هاوكار محه‌مه‌د محه‌مه‌دڕه‌شید
لە دیمەنە پڕ لە گێژاوەکانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کە گەلی کورد ڕووبەڕووی تەحەددای قورس و هەڵچوونی سیاسی بووەوە، دەنگوباسی کوردستان کە لە لایەن پارتی دیموکراتی کوردستانەوە چاپ و بڵاوکرایەوە، وەک چرایەکی خۆڕاگری و دەنگێک بۆ خەباتی کورد دەرکەوت. ڕەگ و ڕیشەی ڕۆژنامەکە بە قووڵی چەسپا لە نێو خواستەکانی جەماوەری کورددا، هەروەها ڕۆڵێکی سەرەکی بینی لە داڕشتنی بیروڕای گشتی و بەڵگەنامەکردنی ڕووداوە مێژووییەکان و داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد لە نێو سەردەمێکی پڕ لە گێژاودا.
ده‌روازه
زەمینەی مێژوویی
هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، قۆناغێکی سەرکوتی سیاسی و توندوتیژیی توندی دژ بە دانیشتوانی کورد بەتایبەتی لە ناوچەکانی وەک عێراق، ئێران و تورکیادا بوو. لە عێراق، ڕژێمی سەدام حوسێن هەڵمەتی دڕندانەی دژ بە کورد دەستپێکرد، لەوانەش کۆمەڵکوژی ئەنفال کە بەدناو بوو، لە ئەنجامدا ئاوارەبوونی بەرفراوان و ئازار و لەدەستدانی گیانی لێکەوتەوە. لەم جۆرە هەلومەرجە ستەمکارانەدا، دەنگوباسی کوردستان وەک سەکۆیەکی گرینگ بۆ کۆمەڵگای کورد دەرکەوت بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی و خواست و خۆڕاگری خۆیان لە بەرامبەر ناخۆشییەکاندا. هه‌ربۆیه له و دۆخه‌دا بڵاوكراوه‌ی ده‌نگوباسی كوردستان كه بڵاوكراوه‌یه‌كی هه‌واڵییه له لایه‌ن به‌شی ڕاگه‌یاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان- عێراق به زمانی كوردی كرمانجی خوارو ده‌رچوو، لە (٧ی ئاداری 1980) کە لەلایەن بەشی ڕاگەیاندنی پارتی دیموکراتی کوردستان – یه‌كه‌م ژماره‌ی لێ ده‌رچووه، به قه‌باره‌ی دوولاپه‌ڕه‌یی (20-29)، له‌سه‌ره‌وه‌ی لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌م به مانشێتێك نوسراوه بڵاو كراوه‌یه به‌شی ڕاگه‌یاندن ده‌ری ئه‌كات له مه‌كته‌بی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان-عێراق.
بڵاوکراوەی هەواڵی ده‌نگوباسی کوردستان تیشکی خستۆتە سەر چالاکییە سەربازی و سیاسی و ڕۆشنبیرییەکانی پەیوەست بە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتییەکانی کوردستان. بڕیاری بڵاوکراوە بۆ دەرکردنی بەپێی پێویست و گونجاو، ڕەنگدانەوەی و لە وەڵامدانەوەی ڕووداوه‌كان ده‌ركراوه.ئه‌م بڵاو كراوه هه‌فته‌ی جارێك یان دوو هه‌فته یان مانگی جارێك به هه‌ردوو زمانی كوردی عه‌ره‌بی به‌چاپی جیاواز ده‌رچووه، به ناوه‌ی (ده‌نگوباسی كوردستان- اخباركردستان) لایەنێكی دیكه‌ی بڵاوكراوه‌كه ئامانجی گەیشتن بە زۆرترین هه‌واڵ و زانیاری بانگەوازی لایەنگران بۆ بەشداریکردنی هەواڵ و ڕاپۆرتەکان، ئه‌مه‌ش ئاماژەیە بۆ ڕێبازێکی بەشداریکردن لە ڕۆژنامەگەریدا، کە تێیدا بەهای زانیارییەکانی بنەڕەتی درا و هاندرا .
له ژمارەی عه‌ره‌بی (اخبار كردستان) ژماره (١)، بەرواری ٨ی ئازاری ١٩٨٠، ناوەڕۆکێکی هاوتەریبی هاوتا کوردەکەی دەپارێزێت، هەرچەندە دوای ڕۆژێک بڵاوکرایەوە. ئێمە ورد دەبینەوە لە مەودای ژمارەکە، ژمارەی لاپەڕەکان و هەر گۆڕانکارییەک لە دیزاین یان ناوەڕۆکدا، نموونەیه‌ك ڕوونی ده‌كه‌ینه‌وه. لەم ژمارە (8) ی ده‌نگوباسی كوردستان گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە لاپەڕەی یەکەمدا دەردەکەوێت، کە بە ڕێنووسی پێداچوونەوەی ناوی بڵاوکراوەکە دیاری کراوە. پێرستی بۆزیاد كراوه له گه‌ڵ دیاری كردنی نرخی كه (150) فلسه هه‌ر له هه‌مان ژماره‌دا له‌لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌مدا پێشه‌كییه‌ك ده‌رباره‌ی سیاسه‌تی حكوومه‌تی عێراق و هه‌ڵگیرساندنی شۆڕشی ئێران نوسراوه له ژماره‌كانی دواتر بڵاوكراوه‌كه ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌كانی زیاد و كه‌می كردووه، بۆ نموونه ژماره (9) له (تشرینی دووه‌م و كانوونی یه‌كه‌می 1980) ده‌رچووه، ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌كانی (25) لاپه‌ڕه‌یه. به‌ڵام له‌ژماره‌ی (10) له (كانوونی دووه‌می 1981) ده‌رچووه ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌كانی كه‌م بووه‌ته‌وه بۆ (17) لاپه‌ڕه له ژماره (12) له (2 ی ئاداری 1981) ده‌رچووه، ئاگادارییەک بۆ خوێنەران بڵاو كراوه‌ته‌وه جه‌خت له‌سه‌ر جەخت لەسەر پابەندبوونی بڵاوکراوەکە دەکاتەوە بە خستنەڕووی هەوڵی پێشمەرگە بوێرەکانی سوپای شۆڕشی کوردستان. جگە لەوەش، ژمارەکە هەواڵەکانی کانوونی دووەم و شوباتی ١٩٨١ لەخۆدەگرێت. له ژماره‌كانی دواتر بڵاوكراوه‌كه به هه‌مان شێوزای پێشتری به‌رده‌وام ده‌بێت، به‌ڵام له ژماره (39)، كه‌مێك گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هاتووه، به‌رگی بۆ زیادكراوه، له بەرگی پێشەوەی ڕێزلێنان لە خوالێخۆشبوو ڕەیس عەبدوڵڵا ئەندامی مەکتەبی سیاسی پارتی دیموکراتی کوردستان. لەناو بەشی سەربازیدا کە چوار لاپەڕە دەگرێتەوە، وتار و پرسەنامە و پەیامەکانی یادکردنەوەی ژیانی ڕەیس عەبدوڵڵا بە شێوەیەکی بەرچاو خراونەتە ڕوو. به‌ڵام له ژمارەی (٦٨)ی بڵاوكراوه‌كه هەڵگری تۆنێکی جیاوازە، کە ئاماژەیە بۆ جیاوازبوونی لە چاپەکانی پێشوو، له‌م ژماره‌یه‌دا وەک پلاتفۆرمی دیاریکراو وه‌ك ئێستگه‌ی ده‌نگی كوردستان بابه‌ت بڵاوكراوه‌ته‌وه، ئه‌مه‌ش به‌هۆی بارودۆخی تایبه‌ت له ژماره‌ی (٧٦)ی بڵاوکراوەکە دیزاینێکی نوێی بۆ کرا، ناوەکە گواسترایەوە بۆ گۆشەی سەرەوەی لای ڕاست و شێوازی فۆنتێکی جیاوازی وەرگرتووه سه‌باره‌ت به‌قه‌باره‌ی ده‌نگوباسی كوردستان له ژماره‌كانی دواتر گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هاتووه، له به‌شێك له ژماره‌كانی ده‌نگوباسی كوردستان، ئاماژه بۆ بوونی په‌یامنێر ده‌كات، بۆ نموونه له ژماره (64)، تیشک دەخاتە سەر یەکێک لەو جۆرە نموونانە کە پەیامنێرێکی لقی بارزان زانیاری گرنگ و چارەنووسسازیان گواستووەتەوە و دەڵێت: “پەیامنێری لقی بارزانمان بڵاویکردەوە، لە 28ی شوباتی1982 لە نێوان کاتژمێر 4:00 بۆ 6:00ی ئێوارە، کۆمەڵێک پێشمەرگە لە هەرمانەوە دەستیان بە هێرشکردنە سەریان کرد”. لەسەر فەوجەکەی شیلادزێ، لە ئەنجامدا چوار سەربازی دوژمن لەناوچوون. مەفرەزە قارەمانەکە بە سەلامەتی گەڕایەوە بۆ بنکەکە” . هه‌واڵ و زانیاریییه‌كان له‌لایه‌ن ده‌سته‌ی نوسه‌رانی به‌شی ڕاگه‌یاندنی پارتی ئاماده‌كراوه، پێ ده‌چێت بڵاوكراوه‌كه ده‌سته‌ی نوسه‌رانی هه‌بێت، بۆ نموونه: به‌بۆنه‌ی ده‌رچوونی ژماره (50)ی بڵاوكراوه‌كه ده‌سته‌ی نوسه‌رانی ده‌نگوباسی كوردستان، جه‌ختی له‌سه‌ر به‌رده‌وامبوونی له‌سه‌ر هه‌واڵ و زانیاری چالاكی شۆڕشگێڕان كردۆته‌وه جگه‌له‌وه‌ش بڵاوكراوه‌كه ژماره‌یه‌كی تایبه‌ت كردووه به أخباركردستان فارسی، به قه‌باره‌ی (14-21) تایبه‌ت كراوه به‌چالاكییه‌كانی پێشمه‌رگه له‌ناوچه جیاجیاكانی كوردستان، هه‌وڵ و زانیارییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان تێدا بڵاوكراوه‌ته‌وه نوسینگه‌ی لوبنانی پارتی پاشكۆیه‌كی اخبار كردستانی ده‌ركردووه، ژماره (2) له (حوزه‌یرانی 1987). به قه‌باره‌ی (14-21)، ناوه‌ڕۆكی هه‌مان هه‌واڵه‌كانی (اخباركردستان) به (6) لاپه‌ڕه .
قۆناغەکانی دەرچوون
بڵاو کراوەی دەنگوباسی کوردستان لەشۆڕشی ئەیلول ١٩٦١-١٩٧٥. پارتی دیموکراتی کوردستان ناوبەناو بڵاوکراوەیەکی بەناوی دەنگوباسی کوردستان ده‌ردەکرد. لە ئاداری ١٩٧٤ تا ئاداری ١٩٧٥ چالاکی پێشمەرگە بەشێوەی بەلاغ بڵاو کراوەتەوە. لەدوای سه‌رهەڵدانی شۆڕشی گوڵان، پارتی لە دەرکردنی بەلاغ و چالاکی پێشمەرگە بەردەوام بووە، لە ژمارە ١ تا ژمارە ٢١.
دوای کۆنگرەی نۆیەمی پارتی لە(تشرینی دووەمی ١٩٧٩)بڕیار درا بڵاوکراوەی دەنگوباسی کوردستان بەهەردوو زمانی کوردی عەرەبی دەربکرێت. ئەوەبوو لەسەرەتای ساڵی ١٩٨٠ بێ ئەوەی ژمارەی بۆ دابنرێت، چەندین ژمارەی لێ دەرچوو. لەدواییدا بڕیار درا، ژمارەی بۆ دابنرێت، بەوپێیە ژمارە یەکی لە (٨ی ئاداری ١٩٨٠) ده‌رچووه چه‌ند بابه‌تی سیاسی و چه‌كداری و ڕۆشنبیری و جه‌ماوه‌ری له خۆ گرتبوو، دەنگوباسی کوردستان لە ساڵی شەشەمی دا، ئاماژە کراوە کە ژمارەی گەیشتووەتە (١٢٨) ئەوا لەگەڵ خولی نوێی بڵاوکراوەکە دەست پێ دەکات، هەروەها ئاماژە کراوە بۆیەکەمین جارە بڵاوکراوەکە بەشێوەیەکی ڕێکوپێک دەرچووە، هەروەها ڕێزو پێزانین ئاراستەی ئەو نوسەرانە کراوە کە یارمەتیدەربوون لە نوسین و بەرەو پێش بردنی بڵاوکراوەکە سه‌باره‌ت به‌قۆناغه‌كانی ده‌رچوونی بڵاوكراوه‌ی ده‌نگوباسی كوردستان ده‌توانین دابه‌شی چه‌ند قۆناغی مێژوویی بكه‌ین، ئه‌ویش به‌هۆی بارودۆخی سیاسی و سه‌ربازی كوردستان بڵاوكراوه‌كه به‌رده‌وام بووه له ده‌رچوون:
1- ژماره‌كانی (1 تا 89) له ساڵه‌كانی ( ئاداری 1980 تا ئابی 1982) ده‌رچووه.
2- ژماره‌كانی (90-137) له ساڵه‌كانی (7ی ئابی 1982 تاوه‌كو تشرینی دووه‌می 1985) ده‌رچووه.
3- ژماره‌كانی (138-165) له ساڵه‌كانی كانوونی یه‌كه‌می 1985 تاوه‌كو تشرینی دووه‌می 1987) ده‌رچووه، ژماره‌كانی بڵاوكراوه‌كه له‌م قوناغه‌دا به عه‌ره‌بی ده‌رچوون به ناوی (أخبار كردستان). به‌هۆی دۆخی سیاسی كوردستان و ده‌ست پێكردنی ئۆپرسیۆنی ئه‌نفال له‌كوردستان، بڵاوكراوه زۆر جار له ده‌ركردنی ژماره‌كان وه‌ستاوه بۆ ماوه‌یه‌كی كاتی.
4- ژماره‌ی 168- له 1-15ی كانوونی دووه‌می 1988) ده‌رچووه
5- ژماره‌ی 172 له (16-29ی شوباتی 1988 ده‌رچووه.
6- ژماره‌كانی 175- 179 له (1-15 ی نیسانی 1988 تاوه‌كو-15 حوزه‌یرانی 1988 ) ده‌رچووه. تایبه‌ت به ئۆپراسیۆنی ئه‌نفال و كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه.
7- ژماره‌كانی 182 – 183له 16 ته‌مووز 1988 تاوه‌كو 15ی ئابی 1988) ده‌رچووه.
8- ژماره‌كانی (185-189 له (1ی ئه‌یلولی 1988 تاوه‌كو 15ی تشرینی دووه‌می 1988) ده‌رچووه.
9- ژماره‌ی 191 له كانوونی دووه‌می 1989 ده‌رچووه
ژماره‌كانی 192 -193 له ساڵه‌كانی (4ی ئاداری 1990 تاوه‌كو ئایاری 1990) ده‌رچووه. لەژمارەی (١٩٢) ساڵی یازدەهەمینی لە (ئاداری ١٩٩٠) دەرچووە، بە مانشێتیک لە لاپەڕەی یەکەم دا نوسراوە خولێکی نوێی دەنگوباسی کوردستان، لەدوای ماوەیەک لەوەستانی بڵاوکراوەی دەنگوباسی کوردستان بەشێوەیەکی نوێ بە پێی پێویست دەردەچێت، پێ دەچێت بڵاوکراوەکە ماوەیەک وەستابێت.
ده‌توانین بڵێین بڵاوكراوه‌ی ده‌نگوباسی كورستان (193) ژماره‌ی لێ ده‌رچووه، تا ساڵی (1990) به‌رده‌وام بووه له ده‌رچوونی.
ناوه‌ڕۆك و بابه‌ته‌كانی بڵاوكراوه‌ی ده‌نگوباسی كوردستان
یه‌كه‌م: چالاكی پێشمه‌رگه: لە ماوەی ساڵانی 1980-1991، چالاکییەکانی هێزی پێشمەرگە لە کوردستان، بەتایبەتی لە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ هێزەکانی حکومەتی عێراق، بەرچاو بوون. بەڵام پێدەچێت ڕاپۆرتی ورد لەسەر ئۆپەراسیۆن و شەڕ و ستراتیژی و تاکتیکی تایبەت کە لەو ماوەیەدا بەکارهێنراون، لە ئەرشیفی مێژوویی و لێکۆڵینەوەی زانستی و کتێب و بابەتەکاندا بدۆزرێتەوە کە تیشک دەخاتە سەر بەرخۆدانی کورد و شەڕی ئێران و عێراق. هێزی پێشمەرگە سەرقاڵی جۆرەها بەرخۆدان بوو لە دژی حکومەتی عێراق، لەوانە شەڕی گەریلا، بۆسە و چالاکیی بەرگری. ستراتیژی و تاکتیکەکانیان لەسەر بنەمای گۆڕانی دیمەنی سیاسی و سەربازی ناوچەکە لەو ماوەیەدا پەرەی سەندبوو بۆ دەستڕاگەیشتن بە زانیاری و ڕاپۆرت و شیکاری وردی چالاکییەکانی پێشمەرگە لە کوردستان لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٩١، بڵاوكراوه‌ی ده‌نگوباسی كوردستان به‌سه‌رچاوه‌یه‌كی ڕه‌سه‌ن داده‌نرێت له‌م بواره‌دا، له زۆربه‌ی ژماره‌كانی بڵاوكراوه‌كه گۆشه‌یه‌كی تایبه‌ت ته‌رخان كراوه به چالاكی له‌شكری شۆڕشگێڕانی كوردستان، له‌ژماره‌ی عه‌ره‌بییه‌كاندا به‌ناوی (فعلیات البیشمركه) له‌م گۆشه‌یه‌دا ئاماری وردی چالاكییه‌كان زیان و ده‌ستكه‌وته‌كانی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ی بڵاوكردووه‌ته‌وه، زۆرجار به‌هۆی زۆری چالاكی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه پاشماوه‌ی گۆشه‌ی چالاكی پێشمه‌رگه‌و چووه‌ته لاپه‌ڕه‌كانی دواتر.
دووه‌م: وتاری ئێستگه‌ی ده‌نگی كوردستانی عێراق: گۆشه‌یه‌كی تایبه‌تی بڵاوكراوه‌كه‌یه زۆرجار له‌ژێر ناوی وتاری ئێستگه‌ی ده‌نگی كوردستانی عێراق یان ڕاپۆرت بڵاو كراوه‌ته‌وه، له‌م گۆشه‌یه‌دا بارودۆخی كوردستان و سیاسه‌تی حكوومه‌تی عێراق، یاد و بۆنه‌كانی كورد گه‌نگه‌شه‌كراوه، زۆرجار ژماره‌ی تایبه‌ت به وتار و هه‌واڵه‌كانی ئێستگه بڵاو كراوه‌ته‌وه، بۆنموونه“ له ژماره (68، 70،69) تایبه‌ت كراوه به هه‌واڵه‌كانی ئێستگه، له پێشه‌كی له‌لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌مدا هاتووه، “ له‌م ژماره‌یه‌دا هه‌واڵه‌كانی ئێستگه‌ی ده‌نگی كوردستانی عێراق بڵاو ئه‌كه‌ینه‌وه.
سێیه‌م: هه‌واڵی جۆراوجۆر: بە درێژایی مێژووی چاپ و بڵاوکردنەوەی بەشی جۆراوجۆری خستووەتە ڕوو، لەوانە بەشێک لە ژێر ناوی “هەواڵی جۆراوجۆر” یان “هەمەڕەنگ”، کە بە زمانی عەرەبی بە “(اخبار متفرقە) ناودەبرێت، لە چوارچێوەی ئەم بەشەدا، بڵاوکراوە بە بەردەوامی کۆمەڵێک بابەتی گرتۆتەوە، لەوانە چالاکییەکانی ڕێکخراوەیی و نوێکارییەکانی سەر پێشمەرگە. جگە لەوەش ڕۆژنامەکە ژمارەیەک یان بابەتی تایبەتی بۆ ڕووداوە گرنگەکان تەرخان کردووە، کە نموونەی ژمارەیەکی یادگاری لە مانگی ئازاردا کە چوارەمین ساڵڕۆژی کۆچی دوایی مستەفا بارزانییە. بۆ نموونە ژمارە ١٦٣ تیشکی خستە سەر گرنگی شەڕەکە، لە کاتێکدا چاپێکی تایبەتی دیکە تیشکی خستە سەر شاری کانی ماسی و وەک گۆڕەپانێکی شەڕی ئیپیکی وێنا دەکات (ژمارە ١٤٩، له ژماره (79) له هه‌واڵی هه‌مه‌جۆردا تیشك خراوه‌ته سه‌ر چالاكییه ڕێكخراوه‌ییه‌كانی پارتی له‌وانه لقی (3-4) كه یه‌كێتی ئافره‌تان سه‌رپه‌رشتی ده‌كرد، كه خۆپیشاندانێكی فراوانیان ڕێكخست، له گۆڕستانی شه‌هیدان و شه‌قامی ئیبراهیم پاشا له (23/4/1982) به‌شدارییه‌كی فراوانی له جه‌ماوه‌ر هه‌بوو، له‌م خۆپیشاندانه‌دا ئافره‌تانی كوردستان به‌شداربوون، دروشمی خۆپیشاندانه‌كه بریتی بوو له كوردایه‌تی و پارتی و بارزانی.
چواره‌م: بڵاوكردنه‌وه‌ی چاپه مه‌نییه‌كانی پارتی
سه‌باره‌ت به‌بڵاوكردنه‌وه‌ی چاپه‌مه‌نییه‌كان، ڕێكخستنه ناوخۆییه‌كانی پارتی له ناو جه‌ماوه‌ردا یان له شوێنه گشتییه‌كاندا به نهێنی بڵاو ده‌كرایه‌وه، بڵاو كراوه‌كانیش بریتی بوون، له به‌یاننامه‌ی حیزبی، بانگه‌واز، گۆڤار و ڕۆژنامه‌كان، بۆ نموونه له ژما ره (51)، نوسراوه په‌یامنێرمان له لقی یه‌كی پارتیمان ڕای گه‌یاند: “كه له ڕۆژی (7/ 12/ 1981)مه‌فره‌زه‌یه‌كی قاره‌مان توانی بچێته ناوشاری زاخۆ،چاپه‌مه‌نییه‌كانی پارتی له بنكه‌ی پاسه‌وانییه‌تی سه‌ربازه‌كانی دوژمن بڵاوبكه‌نه‌وه.
پێنجه‌م: هه‌واڵی ڕۆژنامه‌كانی جیهانی: له‌م گۆشه‌یه‌دا تیشك خراوه‌ته سه‌ر ئاژانسی هه‌واڵی ڕۆژنامه جیهانییه‌كان، تایبه‌ت به بارودۆخی عێراق و كوردستان و بڵاوکردنەوەی زانیاری لەسەر ئاستی جیهانی، بۆ نموونه ڕۆژنامه‌ی (سه‌دای تایمز) ڕۆژنامه‌نووس (وین ڕوبرت) هاتووه‌ته كوردستان چه‌ندین ڕاپۆرتی له‌سه‌ر پارتی و شۆڕش و پێشمه‌رگه بڵاوكردۆته‌وه، لە ڕۆژنامە نێودەوڵەتییەکاندا باس لە پێشێلکارییەکانی حکوومەتی عێراق دەکات بەرامبەر بە دانیشتوانی کورد، جگه له‌وه‌ش بوونی ئه‌وبارمتانه كه له‌لایه‌ن هێزی پێشمه‌رگه به‌دیل ده‌گیران، ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بوو له‌ڕۆژنامه جیهانییه‌كان، بۆ نموونه لە ژمارەی (١١٠) ڕاپۆرتێکی هەواڵی بڵاوکراوەتەوە، تیشک خراوەتە سەر گرتنی ئەو بارمتە پسپۆڕە فەڕەنسییانەی کە لەلایەن هێزەکانی پارتی گیرابوون، دەنگدانەوەیەکی گەورەی لە ڕاگەیاندنەکانی ئەوروپادا هەبوو.
شه‌شه‌م: په‌یوه‌ندیكردن به ڕیزه‌كانی شۆڕش: یه‌كێكی دیكه‌یه له‌و گۆشانه‌ی كه‌ته‌رخان كراوه بۆ ئه‌وانه‌ی كه په‌یوه‌ندی به هێزی پێشمه‌رگه‌وه ده‌كه‌ن له زۆربه‌ی ژماره‌كان بوونی هه‌یه، له ژماره عه‌ره‌بییه‌كان به ناوی (التحالف لصفوف الثورة) زۆرجار ئه‌وكه‌سانه‌ی په‌یوه‌ندییان به شۆڕش ده‌كرد، چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نییه‌كی زۆریان له‌گه‌ڵ خۆیان ده‌هێنا، له‌گه‌ڵ زانیاری له‌سه‌ر هێز و جوڵه‌ی دوژمن ئه‌مه‌ش پاڵپشتییه‌كی گه‌وره بوو بۆ هێزه‌كانی پێشمه‌رگه، له‌و گۆشه‌یه‌دا ناو و زانیاری ته‌واوی شوێنی نیشته‌جێ بوونی ئه‌و كه‌سانه‌ی بڵاوده‌كرده‌وه كه په‌یوه‌ندی به پێشمه‌رگه‌وه ده‌كه‌ن.
حه‌وته‌م: گۆشەی یاد و بۆنەکان: له یاد و بۆنه‌كان بڵاوكراوه‌ی ده‌نگوباسی كوردستا چەندین بابەتی تایبەت و ژمارەیەکی تایبەتی بڵاوكردووته‌وه، له‌وانه بۆنه‌ی نه‌ورۆز، دامه‌زراندنی پارتی، شۆڕشی گوڵان و كۆچكردنی مسته‌فا بارزانی، له‌و یادانه‌دا تیشک خراوه‌ته سەر ڕووداوە تایبەتەکان. بۆ نموونە لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٨٣ ژمارەیەکی تایبەت یادی چوارەمین ساڵیادی کۆچی دوایی مستەفا بارزانی.
هه‌شته‌م: گۆشەی تاوانەکانی حیزبی بەعس: له‌چوارچێوه‌ی بابه‌ته‌كانی ناو بڵاوكراوه‌كه، هه‌وڵدراوه سیاسه‌ت و تاوانه‌كانی حكوومه‌تی عێراق بخاته‌ڕوو. هه‌روه‌ها یاداشت و به‌ڵگه‌نامانه خراونه‌ته‌ڕوو له‌سه‌ر دوژمن، دراون به نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان، بۆ نموونه له ژماره (182) چه‌ند به‌ڵگه نامه‌یه‌ك بڵاو كراونه‌ته‌وه، تاوانه‌كانی ڕژێمی به‌عس به‌رامبه‌ر به گه‌لی كورد تێدار ڕوونكراوه‌ته‌وه ئامانجی بڵاوكراوه‌كه ئەوەبوو کە ڕۆشنایی بخاتە سەر تاوانەکانی حکوومەتی عێراق، ئەو دڕندەییانەی ڕژێمی بەعس بەرامبەر بە دانیشتوانی کورد ئه‌نجامی داون، وه‌ك یاداشت و بەڵگەنامەی جۆراوجۆری پێشکەش بە نەتەوە یەکگرتووەکان کردووه.
نۆیه‌م: گۆشەی مانگرتن و خۆپیشاندانی جەماوەری: ئەو گۆشەیە تایبەت کراوە بە بە ناڕەزایی و خۆپیشاندان دژی دام و ده‌زگاكانی ڕژێم، وەک لەژمارەی (١١٥) باس لە ناڕەزایی و خۆپیشاندانی قوتابیانی زانکۆی سەڵاحەددین کراوە، کە ئامادەی ناونووس کردن نەبوون لە هەڵمەتی بوون بە (جەیش شەعبی) هەروەک لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە سەرانی ڕژێم بە قوتابیانیانی ووتووە: “ ئەو قوتابیانەی داواکە ڕەت دەکەنەوە ئامادەنین بچن بۆ مەشق ئەوا لە زانکۆ دەردەکرێن” تەنانەت لە ڕۆژی دواتر قوتابیانی زانکۆ بڕیاریاندا کە مان بگرن نەچنەوه زانکۆ، لەبەرامبەر ئەم هەڵوێستە بەڕێوەبەرایەتی زانکۆی سەلاحەددین بڕیاری دەرکردنی (٢٠٠) قوتابی دا.
لە ژمارە (١١٦، ١١٧) زۆربەی بابەتەکان لەسەر خۆپیشاندان و مانگرتنە دژی سیاسەت و کردەوەکانی ڕژێم.
ده‌یه‌م: گۆشەی تۆمارگەی شەهیدان: لەم گۆشەییدا ناوی شەهید و ڕێکەوت و شوێنی شەهیدبوونی پێشمەرگەی بڵاو کردووەتەوە، هەروەک لەژمارەی (١٢٨-١٢٩) ناوی چەندین شەهیدی بڵاوکراوەتەوە، لەژمارەی عەرەبییەکەشدا بەناوی (سجل الشهدا‌ء) هاتووە لە ژمارەی (١٨٢) ناوی ژمارەیەک شەهیدی بڵاو کردووەتەوە.
یازده‌هه‌م: گۆشەی چالاکی هاوبەشی پێشمەرگە: لەم گۆشەیەدا چالاکی هاوبەشی هێزەکانی پێشمەرگە بڵاو دەکرایەوە، بەتایبەت بەرەی جوود، لەزۆربەی ژماکان ئەم گۆشەیە بوونی هەیە، زۆرجار بە چالاکی هاوبەش یان چالاکی بەرەیی دێت، بەرەی جود پێک هاتبوو لە پارتی دیموکراتی کوردستان، حیزبی سۆسیالیست دیموکراتی کوردستان، پاسۆک، حیزبی شیوعی عێراق، لە (٢٨تشرینی دووەمی ١٩٨٠) دامەزراوە، زۆربەی جار پێشمەرگەکانی ئەم حیزبانە چالاکی بەرەییانەی دژی حکوومەتی عێراق ئەنجام داوە. بۆ نموونە ژمارەی (١٢) اخبارکردستان بەناونیشانی (العملياة لشهري كانون الثاني و شباط العام) ئاماژە بەچالاکییەکی بەرەیی پارتی و سۆسیالیست لە گوندی (ڕیشێن) لەسەید سادق کراوە.
ئامانجه‌كانی بڵاوكراوه‌ی دەنگوباسی کوردستان
خەبات بۆ سەربەخۆیی:
1- ده‌نگوباسی كوردستان بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕووماڵی خەباتی بەردەوامی گەلی کوردستانی بۆ ئۆتۆنۆمی و داننان بە مافەکانی كورد ده‌كرد. ڕاپۆرتەکان تیشکیان خستووه‌تە سەر هەوڵەکانی خۆڕاگری و خه‌باتی چه‌كداری هێزه‌كانی پێشمه‌رگه به‌رامبه‌ر سوپای عێراق، له‌ژماره‌كانی ئه‌و هه‌واڵ و زانیاریانه تۆماركراون، ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌كی مێژووی خه‌باتی چه‌كداری هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌یه به مه‌به‌ستی به ده‌ستهێنانی ئازادی و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان.
2- بڵاوكردنه‌وه‌ی تاوانه‌كانی جكوومه‌تی عێراق دژ به گه‌لی كورد: بڵاوکراوەکە ڕێوشوێنە سەرکوتگەرییەکانی ڕژێمی بەعسی بەڵگەکردووە، لەوانە ئاوارەبوونی زۆرەملێ، هەڵمەتەکانی بەعەرەبکردن و سەرکوتکردنی سەربازی کە دانیشتوانی کورد دەکەنە ئامانج. گێڕانەوەی ورد ڕۆشنایی دەخاتە سەر ئەو دڕندەییانەی لە کاتی هەڵمەتی ئەنفالدا ئەنجامدراون، لەوانەش کیمیاباران و کوشتنی بەکۆمەڵ. بۆ نموونه له ژماره‌ی (10)ی بڵاوكراوه‌كه‌دا به مانشێت نوسراوه “ڕژێمی به عس ڕۆژ له دوای ڕۆژ كاری ناڕه‌واو دڕاندانه به‌رامبه‌ر گه‌له‌كه‌مان زیاتر ده‌بێت” تیشكی خستووه‌ته سه‌ر سیاسه‌تی حكوومه‌تی عێراق به‌رامبه‌ر خێزانی شۆڕشگێران و ئازاییخوازان له عێراق، كه هه‌ڵمه‌تی گرتن و له سێداره‌ده‌نی ده‌ست پێ كردووه.
3- جەنگی ئێران و عێراق: – بڵاوكراوه‌كه، بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕووماڵی شەڕی ئێران و عێراقی کرد کە کاریگەریی قوڵی لەسەر داینامیکی سیاسی و چەکداری کوردستان هەبوو. ململانێکان گرژییەکانی نێوان ئێران و عێراقی توندتر کردەوە و بەشداری لە میلیتاریزەکردنی ناوچە کوردستانییەکاندا کرد، چونکە هەردوولا هەوڵی بەدەستهێنانی سوودی ستراتیژییان دەدا.
ده‌نگوباسی کوردستان کاریگەرییەکانی شەڕی ئێران و عێراق لەسەر باشووری كوردستان خستووه‌ته ڕوو، بەو پێیەی ناوچەکە بوو بە گۆڕەپانی شەڕی نێوان هەردوو وڵاتی دراوسێ. بۆ نموونه له ژماره‌ی (11)ی بڵاوكراوه‌كه‌دا له‌پێشه‌كی باس له هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی عێراق ئێران ده‌كات، هۆكاری ئه‌و جه‌نگه بۆ عێراق ده‌گه‌ڕێنێته‌وه(35)، هه‌روه‌ها ڕووماڵی ڕۆڵی هێزی پێشمەرگە لە بەرەنگاربوونەوەی دەستدرێژییەکانی عێراق و ئاڵۆزییەکانی هاوپەیمانییەکانی کورد لەگەڵ ئێران لەخۆگرتبوو.
4- بڵاوکراوەکە به‌ده‌رنه‌بوو له بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵ و زانیاری ده‌باره‌ی ململانێێی ناوخۆیی، بۆیه له‌چوارچێوه‌ی ئۆرگانه‌كانی پارتی ململانێی پارتی و هێزه‌كانی دیكه‌ی بڵاوكردووه‌ته‌وه به تایبه‌تی، یه‌كێتی نیشتیمانی كوردستان، له‌م دۆخه‌شدا عێراق ڕۆڵی خراپی بینیوه له قوڵكردنه‌وه‌ی ئه‌و ململانێیه، زۆرجار یارمه‌تی هێزێكی كوردی داوه له دژی هێزه‌كانی دیكه، بۆ نموونه لەژماره (31) بڵاوكراوه‌كه، بروسكه‌یه‌كی وه‌زیری به‌رگری عێراق بڵاوكراوه‌ته‌وه، كه فه‌رمانی به سوپای عێراق كردووه، كه‌یارمه‌تی ماددی و مه‌عنه‌وه‌ی هێزه‌كانی یه‌كێتی نیشتیمانی بده‌ن.
ڕاپۆرتەکان تیشکیان خستە سەر هەوڵەکان بۆ دروستکردنی هاوپەیمانی و دانوستان لەسەر ئاگربەست و چارەسەرکردنی ململانێکانی ناو کورد بۆ خستنەڕووی بەرەیەکی یەکگرتوو دژی ڕژێمی عێراق له‌و دۆخه‌دا چه‌ند به به‌ره‌یه‌كی سیاسی دژ به‌یه‌ك دامه‌زرا وه‌ك به‌ره‌ی جود و به‌ره‌ی جوقد.
5- سیاسه‌تی هه‌رێمی و كاریگه‌ری له‌سه‌ر پرسی كورد:- ده‌نگوباسی كوردستان ڕۆڵی ئەکتەرە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان له‌وانه:سوریا، ئێران، تورکیا و زلهێزەکانی ڕۆژئاوا لە داڕشتنی سیاسەتی کورد و کاریگەری لەسەر ڕێڕەوی خەباتی کورد شیکردەوە، بۆ نموونه له ژماره (27)ی بڵاوكراوه‌كه‌دا به مانشێتێك له‌لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌مدا نوسراوه” بار و زروفی گه‌لی كورد له كوردستانی توركیا، له ژێرسایه‌ی ڕژێمی فاشستی توركیا” له‌و ژماره‌یه‌دا تیشك خراوه‌ته سه‌ر سیاسه‌تی توركیا به‌رامبه‌ر نه‌ته‌وه‌ی كورد.
6- كۆمه‌ككردن و هاوپشتی: پێدەچێت ئامانجێكی دیكه‌ی بڵاوكراوه، کۆکردنەوەی پشتیوانی بۆ دۆزی کورد و پەرەپێدانی هاودەنگی لە نێوان کورددا، دروستكردنی پشتیوانی بوو بۆ دۆزی ڕه‌وای گه‌لی كورد بۆ ڕای گشتی جیهانی و عه‌ره‌بی له ژماره‌ی (40) بڵاوكراوه‌كه هاتووه “ ڕای گشتی جیهانی عه‌ره‌بی بانگ ده‌كه‌ین، پشتگیری خه‌باتی گه‌له‌كه‌مان بكه‌ن” له‌م ژماره‌یه‌دا تیشك خراوه‌ته سه‌ر گواستنه‌وه‌ی زانكۆی سلێمانی بۆ هه‌ولێر ئاشكراكردنی پلانی گواستنه‌وه‌ی ده‌یان هه‌زار خێزانی كورد له شاره‌كانی هه‌ولێر، سلێمانی، كه‌ركوك و دهۆك بۆ شاره‌كانی خوارووی عێراق، له لایه‌كی دیكه بڵاوكراوه‌كه هه‌وڵی بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری نێودەوڵەتی سەبارەت بە دۆخی نالەباری گەلی کورد داوه، کۆکردنەوەی پشتیوانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ مافەکانی کورد، خودموختاری و چارەی خۆنووسین. لەوانەیە هەوڵی دروستکردنی هاوپەیمانی لەگەڵ حکوومەتە هاوسۆزەکان و ڕێکخراوە ناحکومییەکان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤدا دابێت.. بۆ نموونه له‌ژماره (178) له أخباركردستان، نامه‌یه‌كی هێزه سیاسییه كوردییه‌كان بڵاوكراوه‌ته‌وه، كه ئاراسته‌ی ویلایه‌ته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا كراوه، كه‌تێیدا سیاسه‌تی ڕه‌گه‌ز په‌رستانه‌ی حكوومه‌تی عێراقی تێدا ڕوونكراوه‌ته‌وه.
7- ڕۆشنبیری و هۆشیاری: بڵاوکردنەوەی دەنگوباسی کوردستان ، ئامانجی هۆشیارکردنەوەی خەڵک بوو، کە ڕەنگدانەوەی خواست و نیگەرانییەکانی کۆمەڵگەی کوردی بوو لەساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، لەو ماوەیەدا وەک سەکۆیەک بۆ بڵاوکردنەوەی( شیعرو ئەدەبیاتی بەرگری و زانیاری و داکۆکیکردن لە مافەکانی کورد، مەبەستی بڵاوکراوەکە پەروەردەکردنی هەستی نەتەوەی شوناس پاراستنی کولتوری کوردی و سروده‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كان.
8- بە دیکۆمێنتکردنی ڕووداوە مێژووییەکان: لە نێو ئاژاوە و توندوتیژیدا، دەنگوباسی کوردستان ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە بەڵگەنامەکردنی ڕووداوە مێژووییەکان و ئەو دڕندەییانەی کە بەرامبەر بە دانیشتوانی کورد ئەنجامدراون، ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان بینی. باسی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ و هەڵمەتە سەربازییەکان و هەوڵەکانی خۆڕاگریی بە چاوی خۆی پێشکەش کرد، یادەوەری بەکۆمەڵی خەباتی کورد بۆ نەوەکانی داهاتوو و ئاشکراکردن و ناساندنی ئەو بەڵگەنامەو نوسراوەی دام ودەزگاکانی ڕژێمی عێراق، ئەو نوسراوانە دزەیان دەکرد لە بڵاوکراوەکە بڵاو دەکرایەوە ئەمەش سودێکی زۆری بۆ هێزەکانی پیشکەرگە هەبوو، ئاشنای سیاسەت و جموجۆڵی حکومەت ببون، جگە لەوەش سودی بۆ توێژەران هەیە، دتوانن سود لەو بەڵگەنامانە وەربگرن.
