سهرهتا وتار ململانێ لەگەڵ ماددە هۆشبەرەكان جەنگی ئیرادە و هۆشیارییە
فازڵ عومەر*
بەرواری 15/2 لە هەولێری پایتەخت كۆنفرانسی نێودەوڵەتی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان، لە ژێرناونیشانی؛ «كوردستانێكی بێ ئالودەبوون» بەڕێوەچوو، ئەم كۆنفرانسە بە سەرپەرەشتی نوسینگەی رێكخەری راسپاردە نێودەوڵەتییەكان لە حكومەتی هەرێمی كوردستان و بە پاڵپشتی لیژنەی باڵای بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر و كارتێكەرە ئەقڵییەكان، بەهەماهەنگی لەگەڵ رێكخراوی نێودەوڵەتی بۆ مافەكانی مرۆڤ و كاروباری پەنابەران بەڕێوەچوو. ئەم كۆنفرانسە تەنها گردبوونەوەیەكی فەرمی و كارگێڕی نەبوو، بەڵكو وەك وەرچەرخانێكی گرنگ لە دیدگای دەوڵەتدا دەردەكەوت بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ قەیرانێكی ئاڵۆز كە ڕاستەوخۆ هەڕەشە لە «دۆخی كۆمەڵایەتی» كوردستان دەكات، وەك بەشداربوویەك وەك كۆمەڵناسێك، كاتێك لە كارنامە و پانێڵەكانی ئەم كۆنفڕانسە دەڕوانم، هەست بە گۆڕانكاریی لە چوارچێوەی فكری «پارادایم»ی كاركردندا دەكەم؛ لە سزادانی جەستەییەوە بەرەو چاكسازیی مرۆیی. ئەو هەستەم لادروست بوو ئەمڕۆ ئێمە لێرەین بۆ پاراستنی دوایین قەڵای مرۆیی كە خێزان و نەوەكانی دواڕۆژمانە.
لێرەدا بە وردی تیشك دەخەمە سەر ئامانجی پانێڵەكان لە ڕوانگەیەكی كۆمەڵناسییەوە: پانێڵی یەكەم: یاسا وەك ئامرازێكی «ڕێكخستنەوەی كۆمەڵایەتی» ئەم پانێڵە كە دامەزراوە نیشتمانییەكانی وەك ئەنجومەنی دادوەری و دەزگا ئەمنییەكانی كۆكردەوە، تەنیا باسی لە سزادان نەكرد، بەڵكو جەختی لەسەر جێبەجێكردنی یاسای ژمارە (١)ی ساڵی ٢٠٢٠ كردەوە. لێرەدا گرنگییەكە لەوەدایە كە یاسا لە «تۆڵەسەندنەوە» دەگۆڕدرێت بۆ «پاراستن».
جیاكردنەوەی بازرگان (وەك سەرچاوەی ڤایرۆسەكە) لە ئاڵوودەبوو (وەك قوربانی لادانی كۆمەڵایەتی)، هەنگاوێكی زانستییە. ئێمە وەك كۆمەڵناس پێمان وایە ئاڵوودەبوو «نەخۆشێكی بریندارە»؛ بۆیە پانێڵەكە جەختی لەوە كردەوە كە ناوەندەكانی چاكسازییهكان دەبێت ببنە شوێنی «نۆژەنكردنەوەی مرۆڤ» نەك تەنها گۆشەیەكی دابڕاو بۆ پەراوێزخستنی زیاتری تاك.
پانێڵی دووەم: هاوبەشی نێودەوڵەتی و ڕەهەندی «جیهانگیریی قەیرانەكان» ماددە هۆشبەرەكان دیاردەیەكی سنووربەزێنن. ئەم پانێڵە كە بە بەشداری كونسوڵخانەكان و ئاژانسی (UNODC) بەڕێوەچوو، پەیامی ئەوەی دا كە كوردستان دەیەوێت لە كەرەنتینەی ناوخۆیی بچێتە دەرەوە. هیچ كۆمەڵگەیەك ناتوانێت بە تەنیا ڕووبەڕووی ئەم «مەرگە سپییە» ببێتەوە. ئامانجی پانێڵەكە دروستكردنی هاوپەیمانییەكی جیهانی بوو بۆ دەستەبەركردنی پشتگیری تەكنیكی و لۆجستی. لە ڕوانگەی ئێمەوە، سوودوەرگرتن لە ئەزموونی وڵاتانی یەكێتی ئەوروپا یارمەتیمان دەدات لە بنیاتنانی سەنتەری چارەسەری مۆدێرن كە كەرامەتی مرۆڤ دەپارێزن، ئەمەش وادەكات پڕۆسەی «ئاوێتەكردنەوەی كۆمەڵایەتی» بۆ ئاڵوودەبووان ئاسانتر بێت. پانێڵی سێیەم: بونیادنانی هۆشیاری و «بەرگریی ناوەكی» ئەم پانێڵە چەق و جەوهەری كارە كۆمەڵناسییەكەیە.
بە بەشداری وەزارەتەكانی ئەوقاف، پەروەردە و ڕۆشنبیری، كۆنفڕانسەكە گەیشتە ئەو ڕاستییەی كە «پۆلیس ناتوانێت لە ناو هەموو ماڵێك بێت، بەڵام هۆشیاری دەتوانێت». لێرەدا كار لەسەر «خۆپاراستنی پێشوەختە» دەكرێت. ئامانجی ئەم پانێڵە ئەوەیە كە كۆمەڵگە خۆی ببێتە قەڵغان. كاتێك گوتاری ئایینی و پرۆگرامی خوێندن و میدیا یەكدەخرێن، ئێمە سەرمایەیەكی كۆمەڵایەتی دروست دەكەین كە ڕێگرە لە لادان. وەك كۆمەڵناسێك دەڵێم: كاتێك تاك هەست بە ئینتیما و شكۆ دەكات لە ناو قوتابخانە و مزگەوت و خێزانەكەیدا، كەمتر پەنا بۆ سڕكەرەكان دەبات.
پەیامی كۆتایی وەك كۆمەڵناسێك، پێموایە ئەم كۆنفڕانسە نێودەوڵەتییە سەرەتایەكی گرنگە، بەڵام مەرجی سەركەوتنی بریتییە لە «بەردەوامی». لهبهرئهوهی ململانێ لەگەڵ ماددە هۆشبەرەكان جەنگی «ئیرادە و هۆشیارییە». ئێمە پێویستمان بە كوردستانێكە كە تێیدا مرۆڤەكان تەنیا لە ماددەی هۆشبەر دوور نەبن، بەڵكو ژینگەیەكی وایان بۆ بڕەخسێنرێت كە تێیدا گەشە بكەن. ئەم كۆنفڕانسە نەخشەڕێگاكەی كێشا، ئێستا كاتی ئەوەیە هەموومان وەك «تەونێكی یەكگرتوو» كار بۆ جێبەجێكردنی بكەین. دوا پهیام بۆ ئەوەی مێژوو وەک نەوەیەکی خەمسارد ناومان نەبات، با ئەم كۆنفرانسه بکەینە وەرچەرخانێک. با پێکەوە، دیوارێکی پۆڵاین بەرامبەر مەرگی سپی بونیاد بنێین.
*كۆمهڵناس
