ساسان دەروێش- هۆڵەندا
گەرچی لەگەڵ ئەو هەموو پێشكەوتنەی هەرێمی كوردستان لە هەموو كایەكانی ژیان و یادكردنەوە و بەرزڕاگرتنی ڕۆژی ئەنفال لەنێو خۆماندا و چڕكردنەوەی هەوڵەكانی حكوومەت و چالاكوان بۆ بەجینۆساید ناساندنی، بەڕای خۆم هێشتا ئەم پرسە نەگەیشتۆتە ئەوەی كە بەتەواوەتی جیهان ئاشنا بكەین بەم كارەساتبارەی نەتەوەكەمان لە ئەنفال و تاوانەكانی دیكە، هۆكارەكەشی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی مۆزەخانەیەكی گەورەی نیشتیمانی و ڕاكێشانی گەشتیاران بۆی، یاخود بەرهەمهێنانی فیلم لەسەر ئەنفال و ناساندنی لە فیستیڤاڵە نێودەوڵەتییەكان و فرۆشتنەوەیان بە وڵاتان، دەكرێ لەم یادكردنەوەیەوە هەنگاوی خێرا بنێین بۆ ئەم پرسەمان و گەیاندنی مەینەتییەكانی گەلەكەمان بەدنیا، كە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە كۆمەڵكوژی قەدەغەكرا و هاوكات زیاتر لە 31 وڵات پابەندی بڕیارەكە بوون، كەچی داخی گرانم بەبەرچاوی هەموویانەوە هەوڵی سڕینەوەی كورد و دیمۆگرافیەی ناوچەكەی و كۆمەڵكوژی دەدرێ لەلایەن داگیركارانیەوە و دەوڵەتی ناوەندی عێراقیش كەمتەرخەمەو هیچ هەنگاوێكی جدی نەناوە كە ببێتە هۆكارێك بۆ دەنگدانەوەی زیاتر و ناساندنی كارەساتی ئەنفال و قەرەبووكردنەوەی كەسوكاری بەجێماویان . 27ی كانوونی دووەم یادی كارەساتی هۆلۆكۆست هەموو ساڵێك لە چەندین وڵاتانی جیاوازی دنیا لە 27ی كانوونی دووەم یادی كارەساتی ڕۆژی جیهانیی هۆلۆكۆست “كۆمەڵكوژی جووەكان” دەكرێتەوە، ئەم وشەیە هۆلۆكۆست واتە سووتانی بەكۆمەڵ كە وشەیەكی لاتینی و یۆنانییە “ئۆشفیتس بیركینو” كە ئێستا ڕەمزی كۆمەڵكوژییە و دوایین سەربازگەی نازییەكان بوو لەسەر خاكی پۆڵۆنیا لە جەنگی جیهانی دووەم، بە ملیۆنان مرۆڤی تێدا لەناوبرا، لە نێویشیاندا جوولەكەكان، هێڵی شەمەندەفەر بۆ سەربازگەكە ڕاكێشرابوو، لە هەموو لایەكەوە نازییەكان جووەكانیان دەگرت و دەیانگواستنەوە ئەم سەربازگەیە تا بە دڕندانەترین شێوە لەناویان بەرن، ئەمەش لە دوای ڕزگاركردنی ئەو سەربازگەیە یاخود ئۆردوگا لە 27/1/1945 لەلایەن سۆڤییەتەوە ڕزگاركرا، ئەم ڕۆژەش وەك ساڵیادی هۆلۆكۆستی جوولەكەكان دیاریكرا لە ئێستادا ئەم شوێنە بۆتە مۆزەخانەیەكی نیشتیمانی لە پۆلۆنیا كە جگە لەوەی كە پرسەكەیان بەدنیا دەناسێنن لەگەڵ ئەمەشدا داهاتێكی زۆریان دەست دەكەوێت بۆ حكوومەتەكەیان، ئۆشفیتس بیركینو یەكێكە لە شوێنەوارە كولتوورییە جیهانییەكان و ساڵانە 700 هەزار گەشتیار لەسەرانسەری جیهانەوە سەردانی دەكەن، نزیكەی حەوت هەزار كەس لەو سەربازگەیەدا لە مردن ڕزگاریان بووە و گەواهیدانیان لەسەر تاوانەكە لێ وەرگیراوە و هەموو شتەكانی زیندانییەكانیش لەم مۆزەخانەیە پارێزاوە، لەدوای ئەم كارەساتەش ئەڵمانیا ناچار كرا كە ساڵانە قەرەبووی جووەكان بكاتەوە وێڕای مووچەی مانگانەیان و تائێستاش بەردەوامی هەیە لە نێوان ساڵانی 1939 بۆ 1945 لە كاتی جەنگی دووەمی جیهانییەوە لەسەر دەستی نازییەكانی ئەڵمانیا دەستیپێكرد و تیایدا ملیۆنان جوو لەسەرانسەری ئەوروپا لەناوبران كە مەزندە دەكرێ زیاتر لە 6 ملیۆن جوو بووبنە قوربانی . ڕۆژژمێرەكەی ئانە فرانگ و مۆزەخانەكەی ئەمستردام لە هۆڵەندا ڕۆژژمێری كیژۆڵەیەك هەردەم وەكوو یەكێك لە بەهێزترین چیرۆكە ڕاستەقینەكان، كە لە هەناوی جەنگی دووەمی جیهانییەوە هەڵقووڵاوە و بۆتە جێگەی سەرنجدان و گەڕان بەدووایدا، لە تەممووزی ساڵی 1942دا، ئانە فرانك لەگەڵ خانەوادەكەی دوای ئەوەی لە ئەنجامی داگیركردنی هۆڵەندا لەلایەن نازییەكانەوە هەست بەمەترسییەكی گەورە دەكەن كە پێشتر لە ئەڵمانیاوە هاتبوون، خۆیان لە دیوی پشتەوەی كارگەیەك لە ئەمستردام دەشارنەوە، ئەگەرچی ئەوكاتەی دەچنە ناو حەشارگەكە ئانە تەمەنی تەنها سێزدە ساڵان بووە، پیش خۆشاردنەوەیان ڕۆژی لەدایكبوونی ڕۆژژمێرێكی لەلایەن باوكییەوە بەدیاری پێدەدرێت، لە ماوەی ئەو دووساڵەی لەوێ دەمێنێتەوە لە ڕۆژژمێرەكەیدا بەوردی باسی نائومێدی و بێزاری و تەنگژەكانی ژیان لەو گیرۆدەیی و جێگەوڕێگە تەنگەدا دەكات ، هەروەها مەترسی دۆزینەوەیان لەلایەن نازییەكانەوە، هاوكات لەگەڵ ئەو دڵەڕاوكێ و نیگەرانییەی بەبەردەوامی بەرۆكی بەرنەداون، جگە لە برسییەتی و دانبەخۆداگرتن لەبەرامبەر هەلومەرجە ترسناكەكە، ڕۆژژمێرەكەی ئانە لە مانگی ئابی 1944 داكۆتایی پێدێت، دوای ئەوەی نازییەكان دەیاندۆزنەوە و دەستگیرییان دەكەن، ئانە فرانك لە تەمەنی پانزە ساڵیدا لە ئاداری ساڵی 1944دا لە ئۆردوگای زۆرەملێی بێرگن بێلسن دەمرێت و نامەی ڕۆژانەی نێو ڕۆژژمێرەكەی كە لەحەشارگەكەدا نووسیبویەوە، دەبێتە نموونەیەكی زیندووی ئەدەبی هۆلۆكۆست كە وێنەیەكی كاریگەری ژیانی ئانە و خانەوادەكەی كێشاوە و لەهەمان كاتیشدا بۆ ئێستا بۆتە ڕاكێشانی هەزاران گەشتیار بۆ ئەو ماڵەی كە خۆیان تێیدا حەشاردابوو لە شاری ئەمستردام و بۆتە مۆزەخانە و ویژدانی مرۆڤایەتی دەجوڵێنێت و لەگەڵ ئەوەشدا بۆتە داهاتێكی گەورە لەگەڵ لە چاپدان و وەرگێڕانی ئەم ڕۆژژمێرە بۆ چەندین زمانی بیانی. بڕواناكەم هیچ قوتابیەكی سەرەتایی لە هۆڵەندا سەردانی ئەم مۆزەخانەی نەكردبێت و ئاشنا نەبووبێت بەم چیرۆكە كە باس لە جووەكانی نێو هۆڵەندا دەكات كە چۆن لەلایەن نازییەكان دەستگیركراون و كۆمەڵكوژیان كردوون، بەهیوام ئێمەی نەتەوەی كوردیش هەموو هیمەتەكانمان بخەینە گەڕ بۆ دروستكردنی مۆزەخانەی نیشتیمانی ئەنفال و سەروەرییەكانی ترمان كە لەو ڕێگاییەوە دنیا ئاشنا بكەین بەپرسە گرنگەكانمان .
