خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆڵی دامەزراوەی سوپای عێراق لە وێرانکارییەکانی کوردستاندا (١٩٢١ – ٢٠٠٣)

هاوکار محەمەد محەمەد
لە ٦ی کانونی دووەمی ١٩٢١، کاتێک یەکەم فوج بە ناوی «فوجی موسا کازم» دامەزرا، بانگەشەی دەوڵەتی عێراق ئەوە بوو کە ئەم هێزە قەڵغانی نیشتمان دەبێت. بەڵام بۆ گەلی کورد، ئەم بەروارە سەرەتای سەدەیەک لە کارەسات، جینۆساید، ڕاگواستن و وێرانکاریی ژینگە و ژیان بوو. لێرەدا هەوڵ سەرەقەڵەمێک بنووسین دەربارەی گۆڕانی عەقیدەی سەربازیی سوپای عێراق لە هێزێکی بەرگرییەوە بۆ «ئامێرێکی سەرکوتکردنی ناوخۆیی» و چۆنێتی بەکارهێنانی هەموو توانایەکی سەربازی بۆ سڕینەوەی جوگرافیا و مرۆڤی کورد .
لە دایکبوونی سوپا
لە باوەشی کۆلۆنیالیزمدا
سوپای عێراق نە بە خواستی گەلانی عێراق، بەڵکو بە بڕیار و سەرپەرشتی بەریتانیا و لەسەر پاشماوەی ئەفسەرانی سوپای عوسمانی دامەزرا. لە سەرەتاوە، پێکهاتەی سوپا بە جۆرێک دیزاین کرا کە ببێتە ئامرازی دەستی نوخبەی دەسەڵاتداری سوننەی عەرەبی بۆ کۆنترۆڵکردنی پێکهاتەکانی دیکە (کورد و شیعە).
لەم قۆناغە سەرەتاییەدا، هێشتا سوپا توانای تەواوی نەبوو، بۆیە پشت بە هێزی ئاسمانیی شاهانەی بەریتانیا (RAF) دەبەسترا بۆ بۆردومانکردنی ناوچەکانی کوردستان. یەکەم وانەیەک کە سوپای عێراق لە بەریتانییەکانەوە فێری بوو، بەکارهێنانی «هێزی ئاسمانی» بوو دژی گوندنشینان، کە ئەمە لە شۆڕشەکانی شێخ مەحمودی حەفید (١٩١٩-١٩٢٤) و دواتر شۆڕشەکانی بارزاندا بە ڕوونی دەرکەوت. لێرەوە چەمکی «سزادانی بە کۆمەڵ» هاتە ناو فەرهەنگی سەربازیی عێراقەوە؛ واتە بۆ سزادانی چەکدارێک، دەبێت گوندێک وێران بکرێت.
قۆناغی پاشایەتی: دامەزراندنی بناغەی «زەوی سووتاو»
لە ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠کاندا، سوپای عێراق گەشەی کرد و یاسای سەربازیی زۆرەملێی سەپاند. ئەمە یەکەمین خاڵی پێکدادانی گەورەی کۆمەڵایەتی بوو، چونکە گەنجانی کورد نەیاندەویست خزمەت لە سوپایەکدا بکەن کە گوندەکانیان تۆپباران دەکات.
لەو سەردەمەدا، سوپا تەنها شەڕی بەرەیی نەدەکرد، بەڵکو دەستیکرد بە جێبەجێکردنی سیاسەتی گەمارۆی ئابووری. لە کاتی شۆڕشەکانی بارزاندا (١٩٣٢، ١٩٤٣، ١٩٤٥)، سوپا ستراتیژی بڕینی ڕێگاوبان و ڕێگریکردن لە گەیشتنی خۆراک و دەرمانی پەیڕەو دەکرد. ئەمە سەرەتایەک بوو بۆ بەکارهێنانی برسیکردن وەک چەکێکی جەنگی. هەروەها، لەم قۆناغەدا بۆ یەکەمجار بیرۆکەی «گواستنەوەی دانیشتوان» تاقیکرایەوە، کاتێک بەشێک لە خێزانە بارزانییەکان بۆ باشووری عێراق دوورخرانەوە. ئەمە پەیامێکی ڕوون بوو: سوپا دەسەڵاتی ئەوەی هەیە دیموگرافیای وڵات دەستکاری بکات.
سەردەمی کۆماری و تەشەنەسەندنی توندوتیژی (١٩٥٨-١٩٦٨)
دوای کودەتای ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨، بۆ ماوەیەکی کورت هیوا بۆ ئاشتی گەڕایەوە، بەڵام بە هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول لە ١٩٦١، سوپای عێراق چووە قۆناغێکی نوێی وێرانکارییەوە.
لە ساڵی ١٩٦٣دا، کاتێک حەرەس قەومی (میلیشیاکانی بەعس) هاوشانی سوپا دەستیان بە پەلامار کرد، دڕندەیی گەیشتە ئاستێک کە گوندەکانی دەوروبەری سلێمانی و کەرکووک (وەک جەباری و شوان) کرانە ئامانج.
تایبەتمەندییەکانی وێرانکاری لەم قۆناغەدا:
1- دروستکردنی فەوجە سووکەکان (جاش): سوپا تێگەیشت کە بەبێ کوردی خۆفرۆش ناتوانێت لە ناوچە شاخاوییەکان شەڕ بکات. بۆیە سیاسەتی «کورد بە کورد کوشتن» بوو بە بەشێک لە عەقیدەی سەربازی.
2 -بەعەرەبکردنی کەرکووک: سوپا بوو بە بازووی جێبەجێکاری تەعریب. دەرکردنی کوردەکان لە گوندەکانی دەوروبەری کەرکووک و نیشتەجێکردنی عەشیرەتە عەرەبەکان (وەک عوبێد و جبوور) بە پاڵپشتیی تانکی سوپا ئەنجام دەدرا.
3 -سووتاندنی بەروبووم: لەم قۆناغەدا، فڕۆکەکان بە مەبەست کێڵگەکان و دەغڵودانی جوتیارانیان دەسووتاند لە وەرزی دروێنەدا بۆ تێکشکاندنی ئیرادەی مانەوەی خەڵک.
سەردەمی بەعس: سوپا وەک ئامێری جینۆساید (١٩٦٨-٢٠٠٣)
ئەمە ترسناکترین قۆناغە. لەم ماوەیەدا، بودجەی سوپای عێراق گەیشتە بەرزترین ئاست و ژمارەی سەربازەکان بۆ نزیکەی یەک ملیۆن کەس بەرزبووەوە. عەقیدەی سوپا بە تەواوی گۆڕا بۆ عەقیدەیەکی شۆڤێنی بەعسی.
ئەلف: شەڕی ١٩٧٤-١٩٧٥ و وێرانکاریی سیستماتیک
دوای شکستپێهێنانی ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازار، سوپا بە چەکی پێشکەوتووی ڕووسی هێرشی بەرفراوانی کردە سەر کوردستان. دوای نسکۆی ١٩٧٥، سوپا دەستیکرد بە جێبەجێکردنی پلانێکی ئەندازیاریی سەربازیی ترسناک:
– پێکھێنانی پشتێنەی ئەمنی: ڕاگواستنی هەموو گوندە سنوورییەکان بە قوڵایی ١٠ بۆ ٢٠ کیلۆمەتر لەگەڵ ئێران و تورکیا.
– وێرانکردنی گوندەکان: لەم قۆناغەدا سەدان گوند (وەک گوندەکانی قەڵادزێ و پێنجوێن) خاپوور کران و دانیشتوانەکەی بۆ ئۆردوگا زۆرەملێکان (موجەمەعات) لە دەشتی هەولێر و گەرمیان و ناوچەکانی باشوور گواسترانەوە.
ب: جەنگی ئێران-عێراق و بەکارهێنانی چەکی قەدەغەکراو
لەم جەنگەدا، کوردستان بوو بە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی ململانێکان. سوپای عێراق هەموو هێڵە سوورەکانی بەزاند:
– چەکی کیمیایی: بۆ یەکەمجار لە مێژووی مۆدێرندا، سوپایەک گازی کیمیایی دژی هاوڵاتیانی خۆی بەکارهێنا. بە فەرمانی ڕاستەوخۆی سەرکردایەتی گشتیی هێزە چەکدارەکان، فڕۆکە و تۆپخانەکان گازی خەردەل، سارین و دەمارییان باراند بەسەر دۆڵی بالیسان (١٩٨٧)، هەڵەبجە (١٦ی ئاداری ١٩٨٨)، سێوسێنان و گۆپتەپە.
– ئاماری قوربانیانی هەڵەبجە: ٥٠٠٠ شەهید و ١٠,٠٠٠ بریندار تەنها لە چەند کاتژمێرێکدا، دەرخەری ئەوە بوو کە سوپا ئامانجی «سڕینەوەی ڕەگەزی» هەیە نەک سەرکەوتنی سەربازی.
ج: ئەنفال؛ لووتکەی دڕندەیی (١٩٨٨)
پرۆسەی ئەنفال، کە سوپای عێراق بە هەشت قۆناغ ئەنجامی دا، تەنها ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو پرۆسەیەکی پیشەسازیی کوشتن بوو.
– ڕۆڵی یەکە جیاوازەکانی سوپا: فەیلەقی یەک و پێنج، هێزی ئاسمانی، ئیستیخباراتی سەربازی (الاستخبارات العسكرية)، و هێزە تایبەتەکان هەموویان بەشداربوون.
– ناوچە قەدەغەکراوەکان: هەموو گوندەکانی دەرەوەی شارەکان بە «ناوچەی قەدەغەکراو» (محرمة) ناسێنران. فەرمانی سەربازی دەرچوو کە «هەر جوڵەیەک لەم ناوچانە ببینرێت، دەبێت بە بۆردومانی ئاسمانی و تۆپخانە وێران بکرێت و هەر کەسێک دەستگیر بکرێت، بکوژرێت».
– تێکدانی جوگرافیا: لە ئەنفالدا، ٤٥٠٠ گوند لە کۆی ٥٠٠٠ گوندی کوردستان وێران کران. سوپا شۆفڵ و بلدۆزەری بەکاردەهێنا بۆ تەختکردنی خانوو، مزگەوت و قوتابخانەکان.
تێکدانی ژێرخان:
یەکێک لە لایەنە فەرامۆشکراوەکانی ڕۆڵی سوپای عێراق، وێرانکاریی ژینگەییە کە کاریگەرییەکەی تا ئەمڕۆ ماوەتەوە:
1- مینڕێژکردنی کوردستان: سوپای عێراق بە ملیۆنان مینی دژە کەس و دژە تانکی لە ناوچە شاخاوییەکان، لەوەڕگەکان و دەوروبەری گوندەکان چاند. کوردستان بە یەکێک لە پیسبوترین ناوچەکانی جیهان بە مین دادەنرێت. ئەم مینانە تا ئێستاش قوربانی دەگرن و ڕێگرن لە ئاوەدانکردنەوەی هەزاران دۆنم زەوی.
2- کۆنکرێتکردنی سەرچاوە ئاوییەکان: یەکەی ئەندازیاریی سوپا بە مەبەست کانی و سەرچاوەکانی ئاوی گوندەکانی بە کۆنکرێت دەگرت یان ژەهراوی دەکردن بۆ ئەوەی ژیان لەو ناوچانە مەحاڵ بێت.
3- بڕینەوە و سووتاندنی دارستانەکان: بە بیانووی نەهێشتنی پەناگە بۆ پێشمەرگە، دارستانە چڕەکانی کوردستان سووتێنران یان بە ماددەی کیمیایی وشک کران.
٦. ئەندازیاریی دیمۆگرافی و کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەکان
سوپای عێراق تەنها خاکی وێران نەکرد، بەڵکو شێوازی ژیانی کۆمەڵایەتی کوردی تێکدا.
– لە جوتیارەوە بۆ بەکاربەر: بە وێرانکردنی گوندەکان و گواستنەوەی خەڵک بۆ ئۆردوگا زۆرەملێکان، سوپا کۆمەڵگای بەرهەمهێنەری کوردی گۆڕی بۆ کۆمەڵگایەکی بێکار کە چاوەڕێی دەستی حکومەت بێت. ئەمە تاوانێکی ئابووریی درێژخایەن بوو.
– تێکدانی خێزان: لە پرۆسەی ئەنفالدا، جیاکردنەوەی پیاوان لە ژنان و منداڵان، و زیندەبەچاڵکردنی پیاوان لە بیابانەکانی نوگرەسەلمان و عەرعەر، بووە هۆی دروستبوونی دەیان هەزار «بێوەژن» و منداڵی بێ باوک، کە شیرازەی خێزانی کوردی هەژاند.
بە خوێندنەوەی مێژووی ٨٠ ساڵەی سوپای عێراق (تا ٢٠٠٣)، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی کە ئەم دامەزراوەیە هۆکاری سەرەکیی دواکەوتنی کوردستان بووە لە ڕووی شارستانی و ئابوورییەوە. سوپا لەبری پاراستنی سنوور، بودجەی زەبەلاحی دەوڵەتی (کە لە داهاتی نەوتی کەرکووک دەهات) خەرج دەکرد بۆ کڕینی چەک بۆ کوشتنی خەڵکی کوردستان.
ئەمڕۆ، هەرچەندە سیستەمی سیاسی گۆڕاوە، بەڵام شوێنەواری ئەو وێرانکارییانە هێشتا دیارن. گوندەکان هێشتا بە تەواوی ئاوەدان نەکراونەتەوە، مینەکان هەڕەشەن، و برینە دەروونییەکانی کیمیاباران و ئەنفال ساڕێژ نەبوون.
مێژووە تەنها بۆ گێڕانەوە و چێرۆکی ڕابردوو نییە، بەڵکو بۆ ئەوەیە تێبگەین کە:
1- پێویستە زەمانەتی دەستووری هەبێت کە سوپا هەرگیز بۆ یەکلاکردنەوەی کێشەی ناوخۆ بەکارنەیەتەوە.
2- قەرەبوکردنەوەی ماددی و مەعنەوی کوردستان ئەرکێکی ئەخلاقی و یاسایی حکومەتی عێراقە وەک میراتگری ئەو سوپایە.
3-پێناسەکردنی سوپا دەبێت لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون بێت، نەک ئایدۆلۆژیای نەتەوەیی یان مەزهەبی، تا کارەساتی ڕابردوو دووبارە نەبێتەوە.