ململانێی جەمسەرەکان و ئایندەی سیستەمی نێودەوڵەتی

فرسەت سەید شکور
لە دوای کۆتاییهاتنی جەنگی سارد و هەڵوەشانەوەی یەکێتیی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١، جیهان بۆ ماوەی سێ دەیە لەژێر «تاک جەمسەری» (Unipolarity) بە سەرکردایەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا مایەوە و بێ ڕکابەر بوو لە ڕووی سیاسی و ئابوری و سەربازییەوە.
بەڵام ئەمڕۆ، جیهان بە خێرایی بەرەو «فرەجەمسەری» دەڕوات، کە تێیدا دابەشبوونەکان تەنها لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیا نین، بەڵکو تێکەڵەیەکە لە بەرژەوەندیی ئابوری، وزە، تەکنەلۆژیا و ئاسایشی نەتەوەیی و سێکتەرەکانی دیکە.
بەرەی ڕۆژئاوا: پارێزەرانی سیستەمی لیبڕاڵ
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا سەرکردایەتی بەرەیەک دەکات کە ئامانجی پاراستنی «سیستەمی نێودەوڵەتیی لەسەر بنەمای یاسا» (Rules-Based Order)یە. هاوپەیمانە سەرەکییەکانی بریتین لە وڵاتانی یەکێتیی ئەورووپا، بەریتانیا، کەنەدا، ژاپۆن، کۆریای باشوور و ئوسترالیا.
ئەمەریکا لەڕێگەی تۆڕێکی بەهێزی هاوپەیمانێتییەوە ئەم بەرەیە بەڕێوەدەبات، گرنگترینیان «ناتۆ» (NATO) کە ٣٢ ئەندامی هەیە و وەک چەترێکی ئەمنی کاردەکات. هەروەها هاوپەیمانێتی (AUKUS) و (The Quad) لەگەڵ ئوسترالیا و هندستان و ژاپۆن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چین لە زەریای هێمن. هۆکاری مانەوەی ئەم وڵاتانە لەگەڵ ئەمەریکا دەگەڕێتەوە بۆ وابەستەیی ئەمنی (پاراستنیان لە ڕووسیا و چین)، هاوبەشیی لە بەها دیموکراسییەکان، و پێکەوەبەستنی سیستەمی دارایی و بانکیی جیهانی کە دۆلار کۆڵەکەیەتی، دەکرێت بڵێین، ئەم بەرەیە هەنگاوەکانیان لەیەک نزیکە لەسەر یەک هێڵی کارکردن پێکەوە کۆکن لەسەر ئەو ڕووداوە گرنگانەی ڕووبەڕووی جیهان دەبێتەوە.
بەرەی ڕۆژهەڵات: پێداچوونەوە بە سیستەمی جیهانی
لە بەرامبەردا، چین و ڕووسیا وەک دوو زەبەلاحی ناڕازی (Revisionist Powers) دەرکەوتوون. پەیوەندییەکەیان وەک «هاوبەشیی بێ سنوور و بەردەوام» پێناسە دەکرێت. چین وەک «بانک» و هێزی تەکنەلۆژی، و ڕووسیا وەک «سەرچاوەی وزە» و هێزی سەربازیی تەقلیدی کاردەکەن.
ئەم بەرەیە لەڕێگەی ڕێکخراوی «شەنگەهای بۆ هاریکاری» (SCO) کە ڕەهەندی ئەمنی هەیە، و گرووپی «بریکس» (BRICS+) کە ڕەهەندی ئابوری هەیە، هەوڵی دروستکردنی جیهانێکی فرەجەمسەر دەدەن. لەم دواییانەدا وڵاتانی وەک ئێران، کۆریای باکور، و بەشێک لە وڵاتانی ئەفریقا و ئەمریکای لاتین (وەک بەرازیل) زیاتر لەم بەرەیە نزیک بوونەتەوە و کارکردنیان لەیەکەوە نزیکە. ئامانجی سەرەکییان شکاندنی هەژموونی دۆلار و دروستکردنی سیستەمێکی دارایی جێگرەوەیە، هەروەها ڕەتکردنەوەی دەستوەردانی ڕۆژئاوا لە کاروباری ناوخۆییان بە بیانووی مافی مرۆڤ.
‎ناوەڕۆکی ململانێکە: دەسەڵات یان ئابوری؟
ململانێکە تەنها لەسەر کورسی دەسەڵات نییە؛ بەڵکو جەنگێکی «هێبرید»ـە.
١. وزە و دەرامەت: کۆنتڕۆڵکردنی ڕێڕەوەکانی وزە و کانزا دەگمەنەکان (Rare Earth Elements) کە بۆ پیشەسازیی مۆدێرن پێویستن.
٢. تەکنەلۆژیا: جەنگی «چیپە ئەلیکترۆنییەکان» و زیرەکیی دەستکرد (AI)، کە ئێستا ئەمەریکا گەمارۆی خستۆتە سەر چین بۆ ڕێگری لە گەیشتن بە تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو.
٣. سیستەم: چین دەیەوێت مۆدێلی حوکمڕانیی «سەرمایەداریی دەوڵەتی» وەک جێگرەوەی دیموکراسیی لیبڕاڵ پێشکەش بکات.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە کوێی هاوکێشەکەدایە؟
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بووەتە گۆڕەپانی سەرەکیی تاقیكردنەوەی ئەم دابەشبوونە. وڵاتانی کەنداو (سعوودیە و ئیمارات) چیتر بە کوێرانە شوێنکەوتووی ئەمەریکا نین؛ ئەوان سیاسەتی «فرەچەشنیی ستراتیژی» پەیڕەو دەکەن. نەوت بە چین دەفرۆشن، چەک لە ئەمەریکا دەکڕن، و هەماهەنگی لەگەڵ ڕووسیا دەکەن لە (OPEC+) بۆ دیاریکردنی نرخی نەوت.
ئێران بەتەواوی خۆی لە بەرەی ڕۆژهەڵات یەکلا کردۆتەوە و بووەتە بەشێک لە زنجیرەی دابینکردنی چەک بۆ ڕووسیا. تورکیا، سەرەڕای ئەندامێتی لە ناتۆ، یاریزانێکی «هەڵگەڕاوە»یە و هەوڵدەدات سوود لە هەردوو لا وەربگرێت، ئەمەش وا دەکات ناوچەکە لە دۆخی ناجێگیرییەکی بەردەوامدا بێت.
جەنگەکان سوود بە کێ دەگەیەنن؟
لێرەدا پارادۆکسێک هەیە. زیادبوونی ململانێکان بۆ «کۆمەڵگە سەربازی-پیشەسازییەکان» (Military-Industrial Complex) لە هەردوو بەرەدا قازانجی خەیاڵییە؛ فرۆشتنی چەک گەیشتۆتە بەرزترین ئاستی مێژوویی. بەڵام بۆ ئابوریی جیهانی، ئەم دابەشبوونە زیانبەخشە. پچڕانی زنجیرەی دابینکردن (Supply Chains)، بەرزبوونەوەی هەڵاوسان و مەترسیی ئاسایشی خۆراک،
باجەکەیەتی کە گەلانی جیهان دەیدەن، کەواتە دەتوانین ئاماژە بەوە بکەین، کە هەرچەندە جەنگەکان، کوشتار و داگیرکاریی و ئاوارەبوونی لێبکەوێتەوە بەڵام وڵاتانی زلهێز زۆرجار ئەوە پشتگوێ دەخەن و ئامانجە ستراتیژییەکانی بەهێزبوون و مانەوە پەیڕەو دەکەن.
بۆ ساڵی ٢٠٢٦، پێشبینی دەکرێت جیهان زیاتر دابەش بێت (Decoupling).
١. ئابوری: دروستبوونی دوو سیستەمی ئابوریی جیای تەکنەلۆژی؛ ئینتەرنێت و تەکنەلۆژیای چینی بەرامبەر ڕۆژئاوایی.
٢. سەربازی: ئەگەری ڕوودانی جەنگی ڕاستەوخۆی جیهانی کەمە بەهۆی «کردنەوەی ئەتۆمی»، بەڵام «جەنگە بەوەکالەتەکان» (Proxy Wars) لە ئەفریقا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تەنانەت لە دەریای باشووری چین چڕتر دەبنەوە.
٣. سیستەمی نێودەوڵەتی: نەتەوە یەکگرتووەکان وەک دامەزراوەیەک ڕۆڵی لاواز دەبێت و هاوپەیمانێتییە هەرێمییەکان بڕیاردەری سەرەکی دەبن.
لە کۆتاییدا، دۆخەکە تەنها ململانێی نێوان «دیموکراسی» و «دیکتاتۆری» نییە، بەڵکو ململانێیە لەسەر دیاریکردنی یاساکانی سەدەی بیست و یەکەم، کە تێیدا هێز و بەرژەوەندی ئابوری لە سەرووی هەموو بەهایەکی مرۆییەوەن.