریکا لە پلەی یەکەم» (America First) و فشاری هاوپەیمانە هەرێمییەکان. بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە؛ بە شێوەیەکی ئەکادیمی، پێویستە لەم ڕەهەندانەی خوارەوە بیخوێنینەوە:
یەکەم: دیدگای «ئەمریکا لە پلەی یەکەم» و کۆتاییهێنان بە جەنگە بێکۆتاکان.
ترەمپ وەک سەرۆکێک هەمیشە جەختی لەوە دەکردەوە کە ئەمریکا نابێت ببێتە «پۆلیسی جیهان». لە ڕوانگەی ئەوەوە، مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ناوچە جێناکۆکەکانی وەک ڕۆژئاوای کوردستان (باکووری سووریا) تێچوویەکی زۆری هەبوو، بێ ئەوەی سوودێکی ڕاستەوخۆی دارایی بۆ واشنتۆن هەبێت.
دووم: بێلایەنی لە شەڕی نەتەوەکاندا:
ترەمپ چەندین جار ئاماژەی بەوە کردووە کە کێشەی نێوان کورد و تورکیا، یان کورد و حکومەتە ناوەندییەکان، «شەڕێکی مێژووییە» و پەیوەندی بە ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکاوە نییە. ئەو پێی وابوو ئەمریکا پارەیەکی زۆر بۆ پاراستنی ناوچەکان خەرج دەکات، بۆیە کاتێک بڕیاری کشانەوەی دەدا لە ڕۆژهاڵات، بە زمانێکی زبر دەیگوت: «کوردەکان بۆ بەرژەوەندی خۆیان دەجەنگن.»
سێیەم: پەیوەندی لەگەڵ تورکیا و هاوسەنگیی هێز لە ناتۆ.
تورکیا ئەندامێکی گرنگی ناتۆیە و گوشارە بەردەوامەکانی ئەنقەرە کاریگەریی گەورەیان لەسەر ئیدارەی ترەمپ هەبوو. تورکیا «یەپەگە» (هاوپەیمانی سەرەکی ئەمریکا لە سووریا) بە درێژکراوەی «پەکەکە» دەبینێت. ترەمپ بۆ ڕازیکردنی ئەردۆغان، هەندێک جار دەستەواژەی توندی بەرامبەر کورد بەکاردەهێنا تا نیشانی بدات کە هاوسۆزییەکی ڕەهای بۆ «یەپەگە» و بەرژەوەندیی وڵاتەکەی لەگەڵ دەوڵەتێکی وەک تورکیا بە گرنگتر دەزانێت.
چوارەم: پرسی «یارمەتینەدانی ئەمریکا لە جەنگی جیهانی دووەم».
یەکێک لە سەیرترین و مشتومڕاوییترین لێدوانەکانی ترەمپ ئەوە بوو کە گوتی: «کوردەکان لە جەنگی جیهانی دووەم و لە نۆرماندی یارمەتی ئێمەیان نەدا». لە ڕوانگەی ئەکادیمییەوە، ئەم لێدوانە هیچ بنەمایەکی لۆژیکی و مێژوویی نەبوو، چونکە کورد لەو سەردەمەدا قەوارەیەکی سەربەخۆ نەبوو تا بەشداری جەنگ بکات. بەڵام ترەمپ ئەمەی وەک پاساوێک بەکارهێنا بۆ ئەوەی بڵێت: «ئێمە قەرزاری هیچ لایەک نین» و تەنها لەو شوێنە دەمێنینەوە کە بەرژەوەندییەکانمان دەیخوازێت.
پێنجەم: مامەڵەی بازرگانی لە سیاسەتی دەرەوەدا.
ترەمپ سیاسەتی دەرەوەی وەک «گرێبەستێکی بازرگانی» دەبینی (Transactional Politics). ئەگەر لایەنێک توانای دارایی یان نەوتیی گەورەی نەبووایە کە ڕاستەوخۆ سوود بە خەزێنەی ئەمریکا بگەیەنێت، ئەو بە کەمتر لە هاوپەیمانە دەوڵەمەندەکانی وەک وڵاتانی کەنداو سەیری دەکردن.
بەڵام سەرەڕای ئەو لێدوانە نەرێنییانەی ترامپ، هاوکارییە سەربازییەکان بۆ پێشمەرگە و هەماهەنگی لەگەڵ «هەسەدە» بەردەوام بوو، ئەمەش نیشانەی جیاوازی نێوان «گوتاری سیاسی سەرۆک» و «ستراتیژیی دەزگاکانی دەوڵەت» (وەک پێنتاگۆن) بوو.
کاتێک باس ڕوواڵەتی دیدگای دۆناڵد ترەمپ بۆ دۆزی کورد دەکرێت، جۆرێک لە دژایەتی (Paradox) دەبینرێت. لە لایەکەوە، لە سەردەمی ئەودا کورد بەهێزترین پشتیوانیی سەربازیی بۆ تێکشکاندنی (داعش) هەبوو، بەڵام لە لایەکی ترەوە، لێدوانە کتوپڕەکانی زۆرجار وەک «قەیرانێکی مژاوی» لێکدراوەتەوە؛ لەبەرئەوەی:
1) گۆڕینی چەمکی «هاوپەیمانی» بۆ «گرێبەست».
دیارترین دیدیگای سیاسەتی ترەمپ بۆ قەیرانەکانی دەروە، مامەڵەکردنە لەگەڵ دۆسیە سیاسییەکان وەک «گرێبەستی بازرگانی». لەم دیدگایەی ترامپدا، هاوپەیمانییەک نییە لەسەر بنەمای «بەها ئەخلاقییەکان» بێت، بەڵکو هەموو شتێک بەپێی «تێچوو و دەستکەوت» دەپێورێت. کاتێک بە نەرێنی باسی کورد دەکات، دەیەوێت بە دەنگدەرانی بڵێت: «کوردەکان پارە و چەکیان وەرگرتووە، بۆیە ئێمە قەرزاریان نین.»
2) ململانێی «دەوڵەتی قووڵ» و ویستی سەرۆك ترامپ.
سەردەمی ترەمپ وەک قۆناغی ململانێی نێوان «کۆشکی سپی» و «دەزگا جێگیرەکان» (Establishment) دەبینرێت؛ پێنتاگۆن و وەزارەتی دەرەوە، کورد وەک هاوبەشێکی ستراتیژیی دەبینن. بەڵام ترەمپ، کورد وەک هاوپەیمانێکی کاتیی دەبینێت بۆ کۆتاییهێنان بە (داعش).
3) جیۆپۆلیتیکی نەوت وەک سەنگی مەحەك.
لێدوانی ترامپ: «من تەنها بۆ نەوتەکە لەوێم»، ئاماژەیەکی ڕاستەوخۆیە بۆ ئەوەی ئەولەویەتی ئەو پاراستنی نەتەوەیەک نییە، بەڵکو پاراستنی سەرچاوە مادییەکانە. ترامپ تەنها لەو شوێنەدا دەمێنێتەوە کە «دەستکەوتی مادی» تێدا بێت.
دەرەنجام و تێڕوانین
پێویستە ئێمە تێبگەین کە لێدوانەکانی ترەمپ، زیاتر ڕەنگدانەوەی هەڵوێستێکی ئایدۆلۆژی بن، ڕەنگدانەوەی ستراتیژیی «کشانەوەی ئەمریکا»ن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ترەمپ نوێنەرایەتی قوتابخانەیەک دەکات کە پێی وایە «ئەمریکا نابێت خوێنی سەربازەکانی بۆ کێشەی نەتەوەکانی تر بڕێژێت».
خراپ باسکردنی کورد لەلایەن ترەمپەوە، ئامرازێکی سیاسی ییە بۆ قایلکردنی شەقامی ئەمریکیە؛ کە هیچ «هاوپەیمانییەکی ئەخلاقیی ئەبەدی لە ئارادا نییە. ئەمە وانەیەکی گرنگە بۆ چۆنیتی مامەڵەکردن لەگەڵ دیدگای ترەمپ؛ بەوپێیەی کە «هاوپەیمانییەکان لە سەردەمی نوێدا لەسەر بەرژەوەندیی کاتی و مادی بونیاد دەنرێن، نەک لەسەر بنەمای دۆستایەتی مێژوویی.