سهرهتا وتار باسێک لەبارەی دیاردە کۆمەڵایەتییەکان کە خۆراک لە سیاسەت وەردەگرن
فازڵ میرانی
نووسین لەسەر دیاردە کۆمەڵایەتییەکان و سیاسەت لە خۆیدا ڕەنگە دوو بابەتی سەربەخۆ دەرکەون، بەڵام هەندێک دیاردەی کۆمەڵایەتی پەیوەستە بەو خۆراکەی کە ماددەکانی خۆی لە سیاسەتێکی جێبەجێکارەوە وەردەگرێت، بەڵام بەرپرسانی ئەو دیاردەیە ناویان ڕاناگەیەندرێت، جگە لە گفتوگۆی دوور لە جەماوەر سەبارەت بە دیاردەکەی کە لە زیانگەیاندن بە ئاسایشی کۆمەڵگه درێغی ناکات.
ئەوە میدیایەکی ماددی و نەیارانی سیاسی – حزبییە، لە هەڕەشە و سەوداگەریدا بەکاری دەهێنن و بە بێدەنگییەوە دەست دەکەن بە ئیدانەکردنی ئەوانەی دەستکاریی سەلامەتی کۆمەڵگه دەکەن بە سیاسەتمەدارەکانیشەوە، میتۆدی هەڕەشە و بژاردەی سەوداگەری، یەکێکە لەو سێ دیاردە کۆمەڵایەتییە بەربڵاوەی لەمڕۆدا دیار و بەرچاون. هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی کۆمەڵگه‌ی عێراقی پەروەردەیەکە لەسەر بنەمای چوون بۆ دڵسۆزی دیاریکراوە.
سەردەمێک ناسیۆنالیستی بوو بەهۆی پشتبەستنی ڕژێمەکان بە سەروەریی نەتەوەکەیان و ملکەچبوونی نەتەوەکانی تر بۆی، پاشان پۆلێنکردنێکی زیادەی ناسیۆنالیزم سەریهەڵدا، مەزهەب و دابەشبوونەکان بەرەو سەرەوەچوون و هاووڵاتیبوونی گشتگیر دابەزی لە کاتی ڕژێمە کودەتاچییەکاندا نەبوونی ئەزموون لە بەڕێوەبردنی سەرکەوتوو و لە نێوان ئارەزووی چارەسەرکردنی مەسەلە گەورە و گرنگەکان بە لۆژیکی لێدان و چەوساندنەوە لۆژیکی هێز تێکەڵ دەکەن بە ئەبستراکت و بەکارهێنانی ئامرازەکانی سەرکوتکردن و داڵدەدان لە دادگه تایبەتەکاندا.
زۆربەی ڕژێمەکان نمرەی کەمیان لە تێگەیشتن لە پێکهاتەکانی گەلانی عێراق وه‌رگرتووه و هەوڵ و پارەیان لە شوێنێکی تر خەرج کردووە، جگە لە چارەسەری دروست، ئەو ڕۆژەی لە سروشتی پەیوەندیی نێوان ژینگەی کۆمەڵایەتیی فەرمانڕەوا و مومارەسەکردنی دەسەڵات تێگەیشتم کە فەرمانڕەوا لەگەڵ هەڵسەنگاندنی کۆمەڵگە بچووکەکەی و ژینگەی یەکەمی کولتووری خۆی بەسەر بڕیار و پراکتیک و سیاسەتەکانی خۆی بەرەو باقی پێکهاتەکان دەسەپێنێت، ڕەنگە بێ ئاگایی یان ڕەنگە بە ئەنقەست هەڵسەنگاندنەکانی فەرمانڕەوا و سیستەمەکەی لە ماددەکانی دەستوورەوە دەست پێ نەکات، بەڵکوو لە باکگراوندی ژینگەی نەژادی خۆی، ڕۆشنبیری و بیروباوەڕەکەی دەست پێ بکات.
دابەشبوون یان پۆلێنکردنەکان پەیڕەوی پێکهاتەکانی عێراق دەکەن، هەرچەندە ڕاستەقینەن، بەڵام بەردەوامبونی هاوڕێیەتییان لەنێو شتەکانی تردا، واتە ئەو لقانەی لەسەریانەوە بەرز دەبنەوە و لە شوناسی ئەبستراکتی نەتەوەیی دادەبەزن لە نموونەی توندوتیژیی کۆمەڵایەتیدا، توندوتیژیی کۆمەڵگه بەرانبەر حزبێکی دەسەڵاتدار یان بەپێچەوانەوە یان توندوتیژیی دوولایەنە لەناو جەستەی دەسەڵاتدا لە ڕاستیدا لەوە ئاڵۆزتر و دوورترن و لێکدانەوەکەی بە بیری خراپ و هەڵەی کۆنەوە دەبەسترێتەوە کە تێیدا کۆمەڵگه دەسەڵات بە تاڵانی دەزانێت و دەسەڵات کۆمەڵگه بە کۆگای مانۆڕ بۆ خۆی دادەنێت، واتە لە خۆیدا ململانێیەکە کە تێیدا لایەنێکی بەهێز لایەنێکی لاواز بێلایەن دەکات بۆ درێژەدان بە ماوەی حوکمڕانی و خۆچەسپاندن.
فاکتەری ئابووری، کۆنترین و بەهێزترین پاڵنەری تاوانە و ڕەنگە ڕەگ بکێشێت و ئەنجامەکان کەڵەکە بکات کە وا دەردەکەوێت پاڵنەر بێت، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە، هۆکاری ڕاستەقینە هەنگاوەکانی تاوان دەکێشێت، چونکە شڵەژانی ئابووری بەسە بۆ ناسەقامگیرکردنی قەوارەی کۆمەڵایەتیی تاک و گرووپ کە بەهۆی هەڵئاوسانی سەقامگیریی ئەوانی تر لەسەر حسابی کەمدەرامەتەکان هاوسەنگ دەبێت، ئەم کەلێنە بەناو هاندانەکاندا تێدەپەڕێت، کاریگەرییەکان بە دەگمەن بە ئاشتییانە تێدەپەڕن، بەتایبەتی لەو ژینگە کۆمەڵایەتییانەی بەهۆی جەنگەوە زیانیان بەرکەوتووە و سیاسەت لە شێوە و بابەتدا گۆڕاوە کە پێداویستییەکانی تەواوی کۆمەڵگه دابین ناکات، پێویست بە شوێنکەوتووانی دیاریکراو ناکات، واتە کاتێک دەسەڵات کەسانی نزیکی خۆی هەیە و ئەوانی تر ڕووبەڕووی چارەنووسێک دەبنەوە کە دەسەڵات یان میراتی دەسەڵاتدارانی پێشوو دروستی کردووە.
تاوان لە چۆنیەتی و ژمارە و ڕێگەپێدراو بە ئامێرە ڕێگەپێدراوەکان و دیاردەی تاوانی جۆراوجۆر لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوودا پەرەی سەندووە. ئەمەش پرسیارێکی بەپەلە دەوروژێنێت، سەبارەت بە هۆکارەکانی داڕمانی ئەو کەمتەرخەمییانەی ژینگە دروستی کردووە، لە پەروەردە و ڕێنمایی و ئاسایش و تەواوکردنی پرسیاری دروستکردنی ئاسایش و هەستکردن بە ئاسایش لە ژینگەی نیشتەجێبوون و خوێندنگە و کار و ئەو نموونەی کە کاریگەریی لەسەر بنیاتنانی مرۆڤێکی تەندروست زیاد دەکەن.
ڕێگەپێدراو نییە خۆی و توانای خۆی بخاتە سەر فاکتەری مرۆیی کە کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر دیاردەی تاوانکاری هەبووە و لە چەند ڕوویەکەوە سەرهەڵدانی گرووپێکی شاردراوە بە ئاڵای حزبایەتی، لە ناوخۆ یان دەرەوە پارێزراون و هیچ ئەزموونێکیان نییە و ئامادە نین جگە لە دەوڵەمەندکردنی نایاسایی خۆیان و وەرگرتنی پارێزبەندی و ئەمەش نهێنی نییە، دادوەری و حکوومەت نموونەی دۆسیە گەورەکان و چەندین تاوانباری سەلمێندراوی ئەندامانی نموونەیان پێشکەش کردووە کە لەم نووسیندا ئاماژەیان پێکراوە.
مرۆڤ لە عێراق وەک هەر مرۆڤێکی دیکەی سەر زەوی، هیچ گەرەنتییەک نییە بۆ ڕەفتارەکەی بەبێ دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی و دابینکردنی پەروەردە و ئیلهامبەخشی ئاییندە لە واقیعدا، بەڵام مامەڵەکردن لەگەڵیدا بە بەڵێنی بێ هوودە تەنانەت ئەگەر بەڵێنەکانیش ڕاست بن و خاوەنەکانیان ڕاست بن، ئەمە جگە لەوەی تاوانبار یان دابڕاوە لە واقیع یان فێڵبازە.
خۆم وەک یەکێک لە پێشمەرگەکانی کوردستان و لە ماوەی ئەو کارە جۆراوجۆرانەی لە ڕووی سیاسی و جێبەجێکارییەوە ڕاسپێردراوم، لێکۆڵینەوەم لەسەر ئەو فاکتەرانە دەکرد، کە کاریگەرن لەسەر وەبەرهێنانی وزەی تاکەکان هەموومان بە بیرکردنەوەیەکی واقیعبینانە کارمان لە پێشکەوتنی کۆمەڵگه‌دا دەکرد. ئەمەشمان لە مەلا مستەفا بارزانی وەرگرتبوو.
یەکێک لە ڕووەکان، پاککردنەوەی کەناڵەکانی کاریگەرییە لە ژینگەی کۆمەڵایەتیدا لە ڕۆژانی ئاشتی و ڕۆژانی شەڕدا بەتایبەتی ناکرێت هەڵسوکەوتی سەرجەم ئەندامانی کۆمەڵگه کۆنتڕۆڵ بکرێت، بەڵکوو شکستی دەسەڵات یان نەبوونی هۆشیاری لە کارەکانی دەبێتە هۆکاری تێکچوونی ئەدای تاکەکان.
بۆیە پەروەردەمان دابین کرد بەتایبەتی دوای ڕاپەڕین پێداویستییەکانی سەرکەوتنیمان خستەڕوو، بەسەر هەموو شتێکدا جوڵاندمان و پەرۆشمان بۆ سەروەریی یاسا یەکلایەنانە بوو کە لە ململانێکاندا دادوەری بکات.
بۆیە بۆ وەبیرهێنانەوەی ململانێ ناوخۆییەکان سەرنجی من ئەوە دەبێت، ئەزموونەکەمان بەدەر نەبووە لە کاریگەرییە دەرەکییەکان کە بوونی ئەزموونێکی گەنجانەی لە کوردستان و عێراقدا قبووڵ نەکردووە دوور لە هەموو پێشینە و ئەزموونەکانی کە زۆریان نەخایاند و سەرکەوتوو نەبوون، بەڵکوو تاڵانیان بۆ چینێکی دیاریکراو دەستەبەر کرد.
حوکم متمانە و گرێبەستێکە و نەبوونی هۆشیاریی کۆمەڵگه لە مافەکانی یان نەزانینی لە بیربردنەوەی مافەکانی بۆ مەبەستی تر کۆگای توندوتیژی و لادانی پاشەکەوت زیاد دەکات، کە زووتر دەگاتە قۆناغی تەقینەوە کە تێیدا بەرپرس ڕووبەڕووی لەدەستدانی خۆی دەبێتەوە و دەکەوێتە بەردەم تۆمەتبارکردن.
پێداچوونەوەیەکی خێرا بە کارلێکە زیانبەخشەکانی نێوان سیاسەتمەداران و دیاردە کۆمەلایەتییە مەترسیدارەکان بکرێت، پێداچوونەوەیەک کە ڕووبەڕووی کەسانی تر ببێتەوە سەبارەت بە بەرپرسیارێتیەکانیان کە هاووڵاتیبوونی بەرز نەکردووەتەوە هەتاوەکو دڵسۆزی جێگەی بگرێتەوە.
ئاسانکاری بۆ کەسانی ناشایستە دەکات کە مافی خۆی وەرناگرێت و لە ئەنجامی ئەو بێبەشییە بەربڵاوەی کە خەڵک بەرهەم دەهێنێت و ڕێگه‌ی دەستگەیشتنی گونجاو و ڕێڕەوی ڕاست بۆ زۆرێک لە خەڵک و بێبەشکردنیش لەلایەن سەنتەری دەسەڵاتەوە بەرهەم دەهێنێت کە دەبێتە هۆکارێک بۆ ناوەندەکانی تری دەسەڵات کە لەسەر یەکتر دەژین.
چەک هەڵدەگرن لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵ، بەم شێوەیە هەر کەسێک بیەوێت دامەزراندن و دەرکردن و دەستگیرکردن دەکات، بەداخەوە ئەم دەموچاو و ناوانە بوونەتە جێگەی سەرنجی دابونەریت لای زۆرینەی هەژاران و ئارەزووخوازان ئامادەن بۆ هەر کارێک بۆ دەستکەوتەکانیان و ئەوکاتە سەیر نییە کردارەکانی ناڕاستگۆیی یان بەکارهێنانی دەسەڵات لە جێگەی خۆی دووبارە ببێتەوە یان سەرلێشێواوی نێوان لێهاتووییەکان یان کردنەوەی بازاڕ و ڕاڕەو بۆ ماددە هۆشبەرەکان یان قوربانیدانی کەسێکی بێتاوان وەک ڕێزێک بۆ تاک یان لایەنێکی بەهێز و لیستەکە درێژەی هەیە سەرەڕای لەخۆگرتنی بەرتیل و خۆکوشتن و ساختەکاری و بەوەوە کۆتایی نایێت.
به‌رپرسی دەستەی کارگێڕیی مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموکراتی کوردستان
لە عەرەبییەوە: شوان سەرابی
