ئاستەنگەکانی بەردەم حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٥

مەهدی گلی
حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٢ـەوە ڕووبەڕووی چەندین تەحەدای سیاسی و ئابووری و سەربازی و کۆمەڵایەتی بووەتەوە، هەندێک لەو تەحەددایانەی تێپەڕاندووە و هەندێکی دیکەش وەکو (چارەنووسی جێبەجێکردنی ماددەی 140ی دەستور و دەستەبەرکردنی شایستەدارییەکانی هەرێم و مووچەی فەرمانبەران و وەبەرهێنان و ناردنی نەوتی کوردستان و…هتد، هەوڵەکان بەردەوامن بۆ چارەسەرکردنیان.
بەبۆچونی من لە ساڵی ٢٠٢٥دا حکومەتی هەرێم لە پێکهێنانی کابینەی دەیەمی حکومەتدا ڕووبەڕووی چەندین کێشەی ناوخۆیی دەبێتەوە، لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی لەسەر بنەمای دەستوور، و فشارە دەرەکییەکان. بەڵام حکوومەتی هەرێمی کوردستان کە قەوارەیەکی نیمچە سەربەخۆیە لە کوردستانی عێراقدا، وەک خاڵی سەرەکی بۆ خواستەکانی کورد بۆ چارەنووس و کاریگەریی ناوچەیی کاری کردووە.
دەربارەی سەربەخۆییەکەی کە سیستەمی فیدراڵی عێراق پشتیوانی دەکات، حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی هەڵبژاردەی سیاسی و ئابووری و دیپلۆماسی گرنگ دەبێتەوە. ئەم بڕیارانە ڕێڕەوی ناوچەکە و ڕۆڵی ناوچەکە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کە تادێت ناسەقامگیرتر دەبێت، لە قاڵب دەدەن.
بژاردە سیاسییەکان:
پێکهێنانی حکومەتی نوێ، قووڵکردنەوەی فیدراڵیزم، یان سەرلەنوێ بە سەربەخۆیی بچێتەوە؟.
حکوومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای دەستووری نوێی عێراق کار بۆ چەسپاندنی سەربەخۆیی خۆی لە چوارچێوەی عێراقدا کردووە. دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ساڵی ٢٠١٧ کە پشتیوانییەکی زۆری دەنگدەرانی کورد بەخۆیەوە بینی بەڵام دژایەتییەکی توندی بەغدا و وڵاتانی دراوسێی بەخۆیەوە بینی، حکومەتی هەرێم دەبێت بڕیار بدات کە ئایا:
١- دابەشکردنی دەسەڵات: دانوستانەکان لە دوای هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان کە لە مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی 2024 بەڕێوەچوو ئەنجام دەدرێن، پارتی دیموکراتی کوردستان 39 کورسی بەدەستهێنا، یەکێتی نیشتمانی کوردستان 23 کورسی بەدەستهێنا. هه ڕدوولا پێویستیان به کارێکی زۆرتره بۆ ئەوەی له ساڵی 2025دا بگەنه ڕێککەوتن بۆ پێکهێنانی حکومەتی نوێ بۆ خزمە تکردنی خه ڵکی کوردستان. دواکەوتنەکە دەبێتە هۆی ئەوەی خەڵکی کوردستان نیگەران بن لە هەڵبژاردنەکانیان. سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕەنگە پێکهێنانی حکومەت دوابخرێت بۆ دوای هەڵبژاردنی حکومەتی فیدراڵی عێراق لە کۆتایی ساڵی 2025، ئەمەش ڕەنگدانەوەی داینامیکی سیاسی ئاڵۆزی هەرێمە و ئەمەش بۆ هەرێمی کوردستان و هاوپەیمانەکانی وێرانکەر دەبێت.
٢- قوڵکردنەوەی فیدرالیزم لە چوارچێوەی عێراق:
حکومەتی هەرێم دەتوانێت پێگەی خۆی بەهێزتر بکات بە کارکردن لە چوارچێوەی فیدراڵی عێراقدا. ئەم هەڵوێستە پێویستی بە دانوستاندن هەیە لەسەر ڕێککەوتنەکانی دابەشکردنی داهات و دەستەبەرکردنی دانپێدانانی ناوچە کێشەلەسەرەکانی وەک کەرکوک و دەوروبەری وشنگال و خانەقین و مەخمور لە ڕێگەی جێبەجێکردنی مادەی 140 و بەکارهێنانی هاوپەیمانییەکانی ناو پەرلەمانی عێراق. ئەم ڕێگایە بەڵێنی سەقامگیری درێژخایەن دەدات.
٣- هەڵگیرساندنی پاڵنەر بۆ سەربەخۆیی: سەرەڕای ئەو مەترسیانەی کە تێیدایە، پاڵنەرێکی نوێ بۆ سەربەخۆیی دەتوانێت هاوتەریب بێت لەگەڵ گۆڕانی داینامیکی ناوچەیی یان. ئەم ڕێگایە پێویستی بە ئامادەکارییەکی ورد و فشاری نێودەوڵەتی و چارەسەرکردنی دابەشکارییە ناوخۆییەکان هەیە بۆ دەستەبەرکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو.
ستراتیژییە ئابوورییەکان وهەمەچەشنکردن یان بەردەوامی پشتبەستن بە نەوت؟
ئابوری هەرێمی کوردستان لە مێژە پشتی بە هەناردەکردنی نەوت بەستووە، کە بەشێکی زۆری داهاتەکانی پێکدەهێنن. ئەم وابەستەییە وایکردووە هەرێم بەرەوڕووی هەڵاوسانی نرخ و ناکۆکی لەگەڵ بەغدا لەسەر ڕێککەوتنەکانی دابەشکردنی داهات بێت.
١- هەمەچەشنکردنی ئابووری: پەرەپێدانی کەرتەکانی وەک کشتوکاڵ، پیشەسازی، گەشتیاری، تەندروستی، پەروەردە و وزەی نوێبووەوە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت. دەستپێشخەری بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی و پاڵپشتیکردنی کارگێڕی ناوخۆیی دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئابووری و ڕەخساندنی هەلی کار بۆ گەنجانمان لە هەرێم.
٢- یەکخستنی بازرگانی هەرێمی: دامەزراندنی پەیوەندی ئابووری بەهێزتر لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و بەتایبەت تورکیا و ئێران، بازاڕی نوێ بۆ کاڵا و خزمەتگوزاری لە هەرێمی کوردستان دەکاتەوە. ئەم ڕێبازە پێویستی بە هاوسەنگکردنی ڕەچاوکردنی جیۆپۆلەتیکی لەگەڵ دەستەبەرکردنی ڕێککەوتنە بازرگانییەکان هەیە کە سەربەخۆیی حکومەتی هەرێم تێکنادەن.
کوردستانی یەکگرتوو و گەشاوە. دەرفەتەکانی هاوبەشی لە گەشەکردندان، و بەرژەوەندییەکی قووڵ لە نێوان لایەنە پەیوەندیدارەکاندا هەیە بۆ دامەزراندنی پەیوەندی نوێ کە سوودی بۆ هەردوو وڵات دەبێت. حکومەتی هەرێمی کوردستان بەوپەڕی خۆشحاڵییەوە چاوەڕێی هاوبەشیکردنە لەگەڵ ئیدارەی داهاتووی ترامپ، بازرگانانی ئەمەریکا و سەرکردە ناوخۆییەکان بۆ ئەوەی پەیوەندییەکی دوولایەنە بەهێزتر و گشتگیرتر بنیات بنێن”.
تەحەددیاتی ناوخۆیی:
سیستمی سیاسیی حکوومەتی هەرێمی کوردستان تووشی دووبەرەکی بووە، بەتایبەتی لەنێوان دوو لایەنی باڵادەست پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان. ئەم دابەشبوونە حوکمڕانی تێکدەدات و توانای هەرێم بۆ پێشکەشکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو لاواز دەکات. بۆ پتەوکردنی یەکڕیزی لەناو حکومەتی نوێدا، پێویستە کار بۆ چارەسەرکردنی ئەم خاڵانە بکات:
١- هەڵوەشاندنەوەی دوو زۆنەکە: پێویستە حکومەتی نوێ زیاتر کار بۆ هەڵوەشاندنەوەی زۆنی سەوز و زەرد بدات بۆ ئەوەی یەک ئیدارەی بەهێز نوێنەرایەتی گەلی کوردستان بکات.
٢- یەکخستنی هێزی پێشمەرگە: هەبوونی یەک هێز بۆ پاراستن و بەرگریکردن لە دەستکەوتەکانی حکومەتی هەرێم و ئەو قوربانیانەی پێشمەرگە بۆ پاراستنی گەلی کورد وحکومەتی هەرێم داویەتی ،پێموایە ئەوچەندەیش تەحەدایەکی گرینگە بۆ حکومەتی دادێت.
٣- بودجەی ساڵانە: پێویستە حکومەتی هەرێم دەست بکات بە پێشکەشکردنی بودجەی ساڵانە بۆ پەرلەمانی کوردستان بۆ دەستەبەرکردنی شەفافیەت و متمانە لە نێوان خەڵک و حکومەتدا.
پێگەی جیۆپۆلەتیکی حکومەتی هەرێمی کوردستان هەم سوودێکە و هەم تەحەدایەکە. لەگەڵ دراوسێ زلهێزەکان وەک ئێران و تورکیا کە بەرژەوەندی کێبڕکێیان هەیە، حکومەتی هەرێم دەبێت بە وردی پەیوەندییەکانی خۆی بەڕێوەببات:
١- پتەوکردنی پەیوەندی لەگەڵ ئەمەریکا: ئەمریکا هاوپەیمانێکی سەرەکی حکومەتی هەرێم بووە، بەتایبەتی لە شەڕی داعشدا. پاراستنی ئەم هاوپەیمانییە بۆ هاوکاری ئەمنی و پشتیوانی سیاسی زۆر گرنگە. بەڵام پشتبەستن بە ئەمریکا مەترسییەکانی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت ئەگەر بەرژەوەندییە ناوچەییەکانی ئەمریکا کەم ببێتەوە.
٢- سەرقاڵکردنی زلهێزە ناوچەییەکان: تورکیە کە هاوبەشێکی گرنگی بازرگانییە و ئێران کە دراوسێیەکی بەهێزە، کاریگەرییەکی بەرچاویان بەسەر حکومەتی هەرێمدا هەیە. هاوسەنگکردنی ئەم پەیوەندیانە بەبێ سازشکردن لەسەر فیدرالیزم وەک ئەرکێکی ناسک دەمێنێتەوە.
٣. بەدواداچوون بۆ دیپلۆماسی فرەلایەنە: فراوانکردنی پەیوەندی دیپلۆماسی بۆ ئەوەی وڵاتانی ئەوروپا و کەنداو بگرێتەوە، دەبێتە هۆی ئەوەی حکومەتی هەرێم بتوانێت هێز و سەرچاوەی زیاتری پێببەخشێت.
خواستە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان:
ناسنامەی حکومەتی هەرێم وەک قەڵایەکی کورد توخمێکی سەرەکیی بانگەواز و شەرعیەت بووە. بەڵام چارەسەرکردنی پرسە کۆمەڵایەتییەکانی وەک بێکاری گەنجان، نایەکسانی و ڕژانی تێکدانی مێشکیان گرنگییەکی سەرەکییان هەیە بۆ داهاتووەکەی. بژاردەکان لێرەدا بریتین لە:
١. وەبەرهێنان لە پەروەردە و داهێنان: ئەولەویەت دانانی پەروەردە و تەکنەلۆجیا و گەشەپێدانی کولتووری دەبێتە هۆی بەهێزکردنی نەوەی داهاتوو و پاراستنی شوناسی کورد لە هەمان کاتدا خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانکارییە جیهانییەکان.
٢- پاراستنی پێکهاتە نەریتییەکان: پابەندبوون بە پلەبەندییە نەریتییەکان و فۆرمە کۆمەڵایەتییەکان ڕەنگە نەریتخوازەکان بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. بەڵام مەترسی نامۆبوونی چینە گەنج و پێشکەوتووترەکانی کۆمەڵگا هەیە.
٣- وەبەرهێنان لە کەرتی تەندروستی: پێویستە حکومەت زۆرترین گرنگی بە کەرتی تەندروستی گشتی بدات بۆ خزمەتکردنی خەڵکی کەمدەرامەت، ئەمخاڵەیش بووەتە جێگای هیوای خەڵکی کوردستان بەتایبەتی خەڵکی کەمدەرامەت و هەژار.
٤- وەبەرهێنان لە مافەکانی مرۆڤ: گرنگە وەبەرهێنان لە مافەکانی مرۆڤدا بکرێت، وەک مافی ژنان و گەنجان، کە نوێنەرایەتی دوو لەسەر سێی دانیشتوان دەکەن، بۆ ئەوەی ئایندەیەکی گەشتر بۆ میللەتەکەمان دەستەبەر بکرێت.
حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٥ ڕووبەڕووی ئاستەنگ و دەرفەتی ئاوەدانکردنەوەی گەورە دەبێتەوە. هەڵبژاردنەکانی ، ئایا قووڵکردنەوەی ئۆتۆنۆمی یان بوژاندنەوەی سەربەخۆیی، هەمەچەشنکردنی ئابووری یان پشتبەستن بە نەوت، بەرەوپێشبردنی یەکڕیزی وهاوسەنگی هاوپەیمانییەکان و فراوانکردنی ئاسۆی دیپلۆماسی- داهاتووی ناوچەکە دیاری دەکات.
سەرکەوتن بەندە بە سەرکردایەتییەکی دیدەوانی و بڕیاردانی پراگماتیک و توانای دۆزینەوەی هاوسەنگی ناسکی نێوان پاراستنی ناسنامەی کورد و خۆگونجاندن لەگەڵ جیهانێکی خێرا لە گۆڕاندا. یەکڕیزی ناوخۆ وەک یەکێک لە ئەولەویەتە سەرەکییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەمێنێتەوە، ئەویش بەدەستهێنانی پشتیوانی و متمانەی خەڵکە. کارایی حکومەتی هەرێمی کوردستان و سەرکردایەتی حەکیمانەی پارتی وەک یاریزانێکی سەرەکی لە پەیکەری سیاسی و ئابووری ئاڵۆزی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەمێنێتەوە.