راپۆرت: پەریها عومەر
ئایا میدیا پێویستی بە ئازادییەكی ڕەها هەیە یان سنووردار؟ ئایا تا چەند بەرپرسیاریەتی لە كاری میدیاییدا لەبەرچاو دەگیرێت و میدیاكاران هەست بە بەرپرسیارێتی دەكەن لە كارەكانیان؟ میدیای كوردی لەكوێی ئەو ئازادییەدایە و چۆن مامەڵەی لەگەڵ رووداو و پێشهاتە نیشتیمانی و نەتەوەییەكان كردووە؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانە رای جیاواز هەیە.
د. سادق حەمە غەریب سەرگەتی دەڵێت: ئازادی رۆژنامەگەری بوونی نەبووە تا دەركەوتنی سیماكانی تیۆری لیبراڵی و ئازادی راگەیاندن بە دیاریكراویش هەردوو چەرخی حەڤدەهەم و نۆزدەهەمی زاینی، لە پاش گەڵاڵەبوونی بنەماكانی ئازادی بڵاوكردنەوەو بیروڕا لە لایەن كۆمەڵێك زاناو رۆشنبیر، لە دیارترینیان بیریارو ئەدیب و شاعیری بەریتانی(جون میلتون)(1608-1674)، كە ساڵی 1664، نووسیویەتی: ئازادی بڵاوكردنەوە بە هەر جۆرە شێوەو ئامڕازێك، لە لایەن هەر كەسێكەوە بیروباوەڕو ئایدیای هەرچی بێت، مافێكی سروشتی هەموو تاكێكە، ناتوانین رێگری لە ئازادی هیچ كەسێك بكەین بە هیچ شێوەو پاساوێك.
د. سادق حەمە غەریب گوتیشی: ئازادی رەهای راگەیاندن لە چوارچێوەی (تیۆری لیبراڵی)دا لە بواری رۆژنامەگەریدا كە وەرچەرخانێكی گرنگ بوو بۆ گەشەسەندن و بەرەوپێش چوونی كارو پیشەو ئەركی رۆژنامەگەری و هەڵكشانی ئاستی كاریگەری لەسەر تاك و كۆمەڵگە، بەڵام ئەم جۆرە ئازادیەی راگەیاندن باوەری وایە كە نابێت بڵاوكردنەوە هیچ جۆرە سانسۆرێكی لەسەربێت و پێویستە هەموو كەس و گرووپ و كۆمەڵەیەك بە بێ مۆڵەت وەرگرتن لە دەسەڵات و حكوومەت مافی بڵاوكردنەوەیان هەبێت، هاوكاتیش پێویستە رەخنە گرتن لە حكومەت، حیزبی سیاسی، بەرپرسی فەرمی، لە رۆژنامەگەریدا سزادان و لێپێچینەوەی بەدواوە نەبێت، تەنانەت دوای بڵاوكردنەوەش، لەوەش مەترسیدارتر بریتییە لە نەبوونی هیچ جۆرە سنوورداركردنێكی یاسایی بۆ هەموو ئەو زانیاریانەی كە میدیا بڵاویان دەكاتەوە، ئەمەش وایكرد كە راگەیاندن ببێت بە ئامڕازێكی پڕوپاگەندە، هەر وەك راگەیاندنی جەنگی جیهانی دووهەم كە هۆكارێكی سەرەكی پەرەسەندنی ململانێ و دوژمنكاری ئایدیۆلۆجی سەختی نێوان وڵاتەكان بوو بۆ هەژموون دروست كردن و داگیركاری و پاوانخوازی زیاتر، بۆیە ئەو ئازادیە پێویستە بە یاسا رێك بخرێت و، میدیا لەچوارچیوەی ئیتیكی رۆژنامەگەریدا ئەركی خۆی ئەنجام بدات بۆ ئەوەی بتوانێت خزمەت بە تاكەكانی كۆمەڵگە بكات، لەم سۆنگەیەشەوە دەتوانین بڵێین، كە راگەیاندن پێویستی بە رێكخستن هەیەو، ئازادی رەها لە ئەركی راستەقینەی خۆی دوری دەخاتەوە.
لە وەڵامی ئەو پرسیارەی تا چەند بەرپرسیاریەتی لە كاری میدیاییدا لەبەرچاو دەگیرێت؟ د. سادق گوتی: بەرپرسیاریتی بە یەكێك لە بنەما گرنگەكانی رەوشتی راگەیاندن ئەژمار دەكرێت، راگەیاندنی نابەرپرسیار گەلێكی ناهۆشیارو نابەرپرسیار بەرهەم دەهێنێت، میدیا پێویستە بەرپرسیارانە كارو ئەركەكانی ئەنجام بدات، چونكە بەرپرسیارێتی كۆمەڵایەیتی راگەیاندن تاكە گرەنتی پابەند كردنیەتی بە كاری پیشەییەوەو، بریتییە لە كۆمەڵێك ئەرك، كە راگەیاندن پابەند دەكات بە ئەنجامدانیان لە بەرانبەر كۆمەڵگەدا لە سەرجەم بوارە كانی وەك: سیاسی، ئابوری، كۆمەڵایەتی، رۆشنبیری و…هتد، لە چارەسەركردنی ئاریشەكانی ئەو بوارانەدا بەهاكانی پیشەیی وەك: وردبوون، بابەتی بوون، هاوسەنگی و گشتگیری پەیڕەو دەكات، بەو مەرجەی كە ئازادی راستەقینە بۆ رۆژنامەگەری دەستەبەر كرابێت و بەرپرسیاری بكات لە بەرانبەر یاساو كۆمەڵگەدا.
رۆژنامەنووس هێرش قادر لە كەناڵی ئێن ئاڕ تی دەڵێت: میدیا پێویستی بە ئازادی رەها هەیە، بەڵام پێویستە میدیاكەش مامەڵەكردنیكی درووست بكات لەگەڵ ئەو ئازادییە و نەبێتە هۆكاری كاریگەری خراپ لەسەر ئاسایشی نیشتیمانی و رێز لە بەها پیرۆزەكانیش بگیرێت بە هەبوونی چەند هێڵێك، هەموو دەزگایەكی میدیایی پێویستە بەرپرسیارێتی لەبەرچاو بگرێت بە پێی ئاست و دۆخی رووداوەكان و وڵاتەكە، بەڵام لە هەرێمی كوردستان میدیای كوردی كەمتر بەرپرسیارێتی لەبەرچاو گرتووە و زۆر میدیاش هەیە خۆی لێدەدزێتەوە، هەندێك جاریش هەیە بە ئاشكرا هەست دەكەی كە كارە میدیایەكە هیچ بەرپرسیارێتیەكی تیا نییە.
پەروەر سەدیق پرۆدیۆسەری هەواڵەكانی سیاسی لە كوردستان تی ڤی دەڵێت: هەرگیز نابێت بە ئازادی ڕەها مامەڵە لەگەڵ پەیامی میدیایی بكرێت، بوونی میدیایەكی ئەكتیڤ كە خاوەن ڕۆڵ و كاریگەری خۆی بێت، پێویستی بە ئازادی بەدەستهێنانی زانیاری ڕاست و دروست و گۆڕینەوە و بڵاوكردنەوە هەیە، بەڵام هەرگیز ئەو ئازادیە نابێت ڕەها بێت، بۆ رێگریكردن لە خراپ بەكارهێنانی میدیا لەبەرژەوەندی بەرتەسك و كەسیدا، چونكە لەژێر سایەی ئازادی ڕەهادا دەرفەت بە ئەو جۆرە دەزگا میدیایی و ڕۆژنامەنووسە دەڕەخسێنێت كە پەیامی میدیایی لەبەرژەوەندی خۆیاندا بەكاربهێنن، ئەمەش وا دەكات زیان بە بەرژەوەندی و ژیانی تاكە كەسی خەڵك و كۆمەڵگە بگەیەنێت، بۆیە بەپێی ئیتیك و یاسایی ڕۆژنامەگەری و لەسەر بنەمای پەیماننامەی شەڕەفی رۆژنامەوانی، رێگری كراوە لەبوونی ئازادی ڕەها بۆ میدیا، لە كاتێكدا خودی رۆژنامەنووس پێویستی بە جۆرە فلتەرێكی خودی هەیە، تاوەكو بەشێوەیەكی پیشەیی مامەڵە لەگەڵ هەواڵ بكات، بەشێوەیەك پەیامەكە لە لایەنگیری و بەرژەوەندی بەرتەسك و كەسی دووربێت.
پەروەر سەدیق گوتیشی: بوونی بەرپرسیارێتی لە پەیامی میدیایی دا زۆر گرینگە، هەر وەكو تیۆری بەرپرسیاریەتی كۆمەڵایەتی بەروونی داكۆكی لەسەر ئەم ئەركە دەكات، لەبەر ئەوەی بوونی بەرپرسیارێەتی كۆمەڵایەتی لەپەیامی میدیایی دا هاوسەنگی لە ئاڕاستەی پەیامی میدیایی دا دروست دەكات و باشتر ئامانجكەی دەپێكێت كە لە بەرژەوەندی گشتی دا بێت، ئەمەش بەپلەی یەك بۆ خودی ڕۆژنامەنووس دەگەڕێتەوە كە پێویستە جۆرە سانسۆرێكی ویژدانی لەسەر خودی خۆی دروست بكات لەكاتی هەڵسوكەوت و مامەڵەكردن لەگەڵ هەر ژانرێكی ڕۆژنامەوانی و داڕشتنی ناوەڕۆكەكەی، بە شێوازێك كە لە چوارچێوەی ئیتێك و یاسایی ڕۆژنامەوانی دا بمێنێتەوە و پێشێلی نەكات، بۆیە بەپێچەوانەی ئەمەش بەپێی یاسا و ئیتیكی ڕۆژنامەوانی سزا بۆ دیاركراوە كە لەسەر بنەمایی قەبارە و گەورەی ئاستی تاوانی ڕۆژنامەوانی، سزاكە دەگۆڕدرێت، لە هەرێمی كوردستان بەداخەوە بەرپرسیاریەتی لە پەیامی میدیایی دا لەبەرچاو نەگیراوە، لە بری ئەوەی ئەو پەیامە لە بەرژەوەندی گشتی كۆمەڵگە دابێت، بەپێچەوانەوە بوووتە هۆی دروستكردنی كێشە و گرفتی زیاتر، هەندێك جار گەیشتۆتە ئاستی درووستكردنی ئاژاوە و تێكدانی شیرازەی كۆمەڵگە و بەرپاكردنی شەڕێكی دەروونی.
