ئیسماعیل بادی
پەرتووكا (ئەنتۆلۆجیای چیڕۆكنووسانی هەولێر) د چار بەرگه‌یان دا، ژ نڤێسین و بەرهەڤكرنا نڤیسەر و چیڕۆكنڤیس و مامۆستا (سابیر ڕه‌شید)ه، ل هەولێرێ هاتییە چاپكرن و بەلاڤكرن. ئەڤ پەرتووكە ب هەر چار بەرگێن خۆ ڤە پترە ژ (2227) بەرپەڕان و تێدا نێزیكی (339) چیڕۆكنڤیس داینە نیاسین. به‌رگێن (1 و2 و3) بۆ چیڕۆكنڤیسێن هه‌ولێرێ – كو د بنیات دا خه‌لكێ هه‌ولێرێ نه – هاتینه ته‌رخانكرن، به‌رگێ چارێ ژى (چیڕۆكنووسانی دانیشتووی هەولێر) بخۆڤه دگریت، ئانكۆ ئه‌و چیڕۆكنڤیسن – نه خه‌لكێ هه‌ولێرن، به‌لێ بۆ ده‌مه‌كى ژ به‌ر هه‌ر كاره‌كێ هه‌بیت لوێرێ ئاكنجى بووینه، ل به‌راهییێ ده‌ستخۆشیێ ل هه‌ڤالێ خۆ سه‌یدا (سابیر ره‌شید)ى دكه‌ین دبێژینێ ته كاره‌كێ مه‌زن كر، خوزى جاره‌كادى بیبلیۆگۆافیا چیڕۆكنڤیسێن كوردستانێ به‌رهه‌ڤ بكه‌ى و بێته چاپكرن. كو ب راستى كاره‌كێ مه‌زنه و هه‌ر كێماسییه‌كا هه‌بیت ژى، كارێن هۆسان، نه تنێ ژ ملێن نڤیسه‌ره‌كى دخۆت، به‌لكۆ ئه‌ڤه كارێ ده‌زگه‌هێن ره‌وشه‌نبیری و ئه‌كادیمى نه پێ ڕاببن، لهوا كێماسى هه‌بن ژى؛ تشته‌كێ ڕه‌وایه.
ده‌ستپێكا چیڕۆكنڤێسینێ ل هه‌ولێرێ
بەرهەڤكرنا ڤێ پەرتووكێ، ئانكو دانەنیاسینا چیڕۆكنڤیسێن باژێرێ هەولێرێ یە. گەلەك پێزانین و ئامار ژێ دهێنە زانین. ژێ دهێتە زانین هەر وەكو ل سەر بەرگێ ئێكێ یێ پەرتووكێ نڤیسییە كو ژ ساڵا 1920، ب چیڕۆكنڤیس حوسێن حوزنى موكریانى دەست پێكرییە و دووماهی بەرگ ژی هەتا ساڵا 2020 ڤەگرتییە، ل دۆر په‌یڤا (ئه‌نتۆلۆجیا)، به‌رى مه (دكتۆر ئه‌میر موحه‌ممه‌د موحه‌ممه‌دئه‌مین) ل رۆژنامه‌یا (هه‌ولێر) رۆژا 6/6/2023 گۆتاره‌ك به‌لاڤكرییه و ژ لایێ زمانى ڤه دانوستاندن ل دۆر په‌یڤێن (ئه‌نتۆلۆجیا) و (چیرۆك) و (چیڕۆك) و چه‌ند زاراڤێن دیتر كرییه. لهوا ئه‌م دێ وى لای د جهدا هێلین و پێدڤی دووباره دانوستاندنێ ناكه‌ت.
پەرتووك، خزینەیەكا مەزن و زەنگینە ب دانەنیاسینا وێ هژمارا زۆر یا چیڕۆكنڤیسێن مە ئاماژە پێدایی، ئه‌و چیڕۆكنڤیس كو ئاكنجییێن باژێرێ هەولێرێ نە، ب زمانێن كوردی و عەرەبی بەرهەمێن خۆ نڤیسینە. هندەك ژی هەبووینە كو ب زمانێ سریانی و توركومانی نڤیسینە، ل سه‌ر به‌رگێ په‌رتووكان هۆسا هاتییه نڤیسین: به‌رگێ ئێكێ ژ ساڵا 1920 -1980، به‌رگێ دویێ ژ ساڵا 1980 – 1990، به‌رگێ سیێ ژ ساڵا 2000 – 2020، به‌رگێ چارێ ژ ساڵا 1930 – 2020ێ.
هه‌كه لێنێڕینه‌كى د ساڵاندا بكه‌ین، ئه‌وێن ل سه‌ر به‌رگێ په‌رتووكان، نه رێكییه‌ك تێدا هه‌یه، به‌رگێ ئێكێ و دویێ، نڤێسینا ساڵا (1980)ێ دووباره كرییه، به‌لێ د به‌رگێ سێیێ دا ئه‌ڤ پارڤه‌كرنه گوهاڕتییه، به‌رگێ دویێ ل 1990ێ ب دووماهى هاتییه و به‌رگێ سێیێ ژ 2000ێ ده‌ست پێ كرییه. ئه‌رێ ساڵێن دیتر 1991 – 1999ێ كیڤه چوون؟!!. هه‌ر چه‌نده د ناڤ به‌رگێ دویێ دا هاتینه تۆماركرن، لهوا فه‌ر بوو ل سه‌ر به‌رگی هاتبا نڤیسین 1980 – 2000ێ.
دابه‌شكرنا ساڵان، دڤییا ل دویڤ پیڤه‌رێن ئه‌كادیمی بن، كو هه‌ر چو نه‌بیت ل دویڤ چه‌نداتییا به‌رگان، ساڵ بهێنه لێكڤه‌كرن. هه‌ر چه‌نده ژ ناڤ دا ده‌هـ ساڵ ده‌هـ ساڵ دابه‌شكرینه، ئەرێ نڤیسەری چەوان سەرەدەری د گەل چیرۆكنڤیسان دا كرییە، هەمی هژمارتینە، یان ژی جوداهییەك د ناڤبەرا واندا كرییە؟ دا ل پێشەكییا په‌رتووكا نڤیسەری ڤەگەڕین كا چ دبێژیت: “كێشه‌ى هه‌ره سه‌ره‌كیشم ئه‌وه بوو بۆ دانانى ئه‌نتۆلۆجیاى چیڕۆكنووسانى هه‌ولێر پرسم به زۆر كه‌س كرد، هه‌بوو ده‌یوت پێویسته زێدى نووسه‌ره‌كه پێوه‌ر بێت، واته ئه‌وانه دابندرێن كه له دایك بووى هه‌ولێرن، هه‌شبوو ده‌یوت: ئه‌دى ئه‌و كه‌سانه‌ى كه ڕاسته له دایك بووى شوێنى ترن، به‌ڵام هاتوونه‌ته ئه‌م شاره، یان له‌م شاره‌دا گه‌وره بوونه و زۆربه‌ى ژیانییان له هه‌ولێر گوزه‌راندووه چى له‌وانه ده‌كه‌یت؟/ ل9”. ل دووماهیێ ل دۆر چه‌وانییا ژێكجۆدا كرنا ئه‌وان بۆچوونێن به‌رهه‌ڤكه‌رى ئاماژه پێدایى، چاڤ ل نڤیسه‌ره‌كێ به‌رى خۆ كرییه كو نڤیسه‌ر (عه‌بدولڕه‌حمان مه‌عرووف)ى به‌رى وى (ئینساكلۆپیدیاى نووسه‌رانى هه‌ولێر)، دبێژیت: “ئه‌و به جیا كردوویه‌تییه پاشبه‌ندى كتێبه‌كه. منیش هه‌ر وه‌ك ئه‌وم كرد، به‌ڵام من كردم به ده‌یه و له‌ناو ده‌یه‌كاندا به گوێره‌ى ئه‌لف و بێى كوردى ڕێزبه‌ندم كردوون. بێگومان ئه‌مه‌ش له داهاتوودا ده‌بێته بناغه‌یه‌ك بۆ ئه‌نتۆلۆجیاى فراوانى چیڕۆكى كوردى/ل9 -10”.
چیڕۆكنڤیسێن كرمانج
ل دۆر به‌رگێ چارێ، مه چه‌ند تێبینییه‌ك هه‌نه، ده‌رباره‌ى (چیڕۆكنووسانی دانیشتووی هەولێر) – چیڕۆكنڤیسێن ئاكنجییێن هه‌ولێرێ -، به‌رهه‌ڤكه‌رێ په‌رتووكێ، د به‌رگێ چارێ دا، ناڤێ (65) چیڕۆكنڤیسان ب رێز كرییه، (8) هه‌شت چیڕۆكنڤیس ژێ كرمانجن (خه‌لكێ ده‌ڤه‌را به‌هدینانن)، كو هه‌ر ئێك بۆ ده‌مه‌كى ل هه‌ولێرێ ژیایه، ئه‌وژى (فه‌یسه‌ل مسته‌فا/ل107، ئه‌مین بۆتانى/ ل139، سه‌رفراز نه‌قشبه‌ندى/ل180، حاكم شاكر (شاكر رۆژبه‌یانى) /ل190، نافیع ئاكره‌یى/ل259، نوره‌دین بۆتانى/ل280، ئه‌حمه‌د قه‌ره‌نى/ل295 و عارف حیتۆ/ل353). ئه‌رێ هه‌ر ئێك ژ ئه‌ڤان چیڕۆكنڤیسان بۆ چه‌ند ماوه ل هه‌ولێرێ ژیایه؟ ئه‌رێ تنێ به‌س ئه‌ڤ چیڕۆكنڤیسه لێ ژیاینه؟ هه‌بووینه ژیانا خۆ لوێرێ بووراندییه و هنده‌كێن دیتر ژى بۆ ماوه‌یێ چه‌ند ساڵه‌كان لوێرێ بووینه.
