خەبات: سەردار حوسێن:- دەتوانین بڵێین هیچ قەیرانێك نییە كە نەتوانرێ پلانی بۆ دابڕێژرێت و لە كاریگەرییەكانی كەمبكرێتەوە، هەروەك چۆن دەشێ رووداوێكی چاوەڕواننەكراو ببێتە هۆی وێرانكردنێكی سەختی بنەما و ژێرخانەكان، كە چاككردنەوەی چەندین ساڵی پێویست بێت، لە میانەی ئەو ئەزموونانەیش ئەو كەسانەی پێشبینی رووبەڕووبوونەوەی خراپتر دەكەن، بەزۆری دەرفەتی زیاتریان هەیە بۆ پێویستنەبوونی مامەڵەكردن لەگەڵیدا، ئەوەیش دەكەوێـتە سەر ئەو هێز و توانا رەخساوەی لە پلان و ئامرازە ستراتیژییەكان بەردەست دەبن بۆ بەڕێوەبردن و تێپەڕاندنی قەیرانەكان و رووبەڕووبوونەوەی ئەو پێشهاتانەی لە ناكاو روودەدەن و چاوەڕوان نەكراون.

شرۆڤەو شیكردنەوەی ورد یەكێكە لەو فاكتەرانەی هاوكار دەبن بۆ رێگریكردن لە كێشەو قەیرانەكان، لێرەدا دەتوانین باسەكە بەوە كورتبكەینەوە، كە قەیران بەگشتی واتا كاتێكی ناسەقامگیر یاخود مەترسیدار، كە پەیوەستە بە كاروباری تاك یان كۆمەڵێك یاخود چەند كۆمەڵگایەك، كە دەرەنجام و دەرهاویشتەكانی كاریگەرییەكی توندیان لەسەر ئەو لایەنانە دەبێت، ئینجا بە ئاراستەی خراپتر یاخود باشتر، تەنیاش ژمارەیەكی كەمی قەیرانەكان لەناكاو روودەدەن، زۆرینەیان كلیلێكیان هەیە بۆ دروستبوون و زانیاری و دەرهاویشتەی پێشوەختەیان هەیە، كە دەبنە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانەكان، ئەوانیش هەنگاوی رەها و كۆتایین بۆ دروستبوونی قەیرانەكان، كە دەكرا پێشتر پلان بۆ ئەگەری رووبەڕووبوونەوەی ئەو قەیرانانە دابڕێژرایە.

ئەگەر سەیری مێژووی مرۆڤایەتی بكەین، خۆمان لەبەردەم ئەو بەدوای یەكدا هاتنە دەبینینەوە، كە بە تەواوی پەیوەستە بە بوونی خوودی مرۆڤ لەگەڵ دەسپێكی ژیانی مرۆییدا، هەر لەگەڵ بوونی هابیل و قابیل لەسەر گۆی زەوی، ململانێی بەرژەوەندییەكان سەریانهەڵداوە، هەروەهاش ئامرازەكان پێویست بوون بۆ رووبەڕووبوونەوەی قەیرانەكان و مامەڵەكردن و بەڕێوەبردنیان بەو ئاراستەیەی بەرژەوەندی لایەنەكان رەچاو بكات، شێوازەكانی بەدیهێنانی ئامانج بە سەركەوتنی لایەنێك بەسەر ئەوی دیكەدا دەستیپێكرد، هەروەها دەستەبەركردنی تەواوی بەرژەوەندییەكانی لایەنێك و ونكردنی بەرژەوەندی لایەنەكەی دیكە، هابیل بە كوشتنی براكەی نەوەستاو چاوی بڕییە ژیان و خاوەندارێتی خۆی بۆ هەموو شتەكان دەربڕی، هاوكات فێری ئەو دەرسانەیش بوو كە چۆنیەتی كۆتایی هێنان بە هەموو رێكارەكان دەستنیشان دەكات و چارەسەری دەرهاوێشتەی ئەو قەیرانانەشی لەبەرچاو گرت، كاتێكیش چاوی بە باڵندەی قەلەڕەش كەوت كە ئەو خەریكی شاردنەوەی شتەكانی بوو، ئەویش بە هەمانشێوە تەرمی براكەی شاردەوە.

ئێستا بەشێوەیەكی روون ئەوە دەردەكەوێت، كە رەهەندێكی دیكە دەخرێتە سەر رەهەندەكانی پێشتر و هەموویشیان پەیوەستن بە بەڕێوەبردنی قەیرانەكان و چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵیاندا، ئەوەیش كە گرنگی بەڕێوەبردنی قەیرانەكان زیاد دەكات، بوونی كێشەو قەیرانی تازەیە، كە پێشتر جیهان بەخۆیەوە نەبینیووە، یاخود پێشتریش هەبوونە، بەڵام ئەوەندە كارگەر و مەترسیدار نەبوونە، هەروەهاش بەرژەوەندی زۆر كەسیان نەخستۆتە مەترسییەوە، بۆیە لە ئێستادا هەر كتێبێكی ئەكادیمی یان رۆژنامەو گۆڤارێك بەدەستەوە بگرین، دەبینین ئاگاداری و وشیاركردنەوەی لەبارەی كاریگەری رەهەندە نێو دەوڵەتییەكانی كارگێڕی و بازرگانی تێدایە، هەروەها ئابووری جیهان لە پلەیەكی بەرزدا ئاڵوگۆڕ و تەواوكاری یەكترن، تەنانەت رووداوەكان و دوورییە جوگرافییەكان لە كاری ژمێریاری و ئەوانەی بەدوای قەیرانەكانەوە دەچن فەرامۆش كراوە، ئەوەیش هۆكارێكی دیكەی لاوازیی زاڵبوون و بەڕیوەبردنە بەسەر قەیرانەكان و سەركردایەتیكردنی كارگێڕی هاوبەشدا.

نموونە لەسەر ئەو ئەو بابەتە زۆرەو لە ژمارە نایەت، كە بوونەتە هۆی دروستبوونی كێشەو قەیرانی دیكەی تازە، هەروەها گەشەسەندنی تێگەیشتنی دیكەش هاتنە ئارا، كە كارگێڕی گەیشتە ئەو ئاستەی ئامانجەكانی بپێكێت و بەپێی توانا بڕیار دروست بكات و جێبەجێی بكات، بەو واتایەی : “هەموو سەرچاوە مادی و مەعنەوییەكان، فاكتەرەكانی بارودۆخی ژینگە كە ئەوانیش حوكمی خۆیان هەیە و لەبەردەم دروستكەرانی بڕیاری سیاسی و كارگێڕی كراوەتەوە، لە پێناو گەیشتن بە ئەنجامێك لەو ئامانجە داواكراوانەیە”.

لێرەوە رۆڵی سەركردەی بەڕیوەبردن دێتە ئاراو دەكەوێتـە سەر توانا و لێهاتوویی لە بەڕێوەبردنی قەیرانەكەو گەڕان بەدوای باشترین چارەسەر و بە خێراترین كات و كەمترین هەوڵ و تێچوون، هەروەهاش دەبێ قەیرانەكە بكرێتە فاكتەرێكی هەڵستانەوەو گەشەسەندنەوە، نەك فاكتەری پووكانەوەو بێئومێدبوون، هەروەك عەرەبیش دەڵێت: (قەیرانەكان كاری گرنگ و قورس بەرهەم دێنن)، ئێمەیش دەڵێین: كاری گرنگ و قورس نەتەوە بینا دەكات.

بەكارهێنانی زاراوەی قەیران لە بواری كارگێڕی و ئابووری و سیاسی و كۆمەڵایەتیدا، هێشتا مامەڵەكردنێكی زانستی تەواو لەگەڵیدا دوورە، لەرووی تێگەیشتن و هەستپێكردنی زۆرێك لە خەڵكی دەستەبژێر و ئاساییدا، قەیران وێنای ئەو دەرەنجامە دەكات كە بەهۆی هەڵەیەكی لەناكاو دێتە ئاراو كاریگەرییەكی راستەوخۆی لەسەر رەگەزە سەرەكییەكانی سیستەم دەبێت و هەڕەشەیەكی روون و ئاشكرایشە بۆ بارودۆخی ئەو سیستەمەی حوكمی وڵاتەكە دەكات.

بۆ ئەوەی هەڵە لەنێوان كێشەو قەیران روو نەدات، بۆ نموونە دەڵێین: كێشە بریتییە لەو شڵەژان و ناڕەزایەتییەی لە دەرەنجامی هەندێك ئاستەنگ دێـتە پێشەوە، كە رێگر دەبێت لە گەیشتن بە ئامانجەكان، هەروەهاش كێشە كاتێك بەروونی دەردەكەوێـت لەبەرانبەر بەدەستهێنانی دەرەنجامە چاوەڕوانكراوەكانی كار و چالاكییە جۆراوجۆرەكانماندا دەستەوەستان دەبین، ئەو كێشەیەش دەبێتە هۆكاری حاڵەتێكی نەخوازراو، دواتر هەر ئەو كێشەیە رەنگە ببێتە ئامادەكارییەك بۆ دروستبوونی قەیران، ئەگەر رێڕەوێكی ئاڵۆز و تیژی وەرگرت، كە پێشبینی دەرەنجامەكانی بە شێوەیەكی ورد، قورس و زەحمەت دەبێت، بۆیەش پێویست بەوە دەكات كە بڕیار و رێكاری زۆر خێرای بۆ بگیرێتەبەر.

تێكەڵكردنێكی فراوان لەنێوان كارەسات و قەیران هەیە، وێڕای ئەو پەیوەندییە بەهێزەی لەنێوان هەردوو وشەدا هەیە. ئەو كێشەیەی بەبێ چارەسەركردن بۆ ماوەیەكی درێژ دەمێنێتەوە دەبێـتە كارەسات، كارەساتیش زۆرترینجار دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیران، كارەسات ئەو حاڵەتەیە كە بە كردەوە روویداوەو دەبێـتە هۆی زیانگەیاندن و وێرانكردنی ژێرخانی سەرچاوە مرۆیی یان مادییەكان، یاخود هەردووكیان، لە هەموو حاڵەتێكیشدا هۆكارەكانی كارەسات راستەوخۆن و دەكرێ لە ماوەیەكی دیاریكراودا گەمارۆ بدرێن.

هۆكارەكانی كارەسات بریتین لە سرووشتی یان مرۆیی یان پیشەسازی یاخودیش هەموویان بەیەكەوە، لە كاتێكدا تێگەیشتن لە ململانێ و ركابەریكردن لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا چڕ دەبنەوە، ئەوەیش راستەقینە یاخود خەیاڵی بێت، بەجۆرێك كە بەریەككەوتن لە ئامانجەكان یاخود بەرژەوەندی یانیش هەڵسوكەوت هەبێت، كە دەبنە هۆی ململانێ لەنێوان تاك و سەركردەكاندا، وەهاش دەردەكەوێت كە باشترین شێواز بریتییە لە وتووێژ لە پێناو بەدیهێنانی چارەسەردا، چارەسەریش لە وتووێژدا بریتییە لە گەڕان بەدوای بەرژەوەندی هەردوولا.

كاتێك بارودۆخ زۆرتر گڕ دەگرێت، قەیرانەكان دەچنە قۆناغێكی نوێ، كە قۆناغی بەیەكدادانە، ئەوەیش لەوكاتەدایە كە لایەنە جیاوازەكان بۆیان قورس دەبێـت بەرگەی گۆڕانكارییە نوێیەكان بگرن و بەشێوەیەكی تایبەت پلەی گەرمی قەیرانەكان بەرز دەبنەوە، كە توانای كۆنترۆڵكردنی لەدەست دەدات و ئاسان نابێت بەرگەی بگیرێت، ئێستا لەسەر ئێمە پێویستە ئەوانە لەیەكتر جیا بكەینەوەو دەستنیشانیان بكەین، لێرەدا لیستێكی درێژ هەیە كە هەموو ئەو تێگەیشتن و زاراوانە لەخۆی دەگرێت، كە پەیوەندی راستەوخۆییان بە قەیران و شێوازی بەڕێوەبردنی هەیە، كە كاریان وەك ئەو كلیلانەیە بۆ كردنەوەی دەرهاوێشتە و پێكدادانی واتا راستەقینەكانە، ئەو لیستەیش لە كات و شوێن و جۆری قەیرانێكەوە بۆ یەكێكی دیكە جیاوازی هەیە و مەرجیش نییە هەموو چارەسەرەكان بە یەك ئاراستەدا بڕۆن، بەڵام گرنگە هەموو ئەوانەی هەوڵی تێپەڕاندنی قەیرانەكان دەدەن بە یەك ئامانج كار بكەن.

سوود لە كتێبی (ادارە الازمە) د. حسن البزاز وەرگیراوە