مبشر حسن حدۆ
یەکخستنی ڕێبازە تیۆرییەکان و ئالنگارییەکانی جێبەجێ کردنیان هەرێمی کوردستانی عێراق لە شوێنێکی جیۆپۆلەتیکی زۆر ناجێگیردا هەڵکەوتووە، کە بە ئالنگاری ئاسایشی ئاڵۆز، وەک سەرهەڵدانەوەی داعش و بوونی میلیشیا شیعەکان و هێزی بە وەکالەتی دراوسێکان و گرووپە تیرۆریستییەکانی دیکە دیاریکراوە. بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی کاریگەر چارەسەری ئەم هەڕەشانە بکات و ئاسایشی خۆی مسۆگەر بکات، حکومەتی هەرێمی کوردستان دەتوانێت کەڵک لە چەندین تیۆری ئاسایشی نیشتمانی وەربگرێت کە تێڕوانین و دیدگای جیاوازیان هەیە سەبارەت بە چۆنیەتی پاراستنی سەروەری و یەکپارچەیی خاکی هەرێم و خۆشگوزەرانی هاووڵاتیانی خۆی. بنەما تیۆرییەکانی ئاسایشی نیشتمانی تیۆرییەکانی ئاسایشی نەتەوەیی ئەو چوارچێوە بناغەییانە دابین دەکەن کە ڕێنمایی دەوڵەتان دەکەن لە پاراستنی خۆیان لە هەڕەشە دەرەکی و ناوخۆییەکان. چەندین ڕێبازی سەرەکی هەن لەم بوارەدا، هەریەکەیان تێڕوانین گەلێکی جیاواز پێشکەش دەکەن کە دەکرێت ببن بە بنەما بۆ ستراتیژیەتی ئاسایشی هەرێمی کوردستان.
یەکەم/ ڕیالیزم: ڕیالیزم پێی وایە کە سیستەمی نێودەوڵەتی ئەنارکییە، هیچ دەسەڵاتێکی سەرتاسەری لە سەرووی دەوڵەتەکانەوە نییە. لەم ژینگەیەدا دەوڵەتەکان بە پلەی یەکەم خەمی مانەوە و ئاسایشی خۆیانە و بۆ ڕێگریکردن و وەڵامدانەوەی هەڕەشەکان زۆر پشت بە هێزی سەربازی دەبەستن. بۆ هەرێمی کوردستان، ئەم ڕێبازە جەخت لەسەر گرنگی بەهێزکردنی هێزی پێشمەرگە دەکاتەوە لە ڕێگەی چاکسازی و مۆدێرنیزاسیۆن و ڕاهێنانی پێشکەوتوو بۆ دڵنیابوون لەوەی کە توانای بەرگریکردنیان لە ناوچەکە هەیە لە بەرامبەر هەردوو ئەکتەرە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەکان.
دووەم/ لیبڕالیزم: لیبڕالیزم جەخت لەسەر ڕۆڵی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان و هاوکاری و وابەستەیی ئابووری دەکاتەوە لە پەرەپێدانی ئاشتی و ئاسایشدا. لەم ڕوانگەیەوە، پێویستە هەرێمی کوردستان سەرنج بدات لەسەر بنیاتنانی هاوپەیمانی و بەشداریکردن لە هەوڵە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێی، وەک تورکیا و ئوردن و ئێران. هەبوونی پەیوەندییەکی بەهێز لەگەل عێراق و لەوەش گرنگتر بوونێکی چالاک و کاریگەر لەنێو دامەزراوە فیدڕالییەکاندا بۆ هەرێمی کوردستان زۆر گرنگە. هەروەها بەشداریکردن لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و بەرەوپێشبردنی پەیوەندییە ئابوورییەکان دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ ژینگەیەکی سەقامگیرتر و ئەمینتر.
سێیەم/ بونیادگەرایی: بونیادگەرایی تیشک دەخاتە سەر گرنگی بیرۆکە و ناسنامە و نۆرمەکان لە داڕشتنی ڕەفتاری دەوڵەت و سیاسەتە ئەمنییەکان. بۆ هەرێمی کوردستان، تێگەیشتن لەوەی کە چۆن شووناسی ناوازەی کوردی و ئەزموونە مێژووییەکان کاریگەرییان لەسەر ستراتیژییە ئەمنییەکانی هەیە، شتێکی چارەنووسسازە. ئەم ڕێبازە ئەوە پیشان دەدات کە هەرێمی کوردستان پێویستە بیر لەوە بکاتەوە کە گۆڕانی نۆرم و هاوپەیمانییە ناوچەییەکان و هەروەها پەیوەندییەکانی فراوانتری لەگەڵ دەوڵەتی عێراقدا، چۆن کاریگەری لەسەر ژینگەی ئەمنیی ناوخۆی دەبێت.
چوارەم/ ئاسایشی مرۆیی: ئاسایشی مرۆیی هەڵوەستەکەی لەسەر ئاسایشی دەوڵەت-سەنتەری دەگۆڕێت بۆ ئاسایشی تاکەکان. ئەم ڕێبازە بە تایبەتی پەیوەندی بە هەرێمی کوردستانەوە هەیە، کە چارەسەرکردنی هۆکارە بنەڕەتییەکانی نائەمنی وەک: هەژاری، ڕادیکاڵ بوون و نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی، بۆ سەقامگیری درێژخایەن زۆر گرنگن. وەبەرهێنان لە پەروەردە و بەرنامە کۆمەڵایەتییەکان و یەکسانی کۆمەڵایەتی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی ئایدۆلۆژیای توندڕەو و بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی خۆڕاگرتر.
پێنجەم/ توێژینەوەی ئاسایشی ڕەخنەگرانە: توێژینەوەکانی ئاسایشی ڕەخنەگرانە (CSS) تەحەدای پارادایمەکانی ئاسایشی تەقلیدی دەکات بە داکۆکیکردن لە تێگەیشتنێکی فراوانتر لە ئاسایش کە هەڕەشە ناتەقلیدییەکانی وەک نایەکسانی ئابووری و تێکچوونی ژینگە لەخۆ دەگرێت. بۆ هەرێمی کوردستان، ئەم ڕێبازە پێشنیاری ئەوە دەکات کە ستراتیژییەکانی ئاسایشی نیشتمانی دەبێ پرسەکانی وەک هەمەچەشنی ئابووری، پاراستنی ژینگە و گشتگیری کۆمەڵایەتیش بخەنە بەر باس بۆ دروستکردنی چوارچێوەیەکی ئەمنی گشتگیرتر.
پراکتیزە کردنی ئەم تیۆرییانە لە هەرێمی کوردستان: یەکخستنی ئەم دیدگا تیۆرییانە لە ستراتیژییە ئەمنییەکانی پراکتیکیدا دەتوانێت یارمەتی هەرێمی کوردستان بدات کە بە شێوەیەکی کاریگەر ژینگە ئەمنییە ئاڵۆزەکەی بەڕێوەببات لە ڕێگای:
1- بەهێزکردنی توانا سەربازییەکان: ڕێبازی کەتوار(واقیعی) جەخت لەسەر پێویستی توانای سەربازیی بەهێز دەکاتەوە بۆ ڕێگریکردن و بەرپەرچدانەوەی هەڕەشەکان. چاکسازی و مۆدێرن کردنی پێشمەرگە، بەرزکردنەوەی هاوکاریی هەواڵگری لەگەڵ هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان و دەستەبەرکردنی چەکی پێشکەوتوو، هەنگاوی گرنگ و چارەنووسسازن لەم ئاراستەیەدا.
2- بەشداری دیپلۆماسی: بە سود وەرگرتن لە لیبڕالیزم، پێویستە هەرێمی کوردستان هەوڵی دیپلۆماسی بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و پەیوەندی بنیاتنەر لەگەڵ حکومەتی عێراقدا بدات. ئەمەش دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە کەمکردنەوەی کاریگەری گرووپە دوژمنکارەکان و کەمکردنەوەی ئەگەری ململانێ.
3- گەشەپێدانی ئابووری: ڕێبازێکی ئاسایشی لیبڕاڵ و ڕەخنەگرانە پێشنیاری ئەوە دەکات کە خۆڕاگریی ئابووری کلیلی ئاسایشی نیشتمانییە. هەمەچەشنکردنی ئابووریی هەرێمی کوردستان و ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی دەتوانێت پشتبەستن بە نەوت کەم بکاتەوە و ژینگەیەکی ئابووری سەقامگیرتر دروست بکات، ئەمەش بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ کاریگەری دەبێت لە سەر ئاسایشی نیشتیمانی.
4- بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی و ڕادیکاڵبوون: ڕێبازەکانی ئاسایشی مرۆیی داکۆکی لە چارەسەرکردنی هۆکارە بنەڕەتییەکانی نائەمنی دەکەن. پێویستە هەرێمی کوردستان وەبەرهێنان لە پەروەردە و بەرنامە کۆمەڵایەتییەکان و پرۆگرامە جڤاکییەکاندا بکات بۆ ڕێگریکردن لە ڕادیکاڵ بوون و بەرەوپێشبردنی یەکگرتوویی و هاوسۆزی کۆمەڵایەتی، بەمەش سەرنجڕاکێشیی گرووپە توندڕەوەکان کەمدەکاتەوە.
5- ئاسایش و چاودێری سنوورەکان: ڕیالیزم و توێژینەوە ئەمنییەکانی ڕەخنەگرانە هەردووکیان گرنگی ئاسایشی سنووری بەهێز دەردەخەن. پێویستە هەرێمی کوردستان، کۆنترۆڵی سنوورەکانی تۆندوتۆڵ بکاتەوە، تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی چاودێری جێگیر بکات و هاوکاری لەگەڵ هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان بکات بۆ ڕووبەرووبوونەوەی مەترسی جموجۆڵەکانی سنووربڕ لەوانەش گرووپە چەکدارەکان، میلیشیاکان و تیرۆریستان. ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانیی هەرێمی کوردستان دەبێت هەمەلایەنە بێت، ئامادەکاری سەربازی، هەوڵە دیپلۆماسییەکان، خۆڕاگری ئابووری، یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی، و ڕێوشوێنی پێشکەوتووی ئاسایشی سنوورەکان یەکبخات. بە سودوەرگرتن لە تێکەڵەیەک لە تیۆرییەکانی ئاسایشی نیشتمانی کەتوار(واقیعی)، لیبڕالیزم، بونیادگەرایی، ئاسایشی مرۆیی و لێکۆڵینەوەکانی ئاسایشی ڕەخنەگرانە هەرێمی کوردستان دەتوانێت ڕێبازێکی فرەلایەنە پەرەپێبدات کە هەردوو هەڕەشەی ئاسایشی نەریتی و ناتەقلیدی چارەسەر بکات. ئەمە ستراتیژێکی هاوسەنگ دەبێت بۆ پاراستنی ئەزموونی هەرێمی کوردستان و بەشداریکردن لە سەقامگیری ناوچەیی بە شێوەیەکی کارا و فراوانتر.
