خالید ساڵح
ڕۆمانەکە دەستبەجێ بە دەستگیرکردنی لەناکاو و دڕندانەی پاڵەوانەکە لە ماڵەکەی خۆیدا لەلایەن سەربازەکانەوە دەست پێ دەکات، کە نیشانەیەکە بۆ کەوتنە خوارەوەی دەستبەجێ بۆ ناو تراژیدیا. کاتێک بە چاوبەستراوی بۆ «شوێنی ڕەش»ی هەواڵگری (ئەمن)ـی سلێمانی ڕادەکێشرێت، ڕووبەڕووی گۆشەگیری، ئەشکەنجەی گەرمای توند و لێکۆڵینەوەی سەخت دەبێتەوە، دۆخەکەش خراپتر دەبێت کاتێک بۆی دەردەکەوێت کە هاوڕێیەکی دەستگیرکراوی به‌رگه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌ی نه‌گرتووه و ناوی وه‌ك به‌رپرسی سه‌ره‌كی کردووە. ئەم مەینەتییە دەگاتە لوتکە کاتێک دەگوێزرێتەوە بۆ زیندانی نهێنیی سەربازیی «هەیئە» لە کەرکووک، کە شوێنێکە بۆ ئه‌شكه‌نجه‌و لەسێدارەدانی مسۆگەری زیندانیانی سیاسی. بە درککردن بە کۆتایی دۆخەکەی، نەخشەی هەڵاتنێکی بوێرانە دادەڕێژێت، زیندانییە حوکمدراوەکانی دیکە کۆدەکاتەوە، چەکی پێویست دەست دەخات، و بە سەرکەوتوویی پلان بۆ دەرچوون لەو بنکە سەربازییە گەورەیە ده‌دات تا پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە بکات لە شاخەکانی كوردستان ئەم ئازادییە تازەیە بە ئەرکی سەخت و دژوار بەناو زەوییە بەفراوییە پڕ مەترسییەکاندا تێدەپەڕێت، کە تێیدا شایەتحاڵی قوربانیدانی باڵا دەبێت: شەهیدبوونی خۆبەخشانەی هاوسەنگەرەکەی، خەسرەو، کە گیانی خۆی دەبەخشێت بۆ پاراستنی نهێنییەکانی گرووپەکە لە سوپای ئێران. لە کاتی هەوڵدان بۆ وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی لە دەرەوەی وڵات بۆ ئەو برینە سەخت و چارەسەرنەکراوانەی کە لە کاتی زیندانیبوونە سەرەتاییەکەیدا تووشی دواتر، دواتر لەلایەن جەندرمەی تورکیاوە لە نزیک «گەڤەر» دەکەوێتە کەمینەوە و دەستگیر دەکرێت. سەرەڕای ئەوەی تەنها تۆمەتی بچووک وەک هاتنەژوورەوەی نایاسایی ڕووبەڕووی دەبێتەوە، دادگای تورکیا بڕیاری دیپۆرتکردنەوەی بۆ عێراق دەردەکات، کە ئەمەش بە مانای حوکمی مسۆگەری مەرگ دێت. لە کۆتا خەبات و هەوڵی بێهیوایانەدا لە کاتی گواستنەوەیدا بەناو شاری «جزیره«دا، لە دەستی پاسەوانە سەربازییەکانی و بە یارمەتی دانیشتووانی ناوچەکە ڕزگاری دەبێت، بە بێ چەک و بێ بەڵگەنامە هەڵدێت بۆ سووریا، و بوونی خۆی وەک هەڵاتوویەکی هەتاهەتایی کە خۆی بۆ بەرخۆدان تەرخان کردووە، جێگیر دەکات.
من لەو شەوی ئابی ١٩٧٧ لە ماڵی سەلام عەبدوڵڵای خاڵم بووم. بیرەوەرییەکە گێڕانەوەیەکی ته‌نیا ڕێک و پێک نییە، بەڵکو کۆلاژێکە لە شۆکی هەستەکان: جیڕەی تایەی ئۆتۆمبێلەکان لەسەر قیرەکەی سلێمانی، لێدانێکی توند و بەهێز لە دەرگای حەوشە کە وای دەردەخست بنچینەی ماڵەکەمان دەهەژێنێت، و دواتر هاوارکردنەکە. سەربازەکان ڕژانە ناو حەوشەی خوارەوە و سەربانیان تەنییەوە کە خاڵم لەوێ خەوتبوو. لە ڕوانگەی منداڵیمەوە، داگیرکارییەکی ترسناک و پێنەگەیشتوو بوو، گێژەڵووکەیەک لە دەنگەدەنگ و هەڕەشە کە بە بەستنەوە، چاوبەستن و بردنی خاڵم بەرەو تاریکی کۆتایی هات. بۆ چەندین ساڵ، دوای ئەو شەوە بێدەنگییەکی قووڵ و قورس باڵی کێشا. بێدەنگییەک کە ئێستا بە کتێبەکەی بەناوی «بووژانەوەی ژیله‌مۆ» (Ember Revival) شکێنراوە، کە گێڕانەوەیەکی پڕ ئازاری هەموو ئەو شتانەیە کە بەدوایدا هاتن.
مەبەستی سەرەکی ئەم پێداچوونەوەیە بریتییە لە پشکنینی ئەوەی کە چۆن گێڕانەوەکەی خاڵم بە وەستایی نەک تەنها مەینەتی پیاوێک، بەڵکو خەباتی بەکۆمەڵی گەلی کورد بۆ کەرامەت و مانەوە لە دژی ئامێری دڕندانەی دەوڵەتێکی ستەمکار بەڵگەنامە دەکات. لە ڕێگەی چاوه ئەدەبییەکەی پاڵەوانەکەیەوە، «سۆران ئەحمەد»، خاڵم تەلارسازیی ئەو تیرۆر و تۆقاندنە ئاشکرا دەکات کە ڕژێمی بەعس بەکاری دەهێنا، و بەم کارەش، پێکهاتەی بەرخۆدانێک دەردەخات کە ڕەتی کردەوە خامۆش بکرێت. کتێبەکە پشکنینێکی وردە بۆ هەردوو شێوازەکانی دڕندەیی دەوڵەت و شێوە جۆراوجۆرەکانی خۆڕاگریی مرۆڤ کە بۆ بەرگەگرتنیان پێویست بوو.
لە کۆتاییدا، «بووژانەوەی ژیله‌مۆ» شایەتیدانێکە بۆ هێزی نەبەزیی ڕۆحی مرۆڤ کاتێک دەخرێتە ژێر دوایین سنووری بەرگەگرتنەوە. چیرۆکێکە لە ئازاری قوڵ، بەڵام هەروەها هیوا و ئومێدی سەرکەش، برایەتی نەپچڕاو، و ئارەزوویەکی تێر نەکراو بۆ ئازادی. بۆ من، ئەمە وەڵامی ئەو پرسیارانەیە کە بە دەنگی ترسناکی لێدانی سەربازەکان لە دەرگاکەمان دەستی پێکرد، دەنگێک کە کۆتایی ژیانێک و سەرەتای تاقیکردنەوەیەکی دڕندانە و گۆڕانکاری ئاگرین بوو.
بۆتەی زیندان
بۆ چەندین ساڵ، نەمدەتوانی وێنەی ئەوە بکەم خاڵم دوای ئەوەی لێمان جیاکرایەوە بەرگەی چی گرتووە. بە خوێندنەوەی وەسفە ورد و پزیشکییەکەی بۆ «شوێنی ڕەش»ی هەیئە (دەستەی ئەمن)، ئێستا تێدەگەم کە توندوتیژییەکی پشێو نەبووە، بەڵکو پرۆسەیەکی سیستماتیکی بووە بۆ سڕینەوەی سیفەتی مرۆڤایەتی. بەشەکانی سەرەتای کتێبەکە، کە وردەکاری دەستگیرکردن و ئەشکەنجەدانی پاڵەوانی چیرۆکەکە «سۆران» دەخاتەڕوو، تەنها لیستێکی ئازارچەشتن نین، بەڵکو توێکارییەکی کلینیکین بۆ زانستێکی بەرنامەبۆداڕێژراو کە بۆ تێکشکاندنی ناسنامەی کەسێک دیزاین کراوە. زیندانە بەناوبانگەکە دەبێتە تاقیگەیەک کە تێیدا ماددە خاوەکانی بەرگەگرتنی مرۆڤ لە بەرامبەر ئامێرە پێشکەوتووەکانی تیرۆری دەوڵەتدا تاقی دەکرێنەوە.
تەکتیکەکانی ڕژێم، وەک ئەوەی سۆران دەیگێڕێتەوە، لە دڕندەیی سادە تێدەپەڕن و دەبنە هێرشێکی ئاڵۆز بۆ سەر جەستە و دەروون. پرۆسەیەکە دیزاین کراوە بۆ داماڵینی هەموو نیشانەیەکی کۆنتڕۆڵ و کەرامەت، و سەپاندنی باڵادەستیی ڕەهای زیندانیکەرەکە.
ئەشکەنجەی ژینگەیی: قۆناغی یەکەمی ئەم پرۆسەیە زۆرجار ژینگەیی بوو. سۆران وەسفی بەستنەوە و پاڵنانی دەکات بۆ سەر دڕک لە حەوشەی زیندانەکەدا، کە بەرەو ڕووی «گەرمای بێوێنەی ئاب» دەکرایەوە. ئەمە دڕندەییەکی ڕێکەوت نەبوو؛ بەڵکو تەکتیکێکی بە ئەنقەست بوو بۆ دابەزاندنی توانای تێگەیشتنی زیندانییەکە لە ڕێگەی وشکبوونەوەی لەش و ماندوێتی گەرماوە، بۆ ئەوەی پێش دەستپێکردنی لێکۆڵینەوەکە نەرمیان بکەن. ئەمە جیهانی سروشتی گۆڕی بۆ ئامێرێکی ئازار.
شۆکی دەروونی: ڕژێم بە مامۆستایانە «حەسانەوە»ی وەک چەک بەکاردەهێنا. سۆران باس لەوە دەکات کە لە حەوشە گەرمەکەوە ڕادەکێشرا بۆ ژوورێکی سارد و فێنککراوە. ئەم گۆڕانکارییە لەناکاوە بەزەیی نەبوو، بەڵکو «هێرشێکی حیساب بۆ کراو بوو بۆ سەر هەستەکانی.» بە گۆڕینی پێویستییە سروشتییەکانی جەستەی مرۆڤ بۆ ئامرازێکی سەرلێشێواندن، جەلادەکانی ڕژێم ئەوەیان دەسەلماند کە هیچ شتێک، تەنانەت ساتێک فێنکیش، لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی ئەوان نییە. ئەمە هاوسەنگییە دەروونییەکەی زۆر کاریگەرتر لە ئازاری بەردەوام تێکدەشکاند.
دڕندەیی سیستماتیک: ئەشکەنجە جەستەییەکان بەرنامەبۆداڕێژراو و ورد بوون. «هەڵواسین بە دەستە بەستراوەکانەوە» بەسەر مێزێکدا بۆ دروستکردنی ئازارێکی جومگەیی تاقەتپڕووکێن دیزاین کرابوو، کە بە هەڕەشەی پارچەپارچەکردنی جەستە کۆنتڕۆڵیان دەسەپاند. لێدانی وەحشیانە بە سۆندە، بەتایبەتی پەیڕەوکردنی «فەلاقە» – لێدان لە بنی پێیەکان – باڵادەستی ڕەهای دەچەسپاند، لە کاتێکدا بەکارهێنانی تەزووی کارەبا بەرزبوونەوەیەکی تەکنەلۆژی بوو، هێرشێکی راستەوخۆ بوو بۆ سەر کۆئەندامی دەمار بە مەبەستی ئەوەی مێشک وا هەست بکات کە «خەریکە دەتەقێتەوە.»
گێڕانەوەکەی خودی سۆران سروشتی سەرلێشێوێنەری ئەم جەنگە دەروونییە دەگرێتە خۆی، مێشکی پێشبڕکێی دەکرد بۆ ئەوەی تێبگات بۆچی لە کوورەیەکەوە گواستراوەتەوە بۆ پەناگەیەکی سارد، پرسیاری دەکرد ئایا ئەمەش تەنها ژوورێکی تری ئەشکەنجەیە لە بەرگێکی تردا. بە پێچەوانەوە، ئەم هەوڵە چڕ و سیستماتیکییە بۆ تێکشکاندنی ئیرادەی پیاوێک بوو بەو کوورەیەی کە خۆڕاگرییەکەی تێدا قاڵ بووەوە. بۆتەی زیندانەکە، کە وەک گۆڕێک بۆ ڕۆحی دانرابوو، بوو بە شوێنی لەدایکبوونی جەنگاوەرێکی قاڵبوو، و ناچاری کرد کە نەک تەنها بەدوای مانەوەدا بگەڕێت، بەڵکو شانبەشانی هاوڕێکانی بەدوای ڕزگاریدا بگەڕێت.
نامرۆڤانەبوونی سنوورە دەستکردەکان
تێمایەکی سەرەکی و دووبارەبووە لە «بووژانەوەی ژیله‌مۆ» بریتییە لە گرنگی ستراتیژیی سنوورەکان. بۆ گەلی کورد، ئەم هێڵانەی کە لەلایەن هێزە کۆلۆنیالە دوورەکانەوە لەسەر نەخشە کێشراون، نیشانەی جوگرافی بێلایەن نین. خاڵم وەک ئامرازێکی دەستکرد، نامرۆڤانە و نا دادپەروەرانەی دابەشکردن و ستەم، وێنایان دەکات. ئەوان برینن کە لە جەستەی یەک نیشتماندا هەڵکەندراون، هەر گەشتێک – چ بۆ سەلامەتی، یارمەتی پزیشکی، یان لۆجستیی سەربازی بێت – دەگۆڕن بۆ قومارکردن بە ژیان و مەرگەوە. سۆران ناچار دەکرێت چەندین جار بەم دیمەنە پارچەپارچەیەدا تێبپەڕێت، کە تێیدا کرداری سادەی پەڕینەوە لە بەشێکی کوردستانەوە بۆ بەشێکی تر بە واتای ڕووبەڕووبوونەوەی ئامێری دوژمنکارانەی دەوڵەتێکی جیاواز دێت.
مەترسی بەردەوامی ئەم پەڕینەوانە لە ڕێگەی زنجیرەیەک گەشتی ترسناکەوە نیشان دەدرێت، کە هەر یەکەیان لایەنێکی جیاوازی ئەو تەڵە جیۆپۆلیتیکییە هەرێمییە دەخاتەڕوو کە کورد تێیدا گیرۆدە بووە.
١- عێراق بۆ ئێران: هەڵاتنی سەرەتایی لە دەستی ڕژێمی بەعس پێویستی بە پەڕینەوە هەیە بۆ ئێران. هەرچەندە گەیشتن بە خاکی ئێران «خۆشی» دەستبەجێی دوورکەوتنەوە لە دەستی سەربازانی عێراقی دەهێنێت، بەڵام مەترسییەکی نوێ دەناسێنێت. بەپێی ڕێککەوتنێک لە نێوان دوو دەوڵەتەکەدا، هێزەکانی شا دەیانتوانی شەڕڤانانی کورد ڕادەستی حکوومەتی عێراق بکەنەوە. ئەم هەڕەشەیە بە شێوەیەکی تراژیدی دەبێتە ڕاستی کاتێک گرووپەکە لەلایەن هەواڵگریی ئێرانەوە دەستبەسەر دەکرێن. بەهۆی ترسی ئەوەی لەژێر ئەشکەنجەدا بشکێت و نهێنییە گرنگەکان ئاشکرا بکات، پێشمەرگەیەکی ڕێزلێگیراو بەناوی «خەسرەو» خۆی دەکوژێت—کە وێنەیەکی ڕوونی ئەو هەڵبژاردنە مەحاڵانەیە کە ڕووبەڕووی ئەوانە دەبێتەوە کە لە نێوان دوو ڕژێمی ستەمکاردا گیر دەخۆن.
٢- بەرەو تورکیا: دواتر لە گێڕانەوەکەدا، گەشتێک بۆ وەرگرتنی چارەسەری پزیشکی پێویستی بە پەڕینەوە هەیە بۆ تورکیا. ئەمە تێپەڕینێکی سادە نییە بەڵکو دابەزینە بۆ ناو ژینگەیەکی دوژمنکارانەی تر. گرووپەکە نەک لەلایەن دەورییەیەکی ڕۆتینییەوە بەڵکو لە «کەمینێکی سەربازیی ورد پلاندانراو»دا لەلایەن جەندرمەی تورکیاوە دەوەستێنرێن. ئەو ساتەی پاسپۆرتە عێراقییەکەی دەدۆزرێتەوە، لێکۆڵینەوەکە دەستبەجێ دەگۆڕێت. ئەو چیتر تەنها هاتنەژوورەوەیەکی نایاسایی نییە بەڵکو تۆمەتبار دەکرێت بەوەی «یاخیبوو»ـە لە دژی دەوڵەتی تورکیا، ئەمەش دەریدەخات کە بۆ کوردێک، خودی بوونی زۆرجار وەک کردەوەیەکی تێکدەرانە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت.
٣- تورکیا بۆ سووریا: دوای ئەوەی بڕیاری دیپۆرتکردنەوەی بۆ عێراق دەدرێت -کە حوکمێکی مسۆگەری مەرگە -سۆران هەڵاتنێکی کۆتایی و بێهیوایانە ئەنجام دەدات. ئەمە بە پەڕینەوە بۆ کوردستانی سووریا کۆتایی دێت، کارێک کە تەنها لە ڕێگەی تۆڕێک لە پەیوەندییە ناوخۆییەکانەوە دەکرێت کە بەرتیلیان داوە بەو سەربازانەی پاسەوانی سنوورەکەن. ئەو ناچار دەکرێت لەژێر تەلی دڕکاوی تیژدا بە سکه خشێ تا دەگاتە بەشی کۆتایی نیشتمانەکەی، کە خوازەیەکی (مێتافۆرێکی) هەستپێکراوە بۆ واقیعێكی بەئازار و سوکایەتیپێکەری تێپەڕین بەم دابەشبوونە دەستکردانەدا.
وەک توێژەرێک، من ئەم سنوورانە وەک پێکهاتەی جیۆپۆلیتیکی شی دەکەمەوە. وەک خوشكه زایه‌ك، ئێستا وەک ئەو تەلە دڕکاوی و ڕێڕەوە شاخاوییانە دەیانبینم کە لە نێوان خاڵم و مەرگدا وەستابوون، دیمەنێک کە ناچار بوو نەک بە نەخشە، بەڵکو بە ئیرادەی ڕووت بیبڕێت. ئەم سنوورە فیزیاییانە، کە بۆ وردکردن (پەرتکردنی) نەتەوەی کورد دیزاین کراون، هاوشێوە ترسناکەکەیان لەو دیوارە دەروونییانەدا دەبیننەوە کە ڕژێم هەوڵی دەدا لە نێوان زیندانییەکانیدا دروستیان بکات.
ویستی بەکۆمەڵ
ئەم بەشەی گێڕانەوەکەی خاڵمە کە دواجار وەڵامی قووڵترین پرسیار دەداتەوە کە بەهۆی غیابەکەیەوە بەجێمابوو: چۆن ڕزگاری بوو؟ «بوژانەوەی ژیله‌مۆ» بە بەهێزی مشتومڕی ئەوە دەکات کە ئەو بە تەنها ڕزگاری نەبووە. مانەوە، وەک دەڵێت، کردارێکی تاکەکەسی نییە بەڵکو کردارێکی بەکۆمەڵە، کە لە ئازاری هاوبەشی ژوورەکانی زیندان و هاوسۆزیی شاخەکاندا دروست بووە. خۆڕاگریی تاکەکەسی گەورە دەکرێت، دەپارێزرێت، و واتای پێ دەبەخشرێت لە ڕێگەی پەیوەندییە نەپچڕاوەکانی گەلێک کە ئامانجێکی هاوبەش یەکی خستوون.
هەروەک چۆن پێشمەرگە شەڕ دەکات بۆ سڕینەوەی ئەو سنوورە فیزیاییانەی دەوڵەتان سەپاندوویانە، زیندانیانی هەیئە شەڕ دەکەن بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو سنوورە دەروونییانەی ڕژێم هەوڵ دەدات لە ڕێگەی گۆشەگیری و گومانەوە لە نێوانیاندا دروستی بکات. ئەوان ڕەتی دەکەنەوە لەلایەن زیندانیکەرەکانیانەوە پەرتەوازە بکرێن، بە نهێنی چیرۆکەکانیان دوای لێکۆڵینەوەکان یەکدەخەن بۆ دروستکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو بۆ نکۆڵیکردن. ئەم ئیتیکە (ڕەوشتە) ڕەنگە بە باشترین شێوە لە «نەریتی قووڵی بایەخدان»دا بەرجەستە بێت، کە دوای ئەوەی زیندانییەک لە دانیشتنی ئەشکەنجە دەگەڕێنرایەوە، هاوڕێکانی ژوورەکەی کۆدەبوونەوە بۆ ئەوەی بە هێمنی پێیە لێدراوەکانی بشێلن، کردارێکی سادەی مرۆڤایەتیی هاوبەش کە تەحەدای هەوڵەکانی ڕژێمی دەکرد بۆ سڕینەوەی سیفەتی مرۆڤایەتی. ئەم ئیتیکەی بەرپرسیارێتی بەکۆمەڵ بە بەهێزی وێنا دەکرێت کاتێک زیندانییەکی بەتەمەن بەناوی «شەریف» ئەوانی تر ڕازی دەکات کە دەستبەرداری ڕاپەڕینێکی توندوتیژ بن. بەڵگەکەی ئەو، ڕووداوێک دەگۆڕێت بۆ تێڕامانێکی قووڵ لەسەر ئیتیکی شۆڕشگێڕی: ئایا باشترە لە بڵێسەی شکۆیەکی سەرکێشانەدا بمریت، یان بژیت و پریشکی هیوا لەوانی تردا بپارێزیت؟
ئەم هەڤاڵێتییە بەهێزە بەراورد دەکرێت بە هەڕەشەی شاراوە و بەردەوامی خیانەت. ڕژێم بە چالاکی کەلێنە ناوخۆییەکانی دەقۆستەوە بۆ پاراستنی کۆنتڕۆڵ، بەتایبەتی لە ڕێگەی بەکارهێنانی «جاش»، ئەو بەکرێگیراوە کوردانەی کە شانبەشانی سوپای عێراق شەڕیان دەکرد. گێڕانەوەکە هەروەها تیشک دەخاتە سەر کاریگەری وێرانکەری سیخوڕەکان، وەک «ئەو کوڕەی کە ڕاپۆرتی دا»، کە کردارەکانی بووە هۆی دەستگیرکردنی شانەکەی سۆران. ئەم هەڕەشە ناوخۆییە متمانەی کردە سه‌ر بەنرخترین و ناسکترین دراوی بەرخۆدان.
لەم وێناکردنەی پێشمەرگەدایە کە ئەم ویستە بەکۆمەڵە بەرزترین بەرجەستەبوونی خۆی دەدۆزێتەوە. خاڵم ئەوان وەک سوپایەکی گەریلای سادە وێنا ناکات، بەڵکو وەک دەرکەوتەی بەڵێنێکی نەتەوەیی. شەڕەکە وەک «ڕێگایەکی پیرۆز» وەسف دەکرێت، ڕێگایەک کە خەڵکی ئاسایی ئامادەن «شەڕ و قوربانی بۆ ئازادی» تێدا بدەن. «بووژانەوەی ژیله‌مۆ» بە شێوەیەکی ژیرانه (نایاب) ڕاستییەکی جەوهەریی خەباتی کورد نیشان دەدات: کە هەرچەندە دەوڵەت دەتوانێت تاکێک دەستگیر بکات، ئەشکەنجە بدات و بیکوژێت، بەڵام ناتوانێت ئایدیاڵێکی بەکۆمەڵ خامۆش بکات.
زیاتر لە چیرۆکێک، شایەتیدانێک
«بووژانەوەی ژیله‌مۆ» سنووری چەشنی یاداشتنامە دەبەزێنێت و دەبێتە بەڵگەنامەیەکی مێژوویی و مرۆیی گرنگ. خاڵم گێڕانەوەیەکی داڕشتووە کە هەم بێ پێچ و پەنا دڕندانەیە لە وردەکارییەکانیدا و هەم بە قووڵی مرۆڤانەیە لە تەرکیزەکەیدا. کتێبەکە ئەوە دەخاتەڕوو کە شێوازەکانی ڕژێمی بەعس – لە هێرشی هەستەکان لە زینداندا تا تەلی دڕکاوی لەسەر سنوور – هەمووی بەشێک بوون لە یەک پڕۆژەی یەکگرتوو بۆ پەرتکردن و وردکردن . بۆیە گێڕانەوەکەی شایەتیدانە بۆ هێزێکی یەکسان و پێچەوانە: ویستێکی بەکۆمەڵ کە پەیوەندی مرۆیی لە زینداندا بنیاد نایەوە و ناسنامەیەکی نەتەوەیی بێ سنووری لە شاخەکاندا چەسپاند.
خوێندنەوەی ئەم گێڕانەوەیە دەقێکی دڕندانە، بەڵام بە قووڵی پێویستی بۆ ئەو ڕووداوە تراژیدییانە دابین کردووە کە وەک منداڵێک شایەتحاڵی بووم. بۆ دەیان ساڵ، ئەو شەوەی سەربازەکان بۆ خاڵم هاتن برینێک بوو لە یادەوەریمدا، ساتێک لە دەستدرێژی توندوتیژ کە بەدوایدا بێدەنگییەکی بەئازار داهات. کتێبەکەی دواجار دەنگێکی بەو بێدەنگییە داوە، گێڕانەوەی ئەو ئازارە خەیاڵ پێنەکراو و خۆڕاگرییە ناوازەیەی کە لەو دیوی ئەو دەرگا داخراوەوە بوونی هەبوو. تراموایه‌كی کەسیی گۆڕیوە بۆ شایەتیدانێکی هاوبەش.
گەورەترین دەستکەوتی کتێبەکە، لەگەڵ ئەوەشدا، تەرکیزە بێ وچانەکەیەتی لەسەر پاراستنی کەرامەت و ڕێزی بەرامبەر لە ڕووی نامرۆڤایەتی ڕەهادا. لە تاریکترین ژوورەکانی هەیئە و لەسەر سەختترین ڕێڕەوە شاخاوییەکان، شەڕی کارەکتەرەکان تەنها بۆ مانەوەی جەستەیی نییە، بەڵکو بۆ مانەوەی مرۆڤایەتی خۆیانە. ئەمە ئەوەیە کە وادەکات «بووژانەوەی ژیله‌مۆ» زیاتر بێت لە چیرۆکێک. ئەمە شایەتیدانێکە بۆ هێزی بەردەوامی ڕۆحی کورد و ڕاگەیاندنێکی جیهانییە بۆ ویستی مرۆڤ بۆ مانەوە، نەک تەنها وەک جەستەیەک کە هەناسە دەدات، بەڵکو وەک ڕۆحێک کە بە ئازادی دەمێنێتەوە.
سەلام عەبدوڵڵا، ٢٠٢٣، بووژانەوەی ژیله‌مۆ. هەولێر: خانەی کەلتوور
***
(دەقی وەرگێڕدراوی ناو گرافیکەکە – لاپەڕەی ٨)
بووژانەوەی ژیله‌مۆ: گەشتی زیندانییەک لە دیلییەوە بۆ ئازادی
ئابی ١٩٧٧: کەمین و دەستگیرکردن: سۆران لە ماڵەکەی خۆیدا لە سلێمانی لەلایەن دەیان سەربازەوە دەستگیر دەکرێت.
بردن بۆ هەیئە: زیندانێکی نهێنی: چاوبەستراو و لێدراو، دەگوێزرێتەوە بۆ بنکەیەکی هەواڵگری نهێنی لە کەرکووک.
لێکۆڵینەوەی دڕندانە و ئەشکەنجە: بەرگەی لێدان، تەزووی کارەبا و هەڵواسین بە دەستەکانی دەگرێت بۆ ئەوەی دانپێدانانی لێ وەربگرن.
هەلێک دەڕەخسێت: سۆران دەبینێت قفڵی دەرگای زیندانەکە شلە و پاسەوانەکە خەوی لێکەوتووە.
قۆستنەوەی ساتەکە: دەرگاکە دەکاتەوە، کڵاشینکۆفی پاسەوانەکە دەگرێت و هاوڕێکانی ئازاد دەکات.
هەڵاتن لە سەربازگەکانەوە: بەسەر تەلێکی دڕکاوی دوو مەتریدا سەردەکەون بۆ هەڵاتن لە بنکە سەربازییە گەورەکە.
بڕینی کەرکووک لە شەودا: تەکسییەک دەگرن و بە زەبری چەک شارەکە بەجێدەهێڵن لەژێر تاریکی شەودا.
گەشتێکی پڕ مەترسی: سۆران بە پێ، پاس، و بارهەڵگر گەشت دەکات و خۆی لە خاڵەکانی پشکنین دەدزێتەوە بۆ گەیشتن بە سلێمانی.
پەیوەندیکردن بە پێشمەرگەوە: دوای خۆشاردنەوە لە شاردا، ڕێبەرێک دەیبات بۆ شاخەکان بۆ دەستپێکردنی ژیانە نوێیەکەی.
٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥
