سهرهتا وتار یاسایا حه‌شدێ و یاسا یا جه‌عفه‌ری… دوو رویێن دراڤەکێنە بۆ ژ بەرئێک...
هەیام حاجی ئه‌حمه‌د*
قۆناغا نوكه ئێك ژ هه‌ستیارترین سه‌رده‌مێن دیرۆكا هه‌ڤچه‌رخا عیراقێ یه، ژ به‌ر كو په‌رله‌مان روو ب روویێ ناكۆكییه‌كا ئاشكه‌را د ناڤبه‌را دوو مژارێن یاسادانانێ یێن هه‌ڤته‌ریب دا بوویە.
مژارا یێکێ؛ پرۆژه یاسایا حه‌شدا شه‌عبی یا كو بویە ئاسنەنگەك و هاتیه پاشئێخستن سه‌ره‌رایی پشتگیریا هێزێن سیاسی یێن ب کاریگەر.
مژارا دووێ؛ گوهۆڕینێن یاسایا بارێ كه‌سایه‌تی یا كو ب زۆرینه هاتیه په‌سه‌ندكرن ، سەرەرایێ درستكرنا مەترسێن چڤاكی و مافێن كەسوكی. ڤێ چه‌ندێ قه‌یرانه‌كا كویر د بیاڤێ یاسادانانێ دا ئاشكه‌را دكه‌ت؛ یاسایێن كو جڤاكێ ئالوز و لاواز دكه‌ن و پێكهاتا وی ژێكڤه‌دكه‌ن، ده‌رگه‌هـ ئاریشان ب ساناهی دهێنه ڤه‌كرن. لێ یاسایێن په‌یوه‌ندیدار ب چه‌كی و ئارامیا دەولەتێ ڤه ناهێنه راوه‌ستاندن حەتا كو تووشی گڤاشتێن نیڤده‌وله‌تی یێن راسته‌وخۆ نه‌بن.
په‌سه‌ندكرنا جارا ئێكێ یا حه‌شدا شه‌عبی ل سالا 2016 هه‌و‌له‌ك بوو ژبۆ ره‌وایه‌تیدان ب دامه‌زراوه‌یه‌كا له‌شكری-سیاسی یا كو د ره‌وشێن نائاسایی دا په‌یدا ب بوو. لێ هه‌ولا نوی ل سالا 2025 بۆ دووباره دارشتنا یاسایێ ب شێوه‌یه‌كێ به‌رفره‌هتر بۆ پێكهاته‌یا حەشدا شەعبی و پله و پاره‌داركرنا وان. بەلێ ئەڤ هەوڵ پروسەیا؛ ژبوو هندێ نینە کو خزمەتا وڵاتی عێراقێ و خەلکێ عێراقێ بكه‌ت، به‌لكو ئاراسته‌یێن هێزێن سیاسی یێن لایه‌نگرێ ڤێ مژارێ دخازن خزمەتا ئه‌جندایێن ده‌ره‌كی بکەن، كو هه‌ول ددان هەژموونا خۆ یا چه‌كداری ل عێراقێ بچه‌سپینن و ره‌نگه‌كێ دامه‌زراوه‌یی بده‌نە حەشدا شەعبی ژدەرڤەی سوپایێ فەرمیی یێ عێراقێ. هەژی گوتنێیە؛ هێزێن كو پرۆژه ره‌د دكر، سه‌ره‌رایی كو دزانین مه‌ترسیا یاسایێ چه‌نده، بەلێ نه‌شیان ب شێوه‌یه‌كێ كارا روو ب روویێ وێ ببن، ژ به‌ر لاوازیا كێشا وان د دیمه‌نێ سیاسی دا. لێ فاكته‌رێ ئێکلاکەر ژ ده‌ستێوه‌ردانا نیڤده‌وله‌تی یا راسته‌وخۆ هات، كو فشارێن مه‌زن ل سه‌ر په‌رله‌مانی و فراكسیۆنێن پشتەڤان هاتنه كرن، د گه‌ل هه‌ڕه‌شه‌یێن سیاسی و لەشكەری، و ڤێ چه‌ندێ ئه‌و نه‌چار كرن ،كو پاشڤه بچن و پرۆژه‌ێ (یاسا حەشدا شەعبی) ڤه‌كێشن. ب ڤی ره‌نگی یاسا نه ب ئەگەرا هه‌ڤسه‌نگیه‌كا نافخۆیی ژکار کەت، به‌لكو ب كریار و گڤاشەکا ده‌ره‌كی ئەو پڕوژە راوه‌ستاند.
د هه‌و‌له‌كێ دا بۆ مژینا كارتێكرنێن ڤێ پاشڤه‌چوونێ و ئارامكرنا جاددا عیراقی، هێزێن سیاسی په‌نا بره به‌ر ده‌ربازكرنا چه‌ندین یاسایان ب له‌ز، كو یا هه‌ره به‌رچاڤ گوهۆڕینا یاسایا بارێ كه‌سایه‌تی ژماره 188 یا سالا 1959 ل گۆره‌ی دیتنا (مەزهەب)ێ جه‌عفه‌ری بوو. ل گۆره‌ی راپۆرتا په‌رتوكخانا كۆنگرێسێ ئه‌مریكی (14 شواتا 2025)ێ، گوهۆڕینان تایبەتمەندیا دادگه‌هێن فیدرالی د بابه‌تێن هه‌ڤژینی و ته‌لاقێ دا ژناڤبر و ده‌ستهه‌لاتێن به‌رفره‌هتر دانه لێڤەگەرێن مه‌زهه‌بی. هه‌روه‌سا په‌یمانگه‌ها برۆكینگز (20 شواتا 2025)ێ ئاماژه پێدا، كو ئه‌ڤ گوهۆڕینه «ئێكه‌تیا یاسایێ تێكددن و ده‌رگه‌هی ل هەمبەر یاسادانانێن ناكۆك ڤه‌دكه‌ن، كو زیانێ د گه‌هیننه پێكهاتا خێزانا عیراقی». لێ رێكخراوا هیومن رایتس وۆچ (10 ئادارا 2025)ێ ئه‌ڤ چه‌نده وه‌ك «پاشڤه‌چوونه‌كا مه‌ترسیدار بۆ مافێن ژن و كچان» دیت، ژ به‌ر كو ئەڤ یاسایە «هه‌ڤژینیا كچێن نه‌بالغ (قاصرات)ره‌وا دكه‌ت و شیاﻧێن ژنێ بۆ په‌نابرنا به‌ر دادگه‌هێ لاواز دكه‌ت».
مه‌ترسیا ڤان گوهۆڕینان نه بتنێ ل سه‌ر جڤاكێ عه‌ره‌بی-شیعی یه، به‌لكو كارتێكرنێن وێ دگه‌هنه هه‌موو پێكهاته‌یێن عیراقی، د ناڤ وان دا جڤاكێ كوردی ل هه‌رێما كوردستانێ. ئه‌ڤ جڤاكێ كو هه‌ول دده‌ت ژبوو مه‌ده‌نیبوونێ د یاسایێ دا بچه‌سپینیت، ئه‌ڤرۆ روو ب روویێ هه‌ڕه‌شه‌یا ڤه‌گه‌ڕیانا لێڤەگەرین مه‌زهه‌بی بۆ كۆنترۆلكرنا بابه‌تێن خێزانێ دبیت، و ئه‌ڤ چه‌نده ئێكه‌تیا یاسایی یا عیراقێ تێكدده‌ت و دوباره پارچه‌بوونا جڤاكی و تائیفی به‌رهه‌م دئینت.
ئھا دڤێرێدا ئاشكه‌را دبیت، كو دوو روییا (ازدواجیە) یاسادانانێ ل عیراقێ د ناڤه‌رۆكا خۆ دا ململانێیا ئه‌جندایێن نافخۆیی و ده‌ره‌كی ب هه‌ڤرا نیشان دده‌ت. یاسایا كو هه‌ڕه‌شێ ل ئێكه‌تیا ده‌وله‌تێ دكه‌ت و دوو روییا چه‌كی دچه‌سپینیت، نه ب بریاره‌كا نیشتمانی یا هه‌ڤگرتی هاته راوه‌ستاندن، به‌لكو ب ده‌ستێوه‌ردان و گڤاشێن ده‌ره‌كی. لێ یاسایا كو هه‌ڕه‌شێ ل ئێكه‌تیا جڤاك و خێزانێ دكه‌ت، ب له‌ز هاته ده‌ربازكرن، وه‌ك پشكه‌ك ژ رێككه‌فتنه‌كا سیاسی، كو ئارمانجا وێ ئارامكرنا نافخۆ و رازیكرنا هنده‌ك لێڤەگرین ئولی و جڤاكی بوو.
عیراق ئه‌ڤرۆ ل سه‌ر دووڕییانه‌كا دیرۆكی یا مه‌ترسیدار راوه‌ستیایه؛ یان خیانه‌تكرن ل وه‌لاتی ب رێیا یاسادانانا هێزه‌كا چه‌كدار یا هه‌ڤته‌ریب كو ده‌رگه‌هی ل هەمبەر پارچه‌كرنا سه‌روه‌ریێ ڤه‌دكه‌ت؟، یان ژی پارچه‌كرنا جڤاكی ب رێیا یاسایێن مه‌زهه‌بی، كو خێزانا عیراقی ژێكڤه‌دكه‌ن و ل ئێكه‌تیا یاسایا مه‌ده‌نی دده‌ن؟. ئەڤەژی هه‌ردوو رویێن ئێک دراڤن، ژ بەركو له‌شكریكرنا سیاسه‌تێ مەترسیا وێ كێمتر نینە ژ هه‌رفینا پێكهاتا جڤاكی. پاشه‌رۆژا عیراقێ گرێدایی ده‌ستگرتنا ب سه‌روه‌ریا یاسایا مه‌ده‌نی یا ئێکگرتی ڤه یه، و بلندكرنا ده‌ستووری ل سه‌ر هه‌موو ئه‌جندایێن نافخۆیی و ده‌ره‌كی. یان دێ لۆژیكا ده‌وله‌ت و هه‌ڤوه‌لاتیبوونێ سه‌ركه‌ڤیت، یان ژی دێ یاسادانان وه‌ك ئامرازه‌ك بۆ پارچه‌كرنا جڤاکا عیراقێ د ناڤبه‌را چه‌كێ ژ ده‌ست ده‌رچووی و خێزانه‌كا ل بن هه‌ڕه‌شێ دا مینت.
*ڤه‌كۆله‌را سیاسی د كاروبارێن عێراق و كوردستانێ دا.
