سەردار ئەکرەم- بەریتانیا
ویلیام شکسپیر، ناوێکی گەورەیی ئەدەبی جیهانییە و زۆرجار بە گەورەترین نووسەری زمانی ئینگلیزی دادەنرێت. بەرهەمەکانی، وەک شانۆنامە و شیعرەکانی، کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر کولتوور و ئەدەبی جیهان هەبووە. کاریگەرییەکەی لەسەر زمانی ئینگلیزی، وەک گەشەی ووشەسازی و بەکارهێنانی گەورەی لێکچواندن و خوازە، هێندە قووڵ بووە کە زۆربەی توێژەران، کارەکانی وەک بنچینەی فێرکاری و توێژینەوەی ئەدەبی بەرز دەنرخێنن. بەڵام پرسیارێک لێرەدا سەرهەڵدەدات ئایا ئەو ڕێز و پێگە ئەدەبییە، مانای ئەوەیە کە شکسپیر لەسەر هەموو ڕووداوەکان و بیروباوەڕەکانی ئەمڕۆ بێ ڕەخنە بێت؟ڕەخنەگرتن بە مانای تێکشکاندنی بەهای ئەدەبی نییە، بەڵکو بە مانای ئامادەیی بۆ پشکنینی ئەو بیرۆکە و واتایانەیە کە کاری نووسەر لە خۆیدا هەڵیدەگرێت. لە ئێستادا، زۆرێک لە پسپۆڕان و ڕۆشنبیران دەڵێن کە کارەکانی شکسپیر ئاوێنەی سەردەمی خۆی نیشان دەدات، هەروەها کە لە چەند بوارێکدا پەیوەندی بە ڕابردووی مێژووییەوە هەیە و پێویستە بە چاوی ئەمڕۆ سەیر بکرێن.
بۆ نموونە، بەشی زۆر لە قسەکانی شکسپیر لەسەر ژنان نیشانەی بیروباوەڕی ژنانی سەدەی شازدە یە، کە لە چوارچێوەی مێژوویی و کولتووری ئەو کاتەدا باو بوو. لە ئەمڕۆدا، ئەم قسانە و کردارانە وەک نیشاندانی ڕق لێبوونەوەی ژنان و کەمکردنەوەی دەسەڵاتی ژنان دەبینرێت.
تەنانەت لە سەردەمی خۆیشیدا ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەتەوە.
بۆ نموونە، نووسەرێک بە ناوی ڕۆبێرت گرین لە ساڵی 1592دا ڕەخنەی لێگرت و بە «قەلەڕەشێکی نوێ هاتوو» ناوی بردوە.
ئەم ڕەخنانە زیاتر لە کێبڕکێی نێوان نووسەرەکانەوە سەرچاوەیان دەگرت، نەک لە کێشەی گەورەی هونەری.لە سەدەکانی دواتردا، هەندێک ڕەخنەگر وەک بێن جۆنسن، سەرنجیان خستە سەر هەڵەکانی شکسپیر. بۆ نموونە، شکسپیر لە شانۆنامەی «چیرۆکی زستان»دا باسی کەنار دەریا بۆ وڵاتی بۆهیمیا دەکات، لە کاتێکدا بۆهیمیا کەنار دەریای نییە . ئەم جۆرە ڕەخنانە زیاتر پەیوەندییان بە وردبینی مێژوویی و جوگرافییەوە هەبوو.لە سەدەی نۆزدەهەمدا، زۆربەی خەڵک شکسپیریان وەک نووسەرێکی بێ وێنە دەبینی و کەمتر ڕەخنەیان لێدەگرت. بەڵام، نووسەری گەورەی ڕووسی،
لیۆ تۆڵستۆی، بە توندی ڕەخنەی لە شکسپیر گرت. تۆڵستۆی پێی وابوو کە شکسپیر نووسەرێکی باش نییە و کارەکانی بێ مۆراڵن، بەتایبەتی ڕەخنەی لە شانۆنامەی «شا لیر» دەگرت . ئەم ڕەخنانە زیاتر لە دیدگایەکی فەلسەفی و ڕەوشتییەوە بوون.
لە سەدەی بیستەم و بیست و یەکەمدا، ڕەخنەگرتن لە شکسپیر گۆڕانکاری بەسەردا هات.
ئێستاش، ڕەخنەگران لە ڕوانگەی نوێوە سەیری بەرهەمەکانی دەکەن، وەک ڕوانگەی فێمینیستی (ژنان)، پۆستکۆلۆنیالیستی (پەیوەندی نێوان وڵاتە داگیرکەر و داگیرکراوەکان)، و ڕەگەزی (جێندەری).
یەکێکی تر لەڕەخنەکانی ئەمڕۆ پەیوەندی بەوەهەیە زمانی شکسپیرە زمانی ئاسان یان زمانی قورس؟. زمانی ئینگلیزی کۆنی شکسپیر، هەرچەندە جوانە، بەڵام بۆ خوێنەر و بینەری ئەمڕۆ قورسە بۆ تێگەیشتن. هەندێک پێیان وایە کە پێویستە زمانەکەی سادە بکرێتەوە یان بگۆڕدرێت بۆ ئەوەی زیاتر بگونجێت لەگەڵ سەردەم. بەڵام، هەندێکی تر پێیان وایە کە گۆڕینی زمانەکەی، جوانی و قووڵایی بەرهەمە ڕەسەنەکان لەناودەبات.جگەلەوەش هەڵەی مێژوویی و شتی نامۆ
(Anachronism)لای شکسپیر لە هەندێک شانۆنامە مێژووییەکانیدا، هەڵەی مێژوویی تێدایە. بۆ نموونە، لە شانۆنامەی «جولیەس سیزەر»دا، باس لە کاتژمێر دەکرێت لە کاتێکدا لەو سەردەمەدا کاتژمێر بە شێوەی ئێستا نەبووە . هەندێک ڕەخنەگر ئەمەیان بە خاڵێکی لاواز زانیوە. بەڵام، زۆربەی شارەزایانی شکسپیر پێیان وایە کە شکسپیر زیاتر گرنگی بە چیرۆک و پەیامە گشتییەکان دەدا نەک بە وردبینی مێژوویی، و ئەم هەڵانە بە ئەنقەست بوون بۆ ئەوەی چیرۆکەکان بۆ بینەرانی سەردەمی خۆی زیاتر پێگەیشتوو تربن.
بابەتە هەستیارەکان و دیدگا کۆمەڵایەتییەکان
ڕەخنەی فێمینیستی: ئەم ڕەخنانە سەرنج دەخەنە سەر چۆنیەتی نیشاندانی ژنان لە بەرهەمەکانی شکسپیردا. زۆرجار کارەکتەرە ژنەکان لاوازن، گوێڕایەڵن، یان تووشی شێتێتی و مردن دەبن، وەک ئۆفیلیا. هەندێک ڕەخنەگر پێیان وایە کە شکسپیر دیدگایەکی پیاوسالارانەی هەبووە و ژنانی بە شێوەیەک نیشانداوە کە ڕەنگدانەوەی کۆتوبەندەکانی سەردەمی خۆی بووە .
•ڕەخنەی پۆستکۆلۆنیالیستی: ئەم ڕەخنانە باس لە چۆنیەتی نیشاندانی کەسایەتییە نا-ڕۆژئاواییەکان دەکەن، وەک ئۆتێلۆ و شایلۆک. هەندێک پێیان وایە کە شکسپیر دیدگایەکی ڕەگەزپەرستانە یان کۆلۆنیالیستی هەبووە و ئەم کارەکتەرانەی بە شێوەیەک نیشانداوە کە خزمەت بە بیروباوەڕە باوەکانی سەردەمی خۆی دەکات.
وەڵامدانەوەی ڕەخنەکان: تێگەیشتن لە چوارچێوە ی هونەری گرنگە کە ڕەخنەکان لە شکسپیر لە چوارچێوەی مێژوویی و هونەریدا ببینین. ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتنی قووڵتر لە بەرهەمەکانی:
•چوارچێوەی مێژوویی: شکسپیر لە سەردەمێکدا ژیاوە و نووسیویەتی کە بیروباوەڕ و دیدگا کۆمەڵایەتییەکانی زۆر جیاواز بوون لە ئێستا. نیشاندانی ژنان یان کەسایەتییە نا-ڕۆژئاواییەکان دەبێت لە چوارچێوەی ئەو سەردەمەدا سەیر بکرێت. شکسپیر زیاتر ڕەنگدانەوەی کۆمەڵگەی سەردەمی خۆی بووە نەک کەسێک کە بیەوێت کۆمەڵگە بگۆڕێت.
•توانای هونەری: سەرەڕای هەندێک ڕەخنە، توانای شکسپیر لە بەکارهێنانی زمان، دروستکردنی کارەکتەری قووڵ، و تێگەیشتن لە سروشتی مرۆڤ بێ وێنەیە. چیرۆکەکانی هێشتا لە هەموو سەردەم و کولتوورێکدا کاریگەرن. زۆربەی ڕەخنەگران دان بەوەدا دەنێن کە شکسپیر توانایەکی نایابی لە نووسین و گێڕانەوەدا هەبووە. شکسپیر دەزانێت چۆن بەهێزترین بەرەنگاری هەست و تێگەیشتنی بینەر و خوێنەری خۆی بکاتەوە بە شێوازی جیاواز لە ڕۆمانس، کۆمیدی، تراژیدی و مێژوویی. هەروەها، توانای شکسپیر لە نووسینی کارەکانی بە شێوەیەکی جیهانی، هۆی ئەوە بووە کە بەهێزترین خەڵکی ئەمڕۆیش بتوانن بە ئاسانی لەگەڵ هەست و ئامانجی چەندین کارەکتەری وەک هاملێت، لیر، ئۆتێلۆ و مەکبێس هاوسۆزی بکەن.
•گۆڕانکاری لە لێکدانەوەدا: بە تێپەڕبوونی کات، خەڵک بە شێوازی جیاواز سەیری بەرهەمەکانی شکسپیر دەکەن. ئەوەی لە سەردەمێکدا بە کێشە دادەنرا، لە سەردەمێکی تردا بە شێوازێکی جیاواز لێکدەدرێتەوە. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە بەرهەمەکانی شکسپیر زیندوون و دەتوانن لە زۆر ڕوانگەوە لێکبدرێنەوە.
دەرئەنجام بەڵێ، دەتوانین ڕەخنە لە شکسپیر بگرین. ڕەخنەگرتن شتێکی باشە و یارمەتیدەرە بۆ تێگەیشتنی باشتر لە ئەدەب و فەلسەفە. ڕەخنەکان لە شکسپیر، چ کۆن بن یان نوێ، یارمەتیدەرن بۆ تێگەیشتنی قووڵتر لە بەرهەمەکانی و ئەو سەردەمەی تێیدا ژیاوە. بەڵام، ئەم ڕەخنانە نابێت ببنە هۆی کەمکردنەوەی بەهای هونەری و ئەدەبی شکسپیر. لە کۆتاییدا، شکسپیر وەک نووسەرێکی گەورە دەمێنێتەوە کە بەرهەمەکانی هێشتا کاریگەرییان لەسەر جیهان هەیە و شایەنی خوێندنەوە و لێکدانەوەی بەردەوامن، تەنانەت لەگەڵ بوونی ڕەخنەکانیشدا. هیچ نووسەرێک نییە کە لە چەندین سەدەی داهاتوودا، لە هەموو چوارچێوە و بیروباوەڕەکانی ئێستادا، بە تەواوی بێ ڕەخنە بێت. ئەوەش بە مانای کەمکردنەوەی بەهای ئەو نییە، بەڵکو بە مانای ئەوەیە کە ڕێز و پێگەی ئەدەبی، هەروەها بێ گومان لەگەڵ ئامادەیی بۆ ڕەخنە و تێگەیشتنی نوێ دەچێت. شکسپیر بەهۆی توانای زمانی و توانای هەست بزوێنییەکەی، تا ئێستا بەرزترین جێگەی خۆی لە مێژووی کارەکانی ئەدەب و شانۆ پاراستووە، بەڵام ئەم ڕێزە بە مانای ئەوە نییە کە لە ڕووی ڕەخنە و توێژینەوە بێبەش تر بێت.
