خەبات: تریفە ئازاد
خۆپیشاندانەكانی عێراق هاوشێوەی خۆپیشاندانەكانی دیكەی ناوچەكە لە داواكاری ئاسایی خۆپیشاندەرانەوە قوڵبۆتەوە بۆ داواكاری ڕیشەیی سیاسی ئەمەش ئەوەندەی تر هاوكێشەی سیاسی عێراقی ئاڵۆزتر كردووە بە تایبەتی دوای دەست لەكار كێشانەوەی سەرۆك وەزیران عادل عەبدولمهدی و گەڕان بەدوای كەسایەتەیەكی تر بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە كە دیارە ئەم پرۆسەیەش هەروا بە ئاسانی تێپەڕ نابێت بە تایبەتی دوای ئەوەی گەورەترین كوتلەی پەرلەمانی عێراق خۆی لەم ئەركە دزییەوە.
پێشهاتە ئابورییەكانی عێراق لە ئێستادا
د.سەڵاحەدین ئەحمەد محەمەد ئەمین، دكتورا لە ئابووری نێودەوڵەتی مامۆستای زانكۆ لە بارەی دۆخی ئێستای عێراق و لە ڕوانگەی ئابورییە و زیانە ئابورییەكان لە ئێستا و داهاتوو چۆن دەبێت لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: ئابووری هەر وڵاتێك پەیوەندی بە سەقامگیری سیاسی وئیدارێكی سەربەخۆ هەیە، كە تێدا دەسەڵاتداران پێویستە ئاستێكی باشی بژێوی وخۆشگوزەرانی بۆ خەڵك دابین بكات ، بەڵام كە دكتۆر عادل عبد ولمەهدی بوو بە سەرۆك وەزیران عێراق هاتە سەر پاشماوەی قەیرانێكی سیاسی قورس و هەمە لایەنە ،وە كۆمەڵەلێك قەیرانی ئابووری ودارایی وكارگێری بە تایبەتی گەندڵی بەربڵاو هەموو دام دەزگاكانی عێراق گرتۆتەوە وبەردوامە، داهاتی گشتی لە ساڵانی2003 – 2018 زیاتر لە ترلێونێك وسەد ملێار دولار بوە وخەرچ كراوە بەپێی بودجە ئیتحادی پەسندكراو لە پەرلەمان ، وزیاتر لە (95%) تێكرای بودجە لە داهاتی نەوتی خاوە بووە، بەڵام پرسیاركە ئەوەیە چۆن ولە چی خەرج كراوە ئەو كۆژمە زەبەلەحە پارەیە !! بۆ باشی خۆشگوزەرانی خەڵك وگەشەپێدانی ژێرخانی ئابووری بووە ، نەخێر داهاتی ووڵات بەهەدر دراوە وبەزاراوەی گشتی فەرهوود كراوە، عیڕاق دانراوە بەگەندڵترین وخرابتریین ووڵات لە باری شەفافیەت وروونی كە ڕیزبەندی (169 لە ساڵی 2018 بە پێی رێكخراوی ڕوونی جیهانی.دوای ئەوەی خزمەت گوزاری و بژێوی ژیان زۆر خەراب بوو وهەژاری مەترسیدار لە عێراق هاتە ئاراوە باری سیاسی تێكچوو ونا سەقامیری ڕووی دا بەوەی خەڵك هیچ ئارامی نەما وخۆپشاندان دەستی پێكرد وداوای خزمەت گوزاری بنەرەتێیكانی سادەی ژیان هاوڵاتیبوونیان دەكرد، بەڵام پەرەی سەند وهەندێ لایەنی ناوخۆیی ودەرەكی سواری شەپۆڵی خۆپشاندان بوون بۆ مەرامی تەسكی سیاسی وە بە پێچەوانەی داوەكاری خۆپشاندەران داوای هەمواری دەستور وهەڵوشاندنەوەی حكومەتیان كرد ، وە لە بنەڕەتدا كێشەكانی عێراق لە جێ بە جێنەكردنی دەستورە وە رێزنەگرتن وگوێ نەدان بە بریارەكانی عادل عبد ولمەهدی بە تایبەتی بریارەكانی دژی گەندڵكاران كە بوونەتە مافیا وبونە هۆی لادانی بەڕێزی لە سەرۆك وەزیران ،واتە گەندڵی سیاسی ودارایی وئابووری وئیداری بەردوام دەبێت وئەستە ڕابگیرێت بە ئاسانی لەبەر باری نالەباری عێرق و ئابووری ڕوو لە ڕووخانە و لە دەرەئەنجامی قۆناغێكی قورسدا تێپەر دەبێت و پێشبێیەكانی باری ئابووری.
پێویستە ئامادە كاری بكرێت بۆ هەموو ئەگەرەكان
هەروەها د.سەڵاحەدین ئەحمەد دەڵێت: دارایی گشتی وكارگێری دارایی و سیاسەتە داراییەكان ونەختێنیەكەی لە بارێكی خراپ وئاڵۆزدایە(لە كاركەوتنی ڕێرەوەی میكانزمی كاریان)، بە تایبەتی زۆرینەی كەرتە ئابوورییەكان وەك (پیشەسازی ، كشتووكاڵ ، بازرگانی، گەشت وگوزار ) ڕوو لە ڕاوەستان دەچێت وبێ كەڵك بوون دەبن.پێشبینی دەكرێت سەرچاوی سەركیەكەی داهاتە كانی عێراق (دولاری نەونتین) بە واتا داهاتەكانی كەرتی نەوت وگاز ئەفلیج دەبێت دەرئەنجامی لە ناو بردنی ژێرخانی ئەم كەرتە لە بەر نالەباری ونائارامی (كرداری تێكدەر).ڕاگرتنی حەواڵەكردنی داهاتەكانی فرۆشتنی نەوت و غاز لە بەر جۆرەها هۆ بۆ عێراق،پێشبیینی دەكرێت زۆرینەی سامانی گشتی عێراقی (پارەی سەرەكی و یەدەكی زێری) ببرێتە دەرەوە بە هەر رێگایەك بێت چونكە وا بێشبینی دەكرێت كە حكومەت و دەوڵەت بە یەكەوە بروخێن ولێكدانەوەی ولێكەوتەی جۆراوجۆر بۆ دەكرێت، نالەباری سیاسی وناسەقامگیری ئاسایش گشتی لە عێرق پێشبیینی دەكرێت زۆرینەی سامانی كەرتی تایبەت ڕوو لە دەرەوە بكات ، واتە نەمانی و ڕووخانی ژینگەی وەبەرهێنان و وەستانی زۆریەی پرۆژەكانی ئاودانكرنەوە،نا سەقامگیری سیاسی وئیداری گەندەڵ و حكومرانی نا تەندروست كاریگەری ڕاستوخۆی دەبێت لە سەر ئفیلجی یان بێ باوەری كارو وچالاكی بانكەكان كە ڕۆڵی سەرەكی هەیە بۆ پاڵپشتی گەشەپێدای ئابووری لە ووڵات،پێشبیینی دەكرێت تێكچوونی سیاسەتی نەختینە لە لایەن بانكی ناوەندییەوە وە دەبێتە دابەزینی بەهای دینار بەرانبەر دراوەكانی تر وئەمەش دەبێتە هۆی ناسەقامگیری لە بازاڕەكانی عێراق،لە دەڕەنجامی ڕەنگدانەوەی ولێكەوتەی جۆراو و جۆر وخەرابی بارودۆخی عێراق ، كاریگەری ئابووری نەرێنی دەبێت لە سەر هەڕیمی كوردستان ، بۆیە پێویستە ئامادە كاری بكرێت بۆ هەموو ئەگەرەكان.
كاریگەرییە سیاسەكان لەسەر خۆپیشاندانەكان
بەختیار تاڵەبانی، چاودێری سیاسی لە بارەی ڕەوشی ئاڵۆزی ئێستای عێراق لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی: دیارە ئەوەی كە ئەمڕۆ لە عێراقدا ڕوودەدات بۆ ئێمەی كورد ڕووداوێكی چاوەڕوان نەكراو نەبووە و سەركردایەتی سیاسی كوردستان و بە تایبەتی خودی سەرۆك بارزانی زۆر دەمێكە هۆشداری ئەوەی داوە كە پرۆسەی سیاسی عێراق بەلاڕیدا چووە و لە شاڕیی خۆی لایداوە و وڵات بەرەو تاكڕەوی و دەسەڵاتی تۆتالیتاری و هەڵدێر دەچێت و ئەمەش بە ڕوونی لە هەردوو خولی حوكمڕانی مالیكی دەردەكەوت كاتێك هەڕەشەی فڕۆكەی F16 و سەركردایەتی عەملیاتی بەناوی دیجلە بۆسەر كەركوك و بیابانیش بۆسەر دەشتی نەینەوا دەكرد ، كاتێك بە ئاگر و ئاسن وەڵامی داخوازیەكانی خەڵكی پارێزگا سوننە نیشنەكانی دەدایەوە و دەستوری ژێر پێ دەخست و ئەو كاتەی قوتی خەڵكی كوردستانی بڕی و دواتریش عەبادی بە هەمان میتۆد ولەسەر هەمان رێباز وەڵامی دەنگی ئازاد و دلێری خەڵكی كوردستانی لە ریفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستان دایەوە . ئەگەر ناڕەزایی و مانگرتنی گۆڕەپانەكانی شارە سوننەیەكان وەك پڕەنسیپێكی دیموكراسی لەدژی زۆڵم و زۆرداری و پێشێلكردنی دەستور لە لایەن شیعەی دەسەڵات شەپۆلی یەكەمی خۆپشاندانەكانی خەڵكی عێراق بێت ئەوا ریفراندۆمی خەڵكی كوردستان بە هەمان پرەنسیپ شەپۆلی دووەمی ئەو ناڕەزایەتیانە بوو دژی شیعەی دەسەڵات و ئەوەشی كە ئەمڕۆ لە ناوەڕاست و باشوری زۆرینە شیعەی عێراق ڕوودەدات شەپۆلی سێهەمی خۆپشاندانەكانە كە ئەمجارەیان لەلایەن خودی خۆیانەوە بەڕێوە دەچێت و پێشموایە یەكلاكەرەوەیە . هەڵبەت خۆپشاندانەكان سەرەتا بە داواكاری هەلی كار و نەبوونی خزمەتگوزاری سەرەتایی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دەستی پێكرد بەڵام دوای بەرفراون بوون و پەرەسەندنی شەپۆلی ناڕەزایەتیەكان ، هێزگەلێكی ناوخۆیی و دەرەكی تێهەڵكێشی بوو و ئامانجەكەیان بەرەو ئاراستەیەكی سیاسی گۆڕی تا ڕادەی گۆڕینی رژێمی سیاسی . دیارە لە ئێستادا یەكێك لە داواكاریەكانیان كە خۆی لە دەستلەكاركێشانەوەی عەبدولمەهدی دەبینی هاتەدی ، پرسیار ئەوەیە ئایا ئەمە لە شەپۆلی توڕەیی خەڵك كەم دەكاتەوە ، ئایا ئامانجی خۆپشاندەران تەنها بەئامانج گرتنی سەرۆك وەزیرانێكە كە ماوەی دەستبەكاربوونی تازە ساڵێكی تەواو كردووە یان ناوبراو باجی 16 ساڵ حوكمڕانی چەوت و گەندەڵ و فاشیلی پێش خۆی دەداتەوە ؟ بە دڵنیاییەوە نەخێر و ئەوان دوورتر دەڕوانن و دانیش بە هیچ كاندیدێك نانێن كە لەلایەن هێزە سیاسیەكانەوە بەربژێر كرابێت هەر بۆیە ئەم حكومەتەی ئێستا وەك كاربەڕێكەر بۆ ماوەیەكی درێژ بەردەوام دەبێت چونكە ئەگەر چی هەندێ ناومان بەر گوێ دەكەوێ بەڵام پێناچێت كوتلە سیاسیەكان بتوانن لە ماوەی دیاریكراو كاندیدی خۆیان بە سەرۆك كۆمار پێشكەش بكەن ، ئەوان هەر لە بنەڕەتدا نەك كاندید بگرە كۆی سیستەمەكە رەتدەكەنەوە و تەنها خاڵێك كە ئەوانی بەم سیستەمەوە گرێدابێ جێبەجێكردنی داواكاریەكانیانە كە خۆیان لەم خاڵانەدا دەبینن 1-دەركردنی یاسایەكی نوێی هەڵبژاردن 2- گۆڕینی كۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكان 3- سزادانی گەندەڵكاران لە رێگەی دادگایەكی تایبەتەوە 4- هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان 5- هەڵبژاردنی پێشوەختە ئەمانە خاڵی سەرەكین و جێبەجێكردنیشی یەكسانە بە نەمانی كۆی ئەو كاستە سیاسیەی كە لەدوای 2003 وە بەشدارن لە پرۆسەی سیاسی عێراق پێشموانیە شیعەی دەسەڵات گۆڕی خۆی بەدەستی خۆی بۆ ئەوان و ئەجینداكەی پشتەوەی ئەوان هەڵكەنێ بۆیە ئەم كێشمەكێشەی نێوان ئەو دوو جەمسەرە ، خۆپشاندەران و كۆی تەبەقەی سیاسیەكە لە ئایندەیەكی مەودا ناوەندا پتر پەرەدەسەنێت و ئاراستەیەكی دیكە لە توندوتیژی و پێكدادان وەردەگرێ و ڕژانی خوێنی زیاتری لێدەكەوێتەوە تا عێراق دەگەیەننە لێواری گۆماوی خوێن و شەڕی ناوخۆ كە ئەوەش ئامانجی ئاراستەیەكی ناو خۆپشاندەرانە و لە هەمانكاتدا خزمەت بەو وڵاتەش دەكات كە بە دەستێوەردان لە عێراقدا تۆمەتبار كراوە و دەرەنجام خزمەتیشە بە مانەوەی ئەم دەسەڵاتە تایفیە ، بەڵام لەبەر ئەوەی زلهێزەكان ، سیستەمی حوكمیان لە عێراقدا نەكردۆتە ئامانج و لە هەمان كاتدا ئەمەریكا رێكەوتی ستراتیژی ئەمنی بەناوی (سۆفا)ی لەگەڵیدا هەیە ، ئەمە وا دەكات كە لە ئایندەدا بۆ بەرقەراركردنی ئاشتی و سەقامكیری لە ناوچەكەدا دەستێوەردانێكی دیاریكراوی سەربازی ئەنجام بدەن و رەنگە پشتگیری كەسایەتیەكی بەهێزیش بۆ جێگرەوەی عەبدولمەهدی ئامادە بكەن.
