شەنگە هاوار كاكەیی
پرۆسەی مەحكومیەتی سیاسەت و هەیمەنەتی لە جیهاندا بە رەنگڕێژی دیموكراسییەت و بنەماكانی مافی مرۆڤ، ئەو وەهمەیە كەوا خزێنراوەتە نێو دونیای سیاسەتەوە بە مەبەستی مۆنۆپۆڵكردنی سەرجەم سێكتەرە ئابوورییەكانی جیهان، كە لەلایەن چەند بنەماڵەیەكی دیاریكراوی بەرژەوەندیخواز لە پرۆسەیەكی رێكخراو گۆڕەپانی سیاسەتیان بۆ رێكخستنی قازانجی بەرژەوەندییە تایبەتەكانیان رەخساند، ئەمڕۆش وەكو ئەمری واقیع سەرجەم سەرچاوە داراییەكان لەژێر چاودێری چڕی ئەم چەند بنەماڵەن كە بەپەنجەی دەست ئەژمار دەكرێن.
ئەم خواستە تایبەتە گوزارشتی راستییەكە كە جیهان لەژێر ركێڤی سەروەتی سامان و داهات و سەرمایە و سەرمایەدارانە و گەمەی گەرمی سیاسەت و دیموكراسییەتیش بەهۆی ئەوانە لە ئارادایە و خەمخۆری ئەم خواستەشیان بۆ برەودانە بە دەستكەوتە ناشەرعییەكان و هیچی تر نا، ئەم هەوڵدانانەشیان هەرچەندە دوورە لە بەهای ئینسانیەت و ویژدانی زیندوو، بەڵام بۆ ئەوان هەمیشە مانای یەك دەستەواژەیە كە دەڵێن پارە دەدوێ بەژمارە و بە داتاو مەكاسبی بانكییەكانیان و داهاتی كۆمپانیا زەبەڵاحەكانی چەكی قورس و ئەتۆمی و بواری بازرگانی نەوت و گازی سرووشتی و…هتد، نەك بە یاریكردن بە دروشمە بریقەدارەكانی دیموكراسییەت و مافی مرۆڤ ئەگەر بە سەلیقەوە بپڕژێنە سەر رووی راستەقینەی ئەم یاریكردنە. لە بەراوردكاریدا وەكو ئەو مرۆڤە وایە كە لەسەر بەرماڵی نوێژە، بەڵام خوا ناناسێت و بۆ خۆی خوایەكی رەنگینی لە خەیاڵیدا مەزەندە كردووە و خۆی چۆنی بوێ حەز و ئارەزوو و بەرژەوەندییەكانی بەو چەشنە لەگەڵ خوای خۆی لە دووانە. بێ ئاگا لەوەی كە خوداناسی واتا جوانی، دادپەروەری و یەكسانی.
بە هەمان چەشن لە گەمەی سیاسەتدا رێڕەویان دابەشكردووەتە سەر دوو تەوژم، تەوژمە نەگۆڕەكان و تەوژمە گۆڕاوەكان، ئەوەشی جێگۆڕكێی پێ دەكرێت، تەنها دەم و چاوەكانە. ئەوەی رێژەی نەگۆڕیشە لە هەموو جیهاندا دینەمۆی رووداوەكانە، ئەوا سەوابیتەكانە، كە بریتییە لە بەرژەوەندییە ئابوورییەكانی سەرووی سێزدە بنەماڵە? بۆیە كاتێك كە گەمە سیاسییەكان گەرم و گوڕ دەبێ سەرۆكی هەر وڵاتێك و دەم و چاوەكان ئاڵوگۆڕ دەبن، هیچ لە بابەتەكان ناگۆڕێت، تەنانەت ئەگەر لە سیستەمێكی شاهانەشدا بێ، بە هیچ شێوەیەك واتایەك نابەخشێت بە گەمەی سیاسەت لە جیهان و درزێكیش ناكەوێتە دیواری بەرژەوەندیخوازانەوە، هەرچەندە سیستەماتیكی گەمەكە بە دیموكراسی بوونە و لە قاڵبی مۆدێرنیەتیش بەرهەمەكان گەییون. ئەوەی جێگای سەرسووڕمانیشە لە نەوەت و نۆ لە سەدای سەرمایەی جیهان لەدەست نوخبەیەكە كە رێژەكەی یەك لە سەد تێناپەڕێت و بەسەرپەرشتی ئەو دەستە شاراوانەی ژێر پەردەی خوانی سیاسەت ئەگێڕدرێ كە لە ژێر ركێڤێ ئابووریستانی ئابووری لە عەرشی فەردانیەتی خواستی خۆیانن.
یەكێك لە گەورە بەرپرسەكانی ئەو خانەوادانەش بە ناوی ناپان مایر رۆتشێڵد كە یەكێكە لە گەورە سەرمایەدارانی جیهان، پێیوایە پێودانگی گرنگی سیاسەت لەوە دایە سەرجەم سێكتەرە ئابوورییەكان مۆنۆپۆڵ بكرێن. دەشڵێت بۆ من گرنگ نییە چ پاشایەك و چ بووكە شووشەیەك دێتە سەر عەرشی شاهانە، لێ ئەوەی بۆ من گرنگە ئەوەیە كێ هەیمەنەتی لەسەر دراو و سەرەوت و سامانەكانە كە تا ئێستا هی خۆمە! كەواتە ئەو مەراسیمە پرۆتۆكۆڵیانە لە بنەڕەتدا بۆ جەمسەرگیری بونیاد نراون، نەوەك بۆ بەختەوەری مرۆڤ.
لەم تەوەرەدا دەكرێ بە كورتی ئاماژە بە چەند بنەماڵەیەك بكەین كە رۆڵی كاریگەریان هەبووە لە بەرپابوونی جەنگە جیهانییەكانی دوێنێ و ئەمڕۆدا و تا چەند رۆڵی كاریگەر و بەرچاویان هەبووە تەنانەت لە تیرۆركردنی سەركردەكانیش وەكو هەردوو سەرۆكی ئەمەریكا جۆن كەنەدی و ئابراهام لنكۆڵن كە ئەمە ئەمری واقیعی جیهانە و وێستگەكانی حوكمڕانی لە ژێر مەئمەرەتیانە بێ ئەوەی خودی خۆیان بێنە گۆڕەپانی دەسەڵاتداری، هەر خۆیان سەردار و سالاری جیهانن و خاوەن پێگەیەكی بەرزی دەسەڵاتن و بڕیارە چارەنووسساز و گرنگەكانی جیهانیش بە ئارەزووی بەرژەوەندییە تایبەتییەكانی خۆیان هەڵدەسووڕێنن دوور لە بەهای مرۆڤایەتی و ئینسانی بە باوەری ئەو خوا رەنگینەی كە مەزەندەی دەكەن لە خەیاڵاتەكانیان و خوێنی مرۆڤیش دەڕژێنن تا بازاڕی چەك و مەلعەنەتەكانی سیاسەتیان گەرم و گوڕتر بێت!
ئێمەی كوردیش بەدەر نەبووین لە سووتان بەو ئاگرە لەمێژنەی كە لە ماڵ و دڵی بەرژەوەندیخوازانەوە هەڵگیرساوە. ئەو بنەماڵانەش زۆر بە كورتی ئەمانەن: بنەماڵەی رۆگفلەر كە مەزەندە دەكرێ سەرمایەكەیان سێ تریلیۆن دۆلار بێ، بنەماڵەی مۆرگانی ئەمەریكی كە كۆمپانیا بەنكییەكانی ئەمەریكا و ئەورووپایان داگیركردووە، ئالسعوودیش لە سعودیا لە سەدا بیستی یەدەگی نەوتیی جیهان تایبەتە بە ناوی بنەماڵەیە، روتشێڵد لە ئەڵمانیا كە لە سەردەمی ناپلیۆنەوە تا ئەمڕۆ سەرپەرشتیاری جەنگەكانە لە جیهان، بارۆخیش هەرچەندە سەرمایەكەی لە رۆتشیلد كەمترە، بەڵام رۆڵی كاریگەرتری هەیە، چونكە راوێژكاری پێنج لە سەرۆكەكانی ئەمەریكا بووە و هەڵگیسێنەری جەنگی ساردیشە و رۆڵێكی بەرچاو و كاریگەریشی هەبووە لە بەرەوپێشچوونی درووستكردنی چەكی ئەتۆم و نەوەوی. هەروەها واڵتۆن خاوەن كۆمپانیاكانی ویل مارتە، وندسۆر بنەماڵەی شاهانە بەریتانیا، مردۆخ بنەماڵەیەكی یەهودییە لە ئوسترالیا و خاوەن گەورە كۆمپانیاكانی بواری راگەیاندنن. هەروەها بنەماڵەی رۆبیرت و بنەماڵەی ئۆبنهایمری خاوەن كۆمپانیاكانی زێڕ و ئەڵماس و كانزا بە بەهاكان، بنەماڵەی برتیزكەر خاوەن گەورە كۆمپانیاكانی بواری گەشت و گوزار و هۆتێلە بەناوبانگەكانی جیهان.
ئەمانە و چەند بنەماڵەیەكی تر هەرەسیان بە گۆی زەوی و تەبەقەی ئۆزۆن و بە مرۆڤایەتیش هێناوە و دیواری ئارامیان رووخاندووە، ئەوەی ماوە بیڵێم ئەگەر ئەم هەموو راستییە لەبەر چاوان بێت، ئەوا هەرگیز نابێت چیتر گلەیی و گازندەكانمان ئاڕاستەی كۆمەڵگەی دەولی و سیاسەتی دەولی و سەرۆكی وڵاتانی جیهان بكەین.
❊ ماستەر لە یاسای گشتی/ زانكۆی ئەلحیكمە لە بەیروت
