كاروان كەریمخان گوندەژۆری
گوێم دەدایە شیعری‮ “‬ئەو بەهارە شوومە‮”‬ی‮ ‬ئیحسان تەبەری‮ ‬بە دەنگی‮ ‬خۆی‮ ‬كە بە زمانی‮ ‬فارسی‮ ‬بۆ‮ ‬یادی‮ ‬دكتۆر موسەدیق گوتوویەتی‮. ‬ئەو شیعرەم لە دۆخی‮ ‬ئێستای‮ ‬كوردستان نزیك كردەوە و لە ناو دەقی‮ ‬ئەم شیعرە سەرۆكی‮ ‬پێشەوای‮ ‬ڕێفراندۆمم لە زەیندا وێنا كرد.ئەم شیعرە كۆمەڵگای‮ ‬ئێرانی‮ ‬ئەوكاتی‮ ‬هێنایە بەر چاوم و بژاردەكانی‮ ‬ئێستای‮ ‬كوردستانیشم هاتنە پێش چاو‮.‬ ئیحسان تەبەری‮ ‬بە‮ ‬یەكێك لە سەركردە هزری‮ ‬و تیۆریسییەنە بەهێزەكانی‮ ‬حزبی‮ ‬تودەی‮ ‬ئێران و كۆمۆنیستەكانی‮ ‬ناوچەكە دادەنرێت‮. ‬جگە لەوەی‮ ‬پیاوێكی‮ ‬سیاسی‮ ‬بووە خاوەن قەڵەمێكی‮ ‬زۆر بەتینە و لە بواری‮ ‬ئەدەبیاتیشدا چەندین هۆنراوەی‮ ‬سیاسی‮ ‬قووڵی‮ ‬هەن‮. ‬شایانی‮ ‬گوتنە كە تەبەری‮ ‬لە كتێبی‮ (‬لارە‮ ‬ڕێ)دا لە شوێنێك باسی‮ ‬ڕێبەر مستەفا بارزانی‮ ‬دەكات و دەڵێ مستەفا بارزانی‮ ‬لە ئەكادیمیای‮ ‬زانستەكانی‮ ‬سیاسی‮ ‬و سەربازیی‮ ‬سۆڤییەت دەیخوێند‮. ‬ئەو وەك هەر مرۆڤێكی‮ ‬بەئاگا و‮ ‬ڕەسەن بە‮ ‬ڕێزەوە‮ ‬یادی‮ ‬موسەدیق و حكوومەتەكەی‮ ‬دەكات‮. ‬لەوە بگوزەرێین كە موسەدیق و حزبی‮ ‬میللی‮ ‬لە پەرلەمانی‮ ‬ئەوكاتی‮ ‬ئێران‮ ‬ڕۆڵیان چۆن بووە لە هەمبەر كۆماری‮ ‬كوردستان لە مهاباد؛ باسی‮ ‬سەرەكی‮ ‬ئەوەیە كە موسەدیق بۆ وڵاتی‮ ‬خۆی‮ ‬و بۆ ئێرانییەكان چی‮ ‬كرد و چۆن بوو‮. ‬موسەدیق بە نیشتمانیكردن و خۆماڵی‮ ‬كردنی‮ ‬نەوت بە شێوەیەكی‮ ‬یاسایی‮ ‬مێژوویەكی‮ ‬مەزنی‮ ‬بۆ خۆی‮ ‬تۆمار كرد‮. ‬موسەدیق جگە لەم كارە توانی‮ ‬حكوومەتێكی‮ ‬شایستە دروست بكات و زۆربەی‮ ‬وەزیرەكانی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬خۆی‮ ‬لە كەسانی‮ ‬زۆر خوێندەوار و شایستە و لێهاتوو هەڵبژارد‮. ‬دەتوانین بڵێین وەزیرەكانی‮ ‬ئەوكاتی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬موسەدیق لە زۆرێك لە وەزیرەكانی‮ ‬ئێرانی‮ ‬ئێستا و وڵاتانی‮ ‬ناوچەكە لێوەشاوەتر بوون‮. ‬ئەوكاتەی‮ ‬كە دوژمنانی‮ ‬موسەدیق تووشی‮ ‬لەرز هاتن لەوەی‮ ‬كە موسەدیق وڵاتێكی‮ ‬بەهێز و پێشكەوتوو بونیاد بنێ،‮ ‬بڕیاریاندا حكوومەتی‮ ‬ئەو بڕوخێنن‮. ‬بە داخەوە كۆمەڵگای‮ ‬سونەتی‮ ‬ئەوكات نرخی‮ ‬حكوومەتی‮ ‬باشیان نەدەزانی‮ ‬و موسەدیقیان نەدەناسی‮. ‬ئەو خەڵكە ئاساییەی‮ ‬سەرشەقام بە سازێكی‮ ‬ژەنگاویش دەڕژانە سەر جادە و لە دژی‮ ‬موسەدیق وەخۆ كەوتن و كابینەی‮ ‬ئەویان تێكدا و زۆر كەسی‮ ‬لێهاتوویان لە سێدارەدا‮. ‬بەڵام كۆمەڵگای‮ ‬ئێستای‮ ‬ئەوان شەرم لەو كارەی‮ ‬ڕابردوو دەكاتەوە كە لە دژی‮ ‬موسەدیق كردیان‮. ‬سەركردەی‮ ‬ئەم خەڵكە سادەبینەی‮ ‬كە دژی‮ ‬موسەدیق‮ ‬ڕژانە سەر شەقام شەلاتییەكی‮ ‬بەكرێگیراو بوو بە ناوی‮ ‬شەعبان جەعفەری‮ ‬كە بە شەعبان بێ مێشك‮ (‬شعبان بی‮ ‬مخ‮) ‬ناسرا بوو‮. ‬شەعبان بێ مێشك ئەگەرچی‮ ‬مل ئەستورێكی‮ ‬سەر جادە بوو،‮ ‬تەنها حوسنێكی‮ ‬هەبوو كە بە عەیار ناسرا بوو و هەندێك هەواداری‮ ‬چەقوكێشی‮ ‬هەبوون‮. ‬كورتەی‮ ‬داستانەكە ئەوە بوو و دواجار بە پشتیوانی‮ ‬وڵاتانی‮ ‬زلهێز،‮ ‬شەعبان بێ مێشك لە كۆدەتای‮ ‬19‮/‬8‮/‬1953 ‮ ‬بە سەر دكتۆر موسەدیقدا سەركەوت‮. ‬بەڵێ موسەدیق بۆ خەڵكی‮ ‬ئەوكات نەژیا،‮ ‬بەڵكوو ئەو كاری‮ ‬بۆ نەتەوەیەك دەكرد و بۆ وڵات خۆی‮ ‬تەرخان كردبوو‮. ‬خەڵكی‮ ‬ئەوكات بە دوای‮ ‬شەعبان بێ مێشك كەوتن و موسەدیق و حكوومەتەكەیان رووخاند،‮ ‬بەڵام دوای‮ ‬چەندین دەیە و دوای‮ ‬بە ئاگا هاتنی‮ ‬نەسڵی‮ ‬نوێ نەوەی‮ ‬ئەو باوكانەی‮ ‬كە لە دژی‮ ‬موسەدیق‮ ‬ڕژانە كووچە و كۆڵان شەرمیان لە‮ ‬ڕەفتاری‮ ‬باوكەكانیان كردەوە و هەرنەوەكانی‮ ‬ئەو خەڵكە ئێستا بە گەورەیی‮ ‬باسی‮ ‬موسەدیق دەكەن‮. ‬بیری‮ ‬موسەدیق لە خەڵكی‮ ‬ئاسایی‮ ‬سەردەمی‮ ‬خۆی‮ ‬گەورەتر و دوربینتر بوو،‮ ‬بە جۆرێك كە ئێستا و لە داهاتوودا موسەدیق قارەمانی‮ ‬نەتەوەیەكە و لە زەینی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬تێگەیشتوودا جێی‮ ‬ڕێزە و شەعبان بێ مێشكیش جێی‮ ‬دیارە‮. ‬كەسێكی‮ ‬وەك ئیحسان تەبەری‮ ‬شیعر بۆ موسەدیق دەنووسێ و بۆ ئەوان وەك تابڵۆیەكی‮ ‬زیندوو دەمێنێتەوە‮.‬ لەو چاوگەیەدا،‮ ‬كورد لە ئێستادا سەرۆكێكی‮ ‬سەربەخۆخوازی‮ ‬هەیە كە خۆی‮ ‬بۆ نیشتمان تەرخان كردووە؛ هەموو ژیانی‮ ‬گەنجایەتی‮ ‬خۆی‮ ‬بۆ سەربەستی‮ ‬نەتەوەی‮ ‬كورد دانا و لە هەلێكی‮ ‬ناسكدا بوو بە پێشەوای‮ ‬ڕێفراندۆم‮. ‬ئەو سەرۆكە دۆخی‮ ‬لەرزۆكی‮ ‬عێراقی‮ ‬دەستكرد و ناڕەسەنی‮ ‬لێك داوەتەوە و دەزانێ كە ئەم وڵاتە موزاییكیە لە لێواری‮ ‬ڕۆچوونە؛ بۆیە پێشنیازە پێویستەكانی‮ ‬وەك‮ ‬ڕێفراندۆمی‮ ‬ئەنجامدا‮. ‬ئەگەر كاتی‮ ‬هات و نەمامی‮ ‬ڕێفراندۆم بەری‮ ‬گرت ئەوكات قەڵەمە دژبەرەكانی‮ ‬ئێستا سەر شۆڕ‮ ‬دەكەن و نەوەی‮ ‬ئەوانەی‮ ‬دژی‮ ‬سەربەخۆیی‮ ‬بوون سەری‮ ‬تەعزیم بۆ پێشەوای‮ ‬ڕێفراندۆم نەوی‮ ‬دەكەن‮. ‬ئەو موسەدیق ئاسا ئەو دیوی‮ ‬داهاتووی‮ ‬بۆ وڵاتی‮ ‬بەشخوراو دەدیت‮. ‬ویستی‮ ‬وڵاتی‮ ‬خۆی‮ ‬خۆماڵی‮ ‬بكاتەوە و مافی‮ ‬دەوڵەتی‮ ‬سەربەخۆ بۆ ئێمە بگەڕێنێتەوە‮. ‬زەویە داگیركراوەكان بگەڕێنێتەوە‮. ‬سەری‮ ‬كورد بەرز بكاتەوە و پڕۆسەی‮ ‬دەوڵەت‮- ‬نەتەوە سازی‮ ‬لە سەر بناغەی‮ ‬یاسا و دیموكراسی‮ ‬هەڵچنێت‮. ‬بەڵام شەعبان بێ مێشكەكانی‮ ‬ئێمە كە زیاتر لە سەدان شەعبانن و تەنانەت لە عەیاریش نازانن،‮ ‬خاپان و نەیانهێشت زووتر بگەینە سەركەوتن‮. ‬سەیر نیە كە بەشێكی‮ ‬خەڵكی‮ ‬ئێستا نرخی‮ ‬گەنج نازانن و گەنجینە لە دەست دەدەن‮. ‬بەڵام دڵنیام كە نەوەی‮ ‬خوێندەواری‮ ‬داهاتوو كە‮ ‬ڕۆڵەی‮ ‬ئەم سوكەڵە فامانەی‮ ‬ئێستان سەر بۆ پێشەوای‮ ‬ڕێفراندۆم دەچەمێنن و گلەیی‮ ‬لە ناتێگەیشتوویی‮ ‬باوكەكانیان دەكەن‮. ‬ئەوكاتەی‮ ‬كە كوردستان بە شەڕەفمەندییەوە سەربەخۆ دەبێ و سەری‮ ‬نەتەوەیەك بەرز دەبێتەوە،‮ ‬خەڵك نرخی‮ ‬فرمێسكی‮ ‬سەرۆكی‮ ‬ڕیفراندۆم دەزانن‮. ‬ئەوكاتەی‮ ‬كوردستان گەیشتە سەركەوتن و خەونەكەی‮ ‬بوو بە‮ ‬ڕاستییەكی‮ ‬ئاشكرا،‮ ‬ئەوكات دەزانین كە كورسی‮ ‬بۆ سەرۆك بێ نرخ و مایە بووە و كورسی‮ ‬سەرۆكایەتیی‮ ‬هەرێم تەنها بۆ سەربەخۆیی‮ ‬و سەربەرزی‮ ‬نەتەوەیەكی‮ ‬ژێردەست بەكار هاتووە‮. ‬ئەوكاتەی‮ ‬ئاڵای‮ ‬بن‮ ‬ڕەش و مەنحوسی‮ ‬عێراق لە ئاسمانی‮ ‬ئازادی‮ ‬كوردستان‮ ‬ڕاقەنی،‮ ‬ئەوكات نرخی‮ ‬ئەو سەرۆكە دەزانین كە نەیدەهێشت پەڕۆی‮ ‬پیسی‮ ‬عێراق لە كوردستان هەڵبدرێت‮. ‬ئەوكاتەی‮ ‬كەركووك بووە پایتەختی‮ ‬كۆماری‮ ‬باشووری‮ ‬كوردستان،‮ ‬نەوەی‮ ‬وشیاری‮ ‬داهاتووی‮ ‬كەركووك نرخی‮ ‬رێفراندۆم دەزانن‮. ‬نەك هەر نەوەی‮ ‬كورد بەڵكوو نەوەی‮ ‬ئازادهزری‮ ‬نەتەوەكانی‮ ‬دیكەش سەری‮ ‬تەعزیم بۆ پێشەوای‮ ‬ڕێفراندۆم نەوی‮ ‬دەكەن‮. ‬بەم نووسینە دەمەوێ بە نەوەی‮ ‬داهاتوو بڵێم،‮ ‬ئێستاش هەن ئەوانەی‮ ‬نرخی‮ ‬پیاوانی‮ ‬سازكەری‮ ‬مێژوو دەزانن‮. ‬وەك چۆن ئەوكاتیش هەبوون ئەوانەی‮ ‬نرخی‮ ‬موسەدیقیان دەزانی،‮ ‬ئێستاش لە كوردستان هەن ئەوانەی‮ ‬بەرزی‮ ‬بارزانی‮ ‬سەرۆك دەبینن و بەرزایی‮ ‬لوتكەی‮ ‬سەركەوتنیشیان لێ دیارە‮. ‬كورتەكەی‮ ‬ئەوەیە بۆ نەوەی‮ ‬بەئاگا و خوێندەواری‮ ‬داهاتوو كێ دەبێتە قارەمانی‮ ‬نەتەوە و جێی‮ ‬ڕێز؟ سەداقەتی‮ ‬پێشەوای‮ ‬ڕێفراندۆم‮ ‬یان شەعبان بێ مێشكەكانی‮ ‬كورد؟