خەبات: هاوار مورتكه‌یی:- ئاڵا خاچاتریان Alla Khachatryan ئه‌و خانمه‌ی وڵاتی ئه‌رمینیایه لە ئێستادا وەک پسپۆڕی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان بۆ ئەکادیمیای شەترەنج لە ئەرمینیا و یاریدەدەری سەرۆکی کۆمیسیۆنی شەترەنج لە پەروەردەی فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی شەترەنج (FIDE – EDU) خزمەت دەکات، خاتوو ئاڵا بەشدارێکی بەردەوامه لە کۆنفرانسە ساڵانەییەکانی شەترەنج لە پەروەردەدا و لە ئاستی نێودەوڵەتیدا لە چەندین کۆبوونەوە، کۆنفرانسی مەدرید، بەرازیل و هتد به‌شداری كردووه، له‌م دیمانه‌یه تایبه‌ته‌دا بۆ لاپه‌ڕه‌ی وه‌رزشی رۆژنامه‌ی خه‌بات، خاتوو ئاڵا تیشك ده‌خاته سه‌ر گرنگیی وانه‌ی شه‌تره‌نج له قوتابخانه‌كان و هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌نگاوانه چین كه تا ئێستا هاوێشتراون له جیهاندا.
سه‌ره‌تا ئاڵا خاچاتریان له‌باره‌ی هه‌نگاوه‌كانی خۆی له‌م بواره‌وه ده‌ڵێت: لە چوارچێوەی چالاکییەکانی FIDE فیدەدا، بەشدارم لە جێبەجێکردنی پەروەردەیی جۆراوجۆری شەترەنج، بۆنە و پڕۆژە کۆمەڵایەتییەکان، کارەکانی هەماهەنگی پاڵەوانێتییەکانی شەترەنجی قوتابخانە نێودەوڵەتییەکان، بەرەوپێشبردنی گرنگی شەترەنج لە پەروەردەدا بە پشتبەستن بە ئەنجامی چالاکییەکانی توێژینەوەی زانستی، هه‌روه‌ها گوتی: پشتیوانیکردنی وڵاتان بۆ پێشخستنی شەترەنج وەک ئامرازێکی پەروەردەیی لە سیستەمی پەروەردەدا (بە هاوکاری لەگەڵ فیدراسیۆنە نیشتمانییەکان، وەزارەتەکانی پەروەردە، دەزگا حکومییەکان، باڵیۆزخانەکان، و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان)، پێشخستنی و بەڕێوەبردنی بەرنامەیەکی خولی ئۆنلاین (بە زمانەکانی ئینگلیزی و ئیسپانی و فەرەنسی) بۆ ئامادەکاری مامۆستایان و وانەبێژان، ئه‌مانه وه‌ك ده‌ستپێكێكی دڵخۆشكه‌ر ده‌بینین.
دواتر ئه‌م خاتوونه پسپۆره‌ی یه‌كێتی شه‌تره‌نجی نێوده‌وڵه‌تی له‌باره‌ی هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌ی ئاره‌زوومه‌ندی ئه‌م پرۆسه‌یه‌ن گوتی: لەم دواییانەدا شەترەنج لە پەروەردەدا گرنگییەکی زۆری پێدراوە و زۆرێک لە وڵاتانی جیهان ئارەزووی خستنەڕووی شەترەنج دەکەن لە قوتابخانەکاندا. EDU بە بەردەوامی لەلایەن نوێنەرانی فیدراسیۆنەکانەوە پەیوەندیمان پێوە دەکرێت و داوای یارمەتی دەکەن بۆ دەستپێکردنی دەستپێشخەرییەکانی CIE لە وڵاتەکانیان، ئەمەش ئەو باوەڕە دووپات دەکاتەوە کە شەترەنج لە پەروەردەدا دەتوانێت لە لێواری تەقینەوەی گەشەکردندا بێت لە ئاستی جیهانیدا، هه‌روه‌ها زیاتر گوتی: گرنگ ئەوەیە کۆمەڵگا و حکومەت دان بە گرنگی شەترەنجدا بنێن لە سیستەمی پەروەردەدا، بۆیە هەموو توێژینەوەیەک کە پەیوەندی بە شەترەنجەوە هەیە، یارمەتی ئەو وڵاتانە دەدات، سەرکردایەتی، نوێنەری سیستەمی پەروەردە، بۆ ئەوەی تێگەیشتنێکی قووڵتریان هەبێت لەوەی بۆچی دەبێت شەترەنج بخرێتە ناو سیستەمی پەروەردەوە، ئەرمینیا لە ساڵی 2011ەوە بە تەواوی شەترەنجی خستۆتە ناو سیستەمی پەروەردەییەوە، تاکە وڵاتە کە شەترەنج بە تەواوی وەک وانەیەکی فەرز خراوەتە ناو قوتابخانەکانەوە و لە ئێستادا لەم بوارەدا لە پێشە، لە ساڵی 2012 دەستمان بە لێکۆڵینەوەکانمان کرد، بەدرێژایی ساڵان، لێکۆڵینەوەکەمان متمانەی زیاتری پێ بەخشیوین کە شەترەنج لە سیستەمی پەروەردەدا بێ گومان دەتوانێت زۆر خواستراو بێت بۆ تەواوی کۆمەڵگایەک و لە سەرانسەری جیهان، وڵات بۆ ئه‌م بیرۆکەیە سپۆنسەری دامەزراوەی توێژینەوەی زانستی شەترەنجمان دەکات، بێگومان ڕێکخراوێک هەیە کە هەوڵی یارمەتیدان و چڕکردنەوەی چالاکییەکانمان دەدەن، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا، بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن دەوڵەتەوە پارەیان بۆ دابین دەکرێت.
له‌كۆتاییدا ئه‌و هاتوونه ئه‌رمینییه ده‌ڵێت: سوودە سەرەکییەکانی شەترەنجی ئەرمەنی لە قوتابخانەکاندا بریتین لە سیستماتیککردنی، ئاستی بەرزی کۆنترۆڵکردن، و فیدباکێکی هەمیشەیی لەلایەن هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە: مامۆستا، فێرخواز، پسپۆڕ، دایک و باوک، سەرۆکی قوتابخانە.
هاتنە ناوەوەی شەترەنج بۆ قوتابخانە ڕەوا بوو، چونکە لە نێوان پێوەرەکانی تردا، شەترەنج “هاندەری گەشەکردنی کارامەیی مەعریفی وەک زیرەکی، یادەوەری، سەرنج، بیرکردنەوەی لۆژیکی-بیرکاری، بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و هتد توانا بنەڕەتییەکان بۆ پەرەسەندنی زیاتری تاک”. . خوێندکاران سوودی گرنگ وەردەگرن – لەوانەش هەردوو کارامەیی ئەکادیمی و سەدەی بیست و یەکەم – لە ڕێگەی شەترەنجەوە.
وەک مامۆستایەکی شەترەنج لە پەروەردەدا کە بڕوانامەی FIDE ی هەیە (CEL)، من ڕەزامەندی دەبینم لە یارمەتیدانی پەروەردەکاران بۆ دۆزینەوەی ڕێگەی نوێ بۆ بەشداریکردنی خوێندکاران لە پۆلدا، چونكه من باوەڕم بە هێزی شەترەنج هەیە بۆ ئەوەی یارمەتی خوێندکارەکان بدات لە پۆل و ژیاندا سەرکەوتوو بن، هەروەها پێویستە بتوانین جیهان یەکبخەین، هەموو چالاکییەکانی توێژینەوە پێکەوە ئەنجام بدەین، هاوکاری یەکتر بکەین، بۆ ئەوەی بتوانین تواناکانی شەترەنج بدۆزینەوە و بیخەینەڕوو بۆ کۆی گشتی.
