دكتۆر سامان سۆرانی
زمان ناونیشانی بوون و شوناسە، چونكە زمان گەنجینەیەكە بنەماكانی وابەستەبوون و هزری ئایندە لەخۆدەگرێت.
تیۆری ئەڵمانی سەبارەت بە زمان، كە بناغەكەی دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەی (ئایدیالیستی) “هێگل”، بنەمای نەتەوە (شوناس) و پێوەرە دروستەكەی بەزمانەوە گرێ دەدات.
لەم چوارچێوەیە فەیلەسوفی ئەڵمان “هێردەر” دەڵێت، دڵی گەل لە ناو زمانی گەل لێ دەدات و ڕوحی گەل بەناو زمانی پێشینان بەزیندوویی دەمێنێتەوە”.
ئەودەڵێت، زمان چەشنی سندوقێكە گەل هەموو هزری پڕبەهای خۆی و نەریت و فەلسەفە و باوەڕەكانی لەناویدا كۆدەكاتەوە.
”فیشتە”ی فەیلەسوف، بەدامەزرێنەری ئایدیالیستی ئەڵمانی دادەنرێت، دەڵێت: “ئەوكەسانەی بەیەك زمان دەدوێن پێكهاتەیەكی تۆكمە پێكدەهێنن و بەدڵنیاییەوە سروشت ئەوكەسانە بەپەرژینێكی ئەستوری نەبینراو بەیەكەوە گرێ دەدات.
ماكسنۆرداو، سیاسەتمەدار و دامەزرێنەری ڕێكخراوی زایۆنیستی جیهانی، سەد ساڵ دوای بڵاوبوونەوەی بۆچوونی فەیلەسوفە ئایدیالیستە ئەڵمانییەكان باس لەگرێدانی زمان دەكات وەكو ئامرازێك بۆ پەیوەندیی لەنێوان تاك و كۆمەڵ، زمان وەكو ئامرازێك بۆداهێنانی ڕۆشنبیری و بەدەستهێنانی زانیاری، زمان وەكو ئامرازێكی سیاسی-كۆمەڵایەتی كەلەسایەیدا دیموكراسی و دادپەروەی دەستەبەردەكرێت.
پێمانوایە ئەونەتەوەیەی مێژووی خۆی لەبیربكات، هەستی نەتەوەیی لەدەستدەدات.
بەڵام شوناسی ڕۆشنبیری كاتێ بێ كەموكورتی دەبێت و تایبەتمەندی شارستانی خۆی دەردەخات، ئەگەرسەرچاوەكەی لەكیانی كەسێك بەرجەستە بوو، كە هەڵگری سێ فاكتەربێت: نیشتمان، نەتەوە، دەوڵەت.
فەیلەسوفی ئەڵمانی “هایدیگەر” دەڵێت، زمانی من ماڵی منە، نیشتمان و نشینگەمە، سنووری جیهانمە، لەپەنجەرەی ئەوماڵەوە دەڕوانمە ئەم گەردوونە پان و بەرینە.
زمان بەڵگەیە بۆشوناسی تاك و ناخی مرۆڤ ئاشكرا دەكات، پێماندەڵێت ئەو مرۆڤە كێیە.
لەقۆناغەكانی ڕابووردوو، كە هەژموونی داگیركاران بەسەر نیشتمان زاڵبوو، لەڕێگەی بەرنامەی داڕێژراو ستراتیژی كار بۆباڵادەستی زمانی داگیركار دەكرا بەمەبەستی تواندنەوەی زمانی كوردی و كەسایەتیی تاكی كورد، چونكە داگیركار پێیوابوو بە كۆنترۆڵكردنی زمان فەرهەنگی خۆی بڵاودەكاتەوە و بەوشێوەیە دەتوانێت دزە بكات بۆ ناو سەرجەم توێژەكانی كۆمەڵگا و بۆهەمیشە یەخسیریان بكات. پێویستە لەسەرمان گرینگی تایبەت بە زمان بدەین، چونكە زمان بنەمای سەرەكی نەتەوەیە و شارستانییەتەكان پێكەوە گرێ دەدات و نەمریان دەكات. زمان كلیلێكە بۆداهاتوو، ڕابردوو و میراتی نەتەوەیی لەئامێزدەگرێت.
هێزلە زمان ڕەنگ دەداتەوە، چونكە زۆرجار ژێردەست چاو لەداگیركار دەكات و پێی سەرسام دەبێت، لەڕووی زمان و ڕۆشنبیری و ڕەفتار دەكەوێتە ژێركاریگەری داگیركار. بێجگە لەوەش هەژموونی زمانی داگیركار دەرهاویشتە و توێژینەوە زانستنی و هونەرییەكان و چەمك و زاراوەكان كۆنترۆڵ دەكات بەمەبەستی پەراوێزخستنی زمانی ژێردەست لەڕووی زمان و زانست و هزرەوە، تاوەكو پەرەسەندن و لێهاتوویی بەخۆیەوە نەبینێت.
لەئەڵمانیا و فەڕەنسا و ژاپۆن و بەریتانیا، بەپێچەوانەی هەرێمی كوردستان، كە زیاتر گرینگی بەزمانی بیانی دەدرێت، بەتایبەتی ئینگلیزی و بەمەرج دادەنرێت بۆ ئامادەكردنی كارنامەی زانستی، كارنامە زانستییەكان بەزمانی دایك پێشكەش دەكرێن.
زمان بە بەكارهێنان دەبووژێتەوە نە بەزیندەبەچاڵ كردنی لەناو دوو توێی كتێبەكان.
زمان و زانینی زمان كاریگەریان هەیە لەسەر دەستەبەركردنی زانیاری و بەرزڕاگرتنی ئاستی بەهرەداری و توانستی زانستی. زمانی كوردی دەتوانێت هەژموونی هەبێت بەسەرژیان و شارستانیەتی مرۆڤایەتی دەوڵەمەندتردەكات.
بۆدامەزراندنی كوردستانێكی هاوچەرخ و سەروەریی یاسا و پاراستنی مافی هاووڵاتی و پابەندكردنی بە ئەركەكانی، پێویستە زیاتر گرینگی بەزمانی كوردی بدرێت.
