لە قەیرانەکانی نەوتەوە بۆ هاوسەنگی جیۆپۆلەتیکی

حەسەن قارەمانی – سوید
بۆچی ئەمریکا و ڕۆژئاوا خۆیان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێران بەدوور دەگرن
نەوت، بە درێژایی مێژوو، کاتالیستێک بووە بۆ بڕیارە سیاسییەکان و ململانێ جیهانییەکان، بەتایبەت کە باس لە ئەمریکا و هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەکانی دەکرێت، دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێران بۆتە ستراتیژییەکی گشتگیر. هەروەها یاری نێوان ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی و ئێران لە پێکهاتەی دەسەڵاتی جیهانیدا چەسپاوە و یاریزانە سەرەکییەکانی دیکەی وەک ڕووسیا و چین چاودێری هەموو هەنگاوێک دەکەن. بۆیە سیاسەتی وزە دەبێتە بەشێک لە تەختەی شەترەنجی جیۆپۆلیتیکی گەورەتر، کە ستراتیژ و بڕیارەکان سەبارەت بە ئێران دەبێت لە بەرامبەر پەیوەندییە بەرفراوانەکان و ململانێکان لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا سەنگ بکرێن. گەشتکردن بەم تۆڕە ئاڵۆزەی سیاسەت و ئابووری و جیۆپۆلەتیکدا پێویستی بە گونجانی بەردەوام و توانای هاوسەنگکردنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکان لەگەڵ داینامیکی جیهانی هەیە.

1– زەمینەی مێژوویی قەیرانی نەوت:
ڕۆڵی نەوت وەک سەرچاوەیەکی ستراتیژی و کاریگەرییەکانی لەسەر ئابووری جیهانی بە درێژایی سەدەکان بەرچاو بووە. بۆ تێگەیشتن لە خۆپاراستن لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی ئەمڕۆ لەگەڵ ئێران، گرنگە پێداچوونەوە بە قەیرانە مێژووییەکانی نەوت بکەین. ڕووداوەکانی وەک شۆکەکانی نرخی نەوت لە ساڵانی حەفتاکان و کاریگەرییەکانیان لەسەر ئابووری جیهان کاریگەرییەکی قووڵیان لەسەر چۆنیەتی نزیکبوونەوەی ئەمریکا و ڕۆژئاوا لە ململانێکانی بنچینەی نەوت بەجێهێشتووە. قەیرانە مێژووییەکانی نەوت بووە هۆی پێداچوونەوەی وریا بە ستراتیژییەکان و بووە هۆی زیادبوونی هۆشیاری لە پێویستی هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی وزە. ئەمەش لە دیمەنی سیاسی ئەمڕۆدا ڕەنگ دەداتەوە کە سەرچاوەی وزەی نوێبووەوە و داهێنانی تەکنەلۆژی بوونەتە بەشێک لە تێکەڵەی وزە. لە هەمان کاتدا نەوت بەردەوامە لە ڕۆڵی سەرەکی و کاریگەرییەکەی لەسەر بڕیارە جیهانییەکان بە ڕوونی لە ستراتیژی خۆپاراستن لە ئێستادا بەرەو ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێراندا دیارە.

2– قەیرانەکانی وزە و ئابووری:
قەیرانەکانی نەوت نەک هەر کاریگەرییان لەسەر سیاسەت هەبووە بەڵکو پەیوەندی بە دابەزینە ئابوورییەکانی پێشووەوە هەبووە. بە لێکۆڵینەوە لە کارلێکی نێوان وزە و ئابووری لە قۆناغەکانی وەک قەیرانی نەوتی حەفتاکان و قەیرانی دارایی جیهانی ساڵی ٢٠٠٨ دەتوانین ئەو لاوازییانە دەستنیشان بکەین کە ئەم ڕووداوانە دروستیان کردووە. ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە بەرزبوونەوەی نرخی نەوت توانای ناسەقامگیری ئابوورییەکانی هەیە و بەم شێوەیە بڕیاری ستراتیژی لە قاڵب دەدات. ئابووری جیهانی زیاتر کارلێکی لەگەڵ بازاڕی وزەدا کردووە و ناسەقامگیری لە بوارێکدا کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر بوارەکەی تر هەیە. ئەم یەکگرتنە زیاتر پێویستی بە سیاسەتێکی بەردەوام و هەمەچەشنی وزە بەهێزتر کردووە.

3– داینامیکی سیاسی ئاڵۆزی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست:
پرسی ئێران ئاڵۆزی پرەنسیپە سیاسی و ئایدۆلۆژییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چەسپاوە. بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێران، ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دەبێ بە مەزەندەی ڕکابەرییە ناوچەییەکان و ململانێ مێژووییەکان بڕۆن. شیکردنەوەی ئەم داینامیکیانە وێنەیەکی ڕوون دەدات کە بۆچی ستراتیژییەکی وریا پێویستە بۆ پاراستنی کاریگەریی جیۆپۆلەتیکی تێگەیشتن لە گۆڕەپانی جیۆپۆلەتیکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستی بە گەشتێکی تێڕامان هەیە بەناو دارستانێکی ئەکتەرەکاندا، کە هەریەکەیان بەرژەوەندیی خۆیان و ململانێی بەردەوامیان هەیە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی کە ئاگاداری ئەم داینامیکە ئاڵۆزانەن، وریان لەوەی کە گرژییەکانی پێشتر هەبوون و زیاتر ناسەقامگیرکردنی ناوچەکە بەدوور بگرن..

4– ڕۆڵی وزە لە کارنامەی ڕووسیا و چین:
ڕکابەریی جیۆپۆلەتیکی لە نێوان ڕۆژئاوا و زلهێزەکانی وەک ڕووسیا و چین توندتر بووە. بە بوونی وزە وەک فاکتەری ناوەندی، دوورکەوتنەوە لە ململانێی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێرانیش دەبێتە بەشێک لە گەمەی دەسەڵاتی جیهانی. بە لێکۆڵینەوە لەوەی کە ئەم یاریزانە سەرەکیانە چۆن وزە وەک ئامرازێک بۆ فشار بەکاردەهێنن، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئەمریکا و ڕۆژئاوا دەبێت مامەڵە لەگەڵ زیادبوونی ئاڵۆزییەکانی ستراتیژییەکانیاندا بکەن. ڕووسیا کە یەکێکە لە گەورەترین هەناردەکارانی نەوت لە جیهاندا و چین کە بە خێرایی گەشە دەکات وەک یەکێک لە گەورەترین بەکاربەرانی وزە، بەشدارییان لە هاوپەیمانی ستراتیژیدا کردووە کە تەحەدای هەژموونی ڕۆژئاوا دەکەن. بەم شێوەیە سیاسەتی وزە دەبێتە ڕەهەندێکی گرنگ لە ئەجێندا جیهانییەکانیاندا. ئەم ئەکتەرانە بە بەکارهێنانی سەرچاوەکانی وزە وەکو هێڵی دیپلۆماسی، خۆیان بۆ کاریگەریکردن لەسەر بڕیارە نێودەوڵەتییەکان و بەهێزکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان جێگیر دەکەن. ئەم ئاڵۆزییە زیاتر لە سیاسەتی وزەدا، داواکارییەکی زۆر لەسەر ئەمریکا و جیهانی ڕۆژئاوا دروست دەکات کاتێک باس لە گونجاندنی ستراتیژییەکانیان دەکرێت. بەم پێیە وزە نابێتە تەنها سەرچاوەیەک بەڵکو دەبێتە ئامرازێک بۆ داڕشتن و کاریگەری لەسەر پەیوەندییە جیۆپۆلیتیکییەکان. ئەمریکا و ڕۆژئاوا کە ئاگاداری ئاڵۆزی زیاتری ئەم یارییەن، ڕووبەڕووی تەحەدای گونجاندنی ستراتیژییەکانیان دەبنەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم ڕکابەرییە وزە.

5– هاوسەنگی ستراتیژی و دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ:
بەدواداچوون بۆ هاوسەنگییەکی ستراتیجی لە دوورکەوتنەوەکانی ئەمریکا لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێراندا دیارە. فاکتەرەکانی وەک هەڵبژاردنی سەرۆک کۆماری، دانوستانە بەردەوامەکان لەسەر پرسی ئەتۆمی ئێران و وێنەی جیۆپۆلەتیکی فراوانتر هەموویان بۆ تێگەیشتن لە بڕیاردان گرینگن. خەریکە ڕوون دەبێتەوە کە وزە نەک هەر کاریگەری لەسەر سیاسەت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە بەڵکو چۆنیەتی بەڕێوەبردنی پەیوەندییە جیهانییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە قاڵب دەدات. دیمەنی سیاسی کە کاندیدەکان کێبڕکێ لەسەر دەسەڵات دەکەن و دەنگدەران ڕوانگەی جیاواز لەبەرچاو دەگرن، جەخت لەسەر دوورکەوتنەوە لە ململانێ سەربازییە گەورەکان دەکرێتەوە، بەتایبەتی لە کاتێکدا هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لە ئارادایە. ڕۆڵی وزە لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست درێژدەبێتەوە و دەبێتە پەیکەری سیاسی جیهانی.

ئەنجام:
لە قەیرانەکانی نەوتەوە تا هاوسەنگی جیۆپۆلەتیکی ئەمڕۆ، دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێران دیاردەیەکی ئاڵۆزە. وزە، وەک سەرچاوەیەکی گرینگ، ستراتیژییە سیاسییەکانی داڕشتووە و کاریگەری لەسەر بڕیارە ئابوورییەکان هەبووە. بە قوڵکردنەوەی تێگەیشتنمان لە ڕووداوە مێژووییەکان، دینامیکی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیۆپۆلەتیکی جیهانی، باشتر دەتوانین تێبگەین کە بۆچی ئەمریکا و ڕۆژئاوا دوورکەوتنەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێران هەڵدەبژێرن. لەسەر شانۆی جیهانی، سیاسەتی وزە ئەکتەرێکی ڕەخنەگرانە و بەستەرێکە کە ناوچە و زلهێزە جیاوازەکان یەکدەخات.

ماستەر لە ئابووریی نەتەوەیی