نادر روستی
پێشخستن و گەشەپێدانی گەشتوگوزار بەندە بە پێشخستنی بنماكانی گەشتوگوزار، بنماكانیش پەیوەستن بە گۆڕانكاری لە ژێرخان و سەرخانی گەشتوگوزار. رێگای هاتووچۆ و گەیشتن بە شوێنە گەشتوگوزارییەكان بە یەكێك لە خاڵە گرنگەكانی ژێرخان دادەندرێت، رێگاش چەند جۆرێكە، كە رێگای ئاسمانی و وشكانی و ئاوی دەگرێتەوە. ئەوەی پەیوەندی بە شوێنە گەشتوگوزاریەكانی كوردستانەوە هەیە رێگای ئاسمانی و رێگای وشكانییە بە تایبەت رێگەی ئوتومبێل، بۆیە دەكرێ لێردا ئاماژەیەك بە پێشخستن و خزمەتگوزارییەكان بدەین و لەو شوێنەش بوەستین كە پێویستە لە ساڵانی داهاتوو كاری زیاتری بۆ بكرێت. كۆمەڵگە بە شێوەی گشتی سوودمەندە لە پێشخستنی رێگا، بەڵام هەرچەندە خزمەتگوزاری رێگا پێشبكەوێت ئەوە هەریەك لە كەرتەكانی: ( بازرگانی و پیشەسازی و كشتوكاڵ و گەشتوگوزار) پێشدەكەون، واتە پێویستە ئەو راستیە بزانین كە پێشخستن و گەشەدان بە گەشتوگوزار و كەرتەناوبراوەكان بەبێ دابینكردنی رێگای گونجاو و ئامێرەكانی گواستنەوە بۆ گەشتیاران گەشتوگوزار هیچ واتایەكی ئابووری ناگەیەنێت، بۆیە هەرچەندە خزمەتگوزاری هاتوچۆ دابین بكرێت، ئەوە راستەخۆ بێت یان ناراستەوخۆ بە سوودی پێشوەبردنی گەشتوگوزار و كەرتەكانی تر تەواو دەبێت. ئەوەی ئێمە مەبەستمانە كە بزانین تاچەند ئەم رێگایانە خزمەتیان بە گەشەسەندنی گەشتوگوزار كردوە؟ لە هەرێمی كوردستان بە رێژەیەكی زۆر رێگا سەرەكیەكان و ناو شارەكان بە شێوازێكی جوان نۆژەن كراونەتەوە و هەندێكیشیان دوو ساید كراون، كە هەندێك لەو رێگایانە راستوخۆ شوێنە گەشتوگوزارییەكان بە یەكەوە دەبەستنەوە، راستی و باشی رێگایەكانش وادەكەن كە گەشتیار زیاتر ئارەزوی گەشت بكات، چونكە كەمتر لە رێگا هیلاك دەبێت و مەترسی رێگای لە سەر كەم دەبێتەوە، بەم جۆرە بزاڤی گەشتوگوزار روو لە گەشەكردن دەبێت و خزمەتی دوارۆژی كوردستان دەكات. بۆ نموونە ئەگەر بەراوردی ئێستاو رابردووی رێگایی هەولێر و پیرمام بكەین، بەتایبەت پێچەكانی پیرمام ، مرۆڤ ئەو راستیە دەبینێت كە سەد لە سەد پێشخستنی تێدا كراوە و خزمەتگوزاری تەواوی بۆ دابین كراوە، كاتێكیش تونێلی پیرمام و سۆرك بە رووی هاتووچۆی گەشتیاران و هاوڵاتیان دەكرێنەوە، كاریگەریكان زۆر بەرچاو و زیاد دەبن، پێشكەوتنی لەم جۆرە لە شوێنەكانی تریش زۆرە، وەك: رێگای دوكان سلێمانی، سلێمانی سیتەك و ناوچەی شارباژێر، زاخۆ و دەهۆك، رێگای 120م لە ناو هەولێر. ئەگەرچی ئەمەانە تەنیا رێگای گەشتیاری نیین، بەڵام خزمەتێكی زۆر بە گەشتیاران دەكەن و هاندەری بەهێز دەبن بۆ زیاتر راكێشانی گەشتیاران. لەگەڵ ئەمەشدا هەندێك شوێنی گرنگی گەشتوگوزار هەیە، تاكو ئێستا رێگای هاتووچۆكردنیان زۆر خراب و وێرانە، بۆ نموونە رێگاكانی سنووری هەولێر وەربگرین وەك سۆران و ناوچەی باڵەكایەتی و دۆڵی خۆشناوەتی و مێرگەسۆر و دەوروبەری، رێگای كۆیە كە هەموو ئەم شوێنانە بەردەوام فشاری گەشتیاریان لەسەرە، رێگای زۆر نەشیاون. لە رۆژانی بەهار و نەورۆز و لە رۆژانی پێنج شەموو و هەینی و شەممە بە تایبەت لە ئێواران هاتوچۆكردن زۆر سەخت و ئەستەم دەبێ، یەك كاتژمێرت لێ دەبێ بە 4 كاتژمێر. دۆڵی وەرتێ زیاتر لە 500 كەپری گەشتیاری لێ دروست كراوە، دەوروبەری چۆمان زیاتر لە 450 كەپر و زیاتر لە 150 مۆتێل و شوێنی گەشتیاری لێدروستكراوە، بەڵام بە هۆی خراپی رێگەی هاتووچۆ بەردەوام هاوڵاتی و گەشتیار گلەی دەكەن و بەردەوام رووداوی هاتووچۆ هەیە. رێگای نێوان شارۆچكەی چۆمان لە باڵەكایەتی و هەولێری پایتەختی كوردستان كە زیاتر 150كم دەبێت، ئەم رێگایە كە زیاتر لە 3كاتژمێر دەخایەنێت، بۆ گەشتیار رێگایەكی دوورە، لە گەڵ ئەمەشدا گەشتیاران بۆ بینینی جوانی سروشتی ناوچەكە و چێژ وەرگرتن لە فێنكی كەشوهەوای ناوچەكە لە وەرزی هاویندا بەردەوام دەبن لە گەشتەكانیان بۆ ناوچەكە، بەهۆی خەراپی و وێرانی رێگەی سەرەكی نێوان چۆمان و سۆران و هەولێر گەشتیاران بەردەوام نیگەران، ئەمەش بەهۆی زۆری چاڵای و قۆلت و تاسەی و خەرابوونی بەشێك لە رێگاكە. لەمەش وێرانتر و ناخۆشتر نەبوونی رێگای قیركراوە بۆ شوێنە گەشتیارییەكان و بۆ گوندە سروشت جوانەكان و بۆ كوێستانە هەمیشە فێنك و گەشتیارییەكان بۆ ناو پرۆژەكانی گەشتیاری لە دۆلی سەكران و دۆلی خۆشكان و پرژی و بناری كۆدۆ و هەوارەكانی دۆڵی روست و حاجی ئۆمەران و وەرزێ و وێزێ و دێڵزێ و كاولۆكان و بۆ دۆڵی ماونان و بۆ كانی بەست بۆ زێوەی خۆشناوەتی و بۆ هەندێك ناوچەی سیدەكان و .. چەند نموونەیەكن. كەواتە رێگای هاتووچۆی نێوان چۆمان و گوندەكان و شوێنە گەشتیارییەكان پێویستە بە رێگایەكی باشی قیڕكراو بە رێگای سەرەكی سۆران- چۆمان ببەسترێنەوە. بەڵام ئەگەر رێگاكان بەم جۆرە بە وێرانی و خەراپی بمێنەوە، ئەوە هەرگیز ناوچەكە لە رووی گەشتیاری پێش ناكەوێت، چونكە گەشتیار ڕوو لەو شوێنە ناكات كە رێگای شیاوی هاتووچۆ نییە و هەردەم مەترسی لە سەر ژیان و لەسەر ئوتومبێلەكەی دروست دەكات. واتە نابێ گەشتیار بە ترس و شڵەژاویەوە رێگا ببڕێ و گەشت بكات. لە كۆتایدا دەڵێم تەنیا رێگای هاتووچۆ تاكە هۆكار نییە بۆ گەشەپێدان و پێشخستنی گەشتوگوزار، بەڵكو سەرجەم هۆكارەكانی سەرخان و ژێرخان بە یەكەوە ئەتوانن گەشتوگوزار پێشبخەن و گەشتوگوزار بكەنە یەكێك لە سەرچاوە گرنگەكانی داهاتی نیشتیمانی. بەڵام تاكو خزمەتگوزاری رێگا بۆ شوێنە گەشتیارییەكان دابین نەكرێ، سەرجەم خزمەتگوزاریەكانی تر واتایەك نابەخشن، بۆیە لە رێگای ئەم نووسینەمەوە داوا لە بەر پرسان و كەسانی پەیوەندار دەكەم كە گرنگی بەچاكردنەوە و دروستكردنی رێگابان و پێشخستنی كەرتی گەشتیای بدەن، تاكو كێشەی رێگا بەردەوام بێت نابێت چاومان لە پێشكەوتنی كەرتی گەشتیاری و كشتوكاڵ و بازرگانیش بێت.
