زمان و عەقلییەتا دانوستانێ؛ پێدڤییەکا جیهانگیرییە

خالد ئەحمد بادی
هەمی رژێمێن جیهانێ، چ دکتاتۆر بن یان دیموکراسیخواز بن، یان ژ کۆمۆنیست یان ئیسلامیێن توندڕەو بن؛ بتنێ ب بەژن و بالا دادپەروەریێ دبێژن و ب ناڤێ یاسا و رێنمایان، رستە و پەیڤ و گۆتنان دڤەهینن. ب درویشمێن بریسقەدار ناڤ ل خو ددەن و قارەمانیا خو دیار دکەن، لێ ب هندەک ئاقارێن دی دا کاروانێ خو ئاراستە دکەن و ب هندەک ئاراستەیێن جودا ژ گۆتن و داخویانیێن خو، کاروانێ خو دهاژۆن.
بڕیاربدەست و وڵاتێن خودان هێز و ئابووری، و ناڤەندێن بلندێن سیاسی و خودان شیان؛ یا فەرە هوین پێداچوونەکا هویر د سیاسەتێن خو دا بکەن و هەمی کۆژییان ببینن، نە کۆژییەکێ بتنێ سەح بکەن. چونکە هەر رژێمەکا شارستانی و سەردەم بیت، دێ مامەلەکا سەردەم و شارستانی کەت کو ئەو ژی ئیدیەمەکێ دبێژنێ “زمانێ دانوستاندنێ”؛ بەرامبەر میللەت و وڵات و ڕژێمێن هەڤڕک و هەڤسوزێن خو بکار ئینیت دا کو سەرکەفتنێ د حوکمران و دەستهەلاتا و پەیوەندییێخو دا ببینیت.
ئانکو فەرە زمانێ دانوستاندنێ (یانژی دیپلۆماسییەت) د چەرخ و ئەڤی سەردەمیدا پەیڕەو بکەن و ب ئێکجاری ژ زمانێ چەک و گەفان دویر بکەڤن. چونکە د پرۆسەیا برێڤەچوونا کاروانێ ژیانێ دا ب هەمی قۆناغێن چوو یێن سەخت و دژوار بوون، هەروەسا قۆناغێن پێشکەفتن و جیهانگێریێ؛ بتنێ ب زمانێ گفتوگۆیێ ئەو هەمی پێشکەفتنە دروست بووینە. ئەم دشێین بێژین کو زمان و عەقلییەتا دانوستاندنێ پێدڤییەکا جیهانگیرییە داکو ئاشتی و ئارامی بکەڤیت ئەڤێ جیهانا نووکە نە ئارامە.
نموونە ب درێژاهیا دیرۆکێ دا چەندین جەنگێن مەزن د ناڤبەر وەلات و مللەتێن جیهانێ دا دروست بووینە؛ جەنگێن خاچپەرێس و موسلمان و پۆتپەرێسان، جەنگێن جیهانی یێن ئێکێ و دوویێ، و شەڕێن مەزن و وێرانکەر دروست بووینە. جەنگا ئیسرائیل و وەلاتێن عەرەبان، جەنگێن ئیمپراتۆریەتا عوسمانی و سەفەوی، جەنگا عیراق و ئیران، و جەنگا رووسیا و ئۆکرانیا و سەدان جەنگێن مەزن ل سەرتاسەری جیهانێ رویداینە. ب ملیۆنان مرۆڤێن سڤیل و بێ گونەه بووینە قوربانی و ب ملیار و تریلیۆنان زیانێن ماددی دروست بووینە، لێ ل دوماهیێ بتنێ لسەر مێزا گفتوگۆ و دانوستاندنێ روینشتینە و زمانێ دانوستاندنێ بکار ئینایە و پەیڕەو کرییه. هەر ل داویێ دژی شەری راوستیاینە، رێکا ئاشتیێ گرتن و رێکا زمانێ چەک و شەڕ و جەنگان بەردان و ب سەرکەفتینە.
هەردەم زمانێ دانوستاندنێ دێ وان گومانێن ل دەف لایەنێ بەرامبەر هەین دروست و راستڤەکەت. ئیدیەمێ زمانێ دانوستاندنێ ئیدیەمەکێ د هەمی فەرهەنگێن جیهانێ دا هەیە و تەڤایا تاک و کۆم و مللەتێن جیهانێ تێ دگەهن. ئومێدەوارین چاڤ ل وان وەلاتان بهێتە کرن دەمێ زمانێ چەک و شەڕان هێلای و زمانێ دانوستاندنێ پەیڕەو کری و ب سەرکەفتی و گەهشتینە گۆپیتکا سەرکەفتنێ؛ د ڤی سەردەمی ژی دا بووینە خودان بڕیار و خودان ئابوورەکێ بهێز ل ناڤەندێن بلندێن جیهانێ دا، چونکە ل شوینا تفەنگێ قەلەم هەلگرتن و ل شوینا زمانێ شەری، زمانێ دانوستاندنێ گرتن و ب سەرکەفتن.