سەفین زێباری
دابەش بوونا وەلاتێن ئیسلامی‮ ‬ب سەر ئایدولوژی‮ ‬و تەوژمێن جودا،‮ ‬بوویەرەكا دیرۆكی‮ ‬یا كەڤنە،‮ ‬هەر ژ دەستپێكا دەركەفتنا ئاینێ ئیسلامێ،‮ ‬مەزهەب و ئایدولوژی‮ ‬ژێ دەركەفتن،‮ ‬وەكی‮ ‬گەلەك ئاینێن دیتر‮. ‬هەر تەوژمەك دگەل‮ ‬یا دیتر ناكوك و نەگونجایە،‮ ‬ئەڤ چەندە ژی‮ ‬دبیتە ئەگەرێ دابەش بوونا كومەلایەتی،‮ ‬ئاینی‮ ‬و سیاسی‮ ‬دناڤ كومەلگەهێن ئیسلامی‮ ‬دا و كومەلگەهێن ئاینێن دیتر ژی‮ ‬دا،‮ ‬دیرۆك دیدەڤانە ل سەر روودانا شەرێن خویناوی‮ ‬یێن مەزن دناڤبەرا ئایدولوژی‮ ‬و مەزهەبێن جودا‮ ‬یێن‮ ‬یەك ئاین‮.‬
مەزهەبێن سونە و شیعە تژینە ژ تەوژم و ئایدولوژیایێن هزری‮ ‬و ڤەلڤینێن ئاینی،‮ ‬تەنانەت ل دەستپێكا سەد سالا بیستێ پارتێن ئیسلامی‮ ‬ژی‮ ‬دەركەفتن كو خوەدی‮ ‬تەوژم و ئایدولوژیا تایبەت ب خوە ڤە بوون‮. ‬هەتا كو پلان و بەرنامەیێن رێكخستی‮ ‬و بەژداری‮ ‬د پروسێسا دیموكراسیا سڤیل بووینە،‮ ‬د دەمەكی‮ ‬دا كو زۆربەیا تەوژمێن ئاینی‮ ‬یێن ئیسلامێ دگەل دیموكراسی‮ ‬و جڤاكێن سڤیل د ناكوكن‮. ‬دیار بوونا ڤان ئایدولوژی‮ ‬و پارتێن ئیسلامی،‮ ‬پێكڤەگرێدانەك دناڤبەرا‮ ‬خەلكێ گەلەك سنورێن جودا دروست كر،‮ ‬تەنانەت گەهشتیە وی‮ ‬ئاستی‮ ‬كو بزاڤێن ئابوری‮ ‬و سیاسی‮ ‬و جڤاكی‮ ‬ژی‮ ‬ل سەر بهێنە پەیرەو كرن،‮ ‬هەروەسا بووینە ئەلتەرناتیڤ بۆ سیاسەتا هەڤپشك‮ ‬یا جوگرافیێن جودا و دوور ژ هەڤدوو‮. ‬ژ ئەگەرێ گلوبالیزمێ ئێدی‮ ‬تەوژمێن ئاینی‮ ‬ب ساناهیتر و بلەزتر گەهشتنە دناڤ كومەلگەهێن هزر ئایین،‮ ‬ڤێ چەندێ ژی‮ ‬كارتێكرن د بیاڤێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی‮ ‬و رابوونا بزاڤێن ئاپوزسیونێن ناڤ خوەیی‮ ‬بۆ دژاتیا پرۆگرامێن دەولەتێن دیموكراسی‮ ‬و هەروەسا سیكولار دروست كر‮. ‬
پارتیا داد و گەشەپێدان كو پەیوەندیێن وێ‮ ‬یێن سەرەتایی‮ ‬و هەروەسا بدەست گرتنا دەستهەلاتا توركیا ژی،‮ ‬ل سەر هزرا‮ (‬ئیخوان موسلمین‮) ‬بوو،‮ ‬ئەوا كو ل‮ ‬1928 ‮ ‬ل سەر دەستێ‮ (‬حەسەن بەنا‮) ‬هاتیە دامەزراندن‮. ‬ب ڤێ چەندێ ئەردوگان كو سەرۆكێ پارتیێ بوویە،‮ ‬ره و ریشالێن پەیوەندیێن خوە دگەل هەڤ هزرێن خوە خورت كریە،‮ ‬تەنانەت د نها دا هزر د دامەزراندنا ئایدولوژیەكا ئیسلامی‮ ‬یا جودا ژ ئیخوان موسلمین دكەت،‮ ‬ئەڤ چەندە ژی‮ ‬پشتی‮ ‬كو پێگەهێ خوە‮ ‬یێ سیاسی‮ ‬دناڤ وەلاتێ خوە دا خورتكری‮. ‬ئێدی‮ ‬هیچ رێگریەك نەما كو دەست ب ڤان پیلانێن خوە بكەت،‮ ‬ب بۆچوونامە ئەڤ چەندە ژی‮ ‬ژ ئەگەرێ هزرا وی‮ ‬بۆ دووبارە ئاڤاكرنا ئیمبراتوریەتا ئوسمانی‮ ‬یە،‮ ‬لێ ئەڤ جارە ب شێوازەكێ نوی‮ ‬و جودا ژ ئمبراتوریەتا بەرێ،‮ ‬لەورا ئەو‮ ‬یێ نەچارە كو هندەك رێكێن دیتر پەیرەو بكەت و ڤەلڤینێن خوە ب شێوازەكێ وەسا بەلاڤ بكەت كو رێگریێ ل هەر بزاڤەكا دیتر‮ ‬یا ژ وی‮ ‬جوری‮ ‬بكەت‮. ‬ناكوكیێن ئەردوگانی‮ ‬یێن كو دگەل هەموو جیهانێ هەنە،‮ ‬ئەڤ چەندە ژی‮ ‬ڤەدگەریت بۆ وان گرێكێن دەروونی‮ ‬ئەوێن ل دەڤ ئەردوگانی‮ ‬پەیدا بووین،‮ ‬ژبەر لاوازیا وی‮ ‬و مەزنیا كیانێ ئمبراتوریا ئوسمانی،‮ ‬ئەو دخوازیت كو ب رێكا ئایدولوژیەكا نوی‮ ‬هزرێن داگیركاریا خوە‮ ‬یا سیاسی‮ ‬بەلاڤ بكەت‮. ‬وەكی‮ ‬یا دیار نها ئەردوگان دگەل وەلاتێن مالیزیا،‮ ‬پاكستان و قەتەر ب نهێنی‮ ‬رێككەفتینە كو ڤێ تەوژمێ دامەزرینن‮. ‬ئیمران خان سەرۆك وەزیرێن پاكستان د تویتەكێ دا راگەهاندیە كو ئەو دگەل سەرۆكێ توركیا و سەرۆكێ مالیزیا رێككەفتینە بۆ دامەزراندنا كەنالەكێ ئەسمانی‮ ‬یێ هەڤبەش ب زمانێ ئنگلیزی‮ ‬كو دێ هزر و بیرێن سیاسی‮ ‬و ئاینی‮ ‬یێن وان پەخش بكەت‮. ‬ئەڤە و رێككەفتنێن توركیا و قەتەر‮ ‬یێن هەڤالینی‮ ‬و ڤەبڕینا توركیا ژ ئیخوانێن مسرێ،‮ ‬هەموو ڤێ راستیێ دیار دكەن كو ئەردوگانی‮ ‬پلان هەیە بۆ دامەزراندنا ئایدولوژیایەكا نوی‮ ‬كو وەكی‮ ‬ئەم پێشبینی‮ ‬دكەین،‮ ‬هزرێن وان د ناڤبەرا ئیخوان و سەلفیەتا سعودیێ دا‮ ‬یە،‮ ‬ل دەستپێكێ ژی‮ ‬وان ل بەرە ب هێزا نەرم‮ (‬سوفت پاوەر‮) ‬دەست پێبكەن،‮ ‬قوناغ‮ ‬بۆ قوناغێ دێ پراكتیزە بكەن ل وەلاتێن كو دكەڤنە دبن باندورا هزرێن سیاسی‮ ‬و ئاینی‮ ‬یێن ئەردوگانی‮. ‬بۆ ڤێ چەندێ ژی‮ ‬ئەردوگان دخوازیت رێبەریا هزرەكا نوی‮ ‬یا ئیسلامی‮ ‬ل رۆژهەلاتا ناڤین بكەت،‮ ‬دا كو خوە ژ هزرا ئیخوان موسلمین‮ ‬یا مسری‮ ‬جودا بكەت و نەكەڤیتە بن باندورا هزر و بیرێن ژ خوە جودا و ب ساناهیتر رێكارێن پیلانا خوە پەیرەوبكەت‮.‬