خەبات: تریفە ئازاد
لە 12ی6ی2019 نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، بەرێز مەسرور مەسعود مستەفا بارزانی راسپارد وەك سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیران، بۆ پێكهێنانی كابینەی نۆیەمی هەرێمی كوردستان. هەڵبەت نێچیرڤان بارزانی وەكو قوتابییەكی چالاكی سەرۆك مسعود بارزانی و دڵسۆزی رێبازی بارزانی و خەباتگێڕێكی بە ئەزموون لە بواری سیاسەت و دەوڵەتداری و حوكمڕانیدا،لەتوانایدایە سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان بكاتە چەترێكی كۆكەرەوەی هەموو پێكهاتە سیاسیی و نەتەوەیی و ئایین و ئاینزاكانی كوردستان بەبێ جیاوازی، بۆ ئەوەی كوردستان بە دەستەجەمعی و ئاراستەیەكی هاوبەش، بەهێزەوە بەرەو ئایندەیەكی گەش هەنگاوبنێت. هەروەها راسپاردنی بەرێز مەسرور بارزانی بۆ پێكهێنانی كابینەی نۆیەمی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، كە ئەویش بەهەمان شێوە سەركردەیەكی لێهاتوو و بەئەزموونە لە حوكمڕانی و پاراستنی هەرێمی كوردستان و قوتابیی سەرۆك بارزانی و رێبازی بارزانیی نەمرە، بۆیە خەڵكی كوردستان دڵنیایە كە پارتی دیموكراتی كوردستان دەخوازێ كوردستانێكی بەهێز بونیاد بنێت بۆ ئەوەی هێمنی و ئارامی و خۆشگوزەرانی و دادپەروەری لە كوردستاندا فەراهەم بێت. لەم رووەوە رۆژنامەی خەبات لەم تەوەرەدا راوبۆچوون و خواست و داواكاریی شارەزایان و پسپۆران و هاووڵاتیانی كوردستان بۆ حكوومەت و كوردستانیان دەخاتەروو.
دەبێت خودی كابینەی نوێ ببێتە هۆكارێك بۆ ڕەواندنەوەی نیگەرانی و بێمتمانەیی
پەرویز ڕەحیم قادر، مامۆستای زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی سەلاحەدین لە لێدوانێكی تایبەت بۆ ڕۆژنامەی خەبات گوتی:بوونی متمانەی سیاسی و متمانەی كۆمەڵایەتی دوو كۆلەكەی سەرەكی سەقامگیری و ئاسایشی نەتەوەیی هەر كۆمەڵگە و دەوڵەتێكە. بەم پێیەش ئاشتەوایی كۆمەڵایەتی پەیوەندی ڕاستەوخۆی بەم دوو فاكتەرەوە هەیە. هەر بۆیە بوون و نەبوونی متمانەی سیاسی كاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر توانا و ئەدای حكومەت و پرسەكانی پەیوەندیدار بە پەرەپێدانی ئابوورییشەوە هەیە. ئەزموونی ئێستا و ڕابردووی دەسەڵاتدارییەتی لە هەرێمی كوردستانیش ئەم ڕاستییە دەسەلمێنێت. بەم واتایە كە لەو سەردەم و كاتانەی كە هێزە سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان لەسەر پڕسە سیاسی و نیشتمانییەكان كۆك و تەبابوونە دەسكەوتەكانی كوردستان پارێزراو و بەرەو پێشەوە چووە و بە پێچەوانەكەشی هەر ڕاستە.هەرچەندە هێز و توانای پارتە گەورە و مێژووییەكان لەم پرۆسەیەدا شوێندانەرترە. بۆ نموونە لە هەرێمی كوردستان بەهۆی تایبەتمەندییەكانی سیاسی و مێژوویی و تەنانەت سەربازی و ئابووری و جوگرافیایی و كۆمەڵگەیی هەریەكە لە یەكێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان بوونی ناكۆكی و ناتەبایی لەنێوان ئەم دوو لایەنە كاریگەری لەسەر ئاسایشی كۆمەڵگەیی و سیاسی و تەنانەت سەربازی هەرێمی كوردستان هەبووە و هەیە. لەم نێوەندەشدا بەهۆی ڕووداوەكانی پاش ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان بەتایبەتی ڕووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەری ساڵی 2017 جۆرێك لە بێمتمانەیی لەنێوان ئەم دوو هێزە لەئارادابووە. سەرەڕای چەند ڕێككەوتن و دانوستاندنی بەردەوام، بەڵام ئەم بۆشایی و بێمتمانەییە هەر بوونی ماوە. سێ (3) بگۆڕ و فاكتەری سەرەكی بۆ ئەم بێمتمانەییە دەتواندرێت دەستنیشان بكرێت: یەكەم: كێشە ناوخۆییەكانی ناو ماڵی خودی یەكێتی نیشتمانی كوردستان لەپاش كۆچی مام جەلال و هاتنە سەركاری نەوەیەكی نوێ بە ئەجیندا و ڕوانگە و كەسایەتی جیاواز و تایبەتەوە. دووەم: گۆڕانكاری لە هاوسەنگی هێز(لانیكەم لەڕووی سیاسی و یاساییەوە) لە عێراق و هەرێمی كوردستان بەتایبەتی لەڕووی ژمارەی كورسییەكانی پەرلەمانیەوە لە هەرێمی كوردستان كە پارتی دیموكراتی كوردستان ڕێژەیەكی بەرچاوی كورسی و دەنگەكانی بەدەستهێناوە و یەكێتی نیشتمانی كوردستان بەپێچەوانەوە، سێیەم: دەستێوەردانی وڵاتانی هەرێمی یاخود هاوكێشە هەرێمییەكان بەتایبەتی بارگرژییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران. بەم واتایە هەرێم كوردستانیش دوورگەیەكی دابڕاو نییە لەم ئاڵوگۆڕ و رووداو بارگرژیانەی نێوان ئەم دوو دەوڵەتە و لایەنگرەكانیان لە عێراق و ناوچەكەدا، لەم نێوەندەشدا ئەگەر ئەم بارگرژی و ململانێ و بێمتمانەییە بەردەوام بێت، ئەوە ئەگەر كابینەی نوی حكوومەتی هەرێمی كوردستانیش پێكبێت. بۆیە لانیكەم دوو میكانیزم و رێگەی سەرەكی لەبەردەم هێزە سیاسییەكان بەتایبەتی یەكێتی و پارتی كراوەیە، رێگەی یەكەم پێش پێكهێنانی كابینە و وەرگرتنی متمانە لەلایەن ئەم كابینەیە لە پەرلەمانی كوردستان و دەستبەكاربوونی ئەم كێشانە چارەسەر بكرێن و رێگەی دووەیش ئەوەیە كە دەبێت خودی كابینەی نوێ ببێتە هۆكارێك بۆ ڕەواندنەوەی ئەم نیگەرانی و بێمتمانەییانەی نێوان ئەم دوو هێزە سەرەكییە. چونكە یەكێتی نیشتمانی كوردستان بە چەندین هۆكار ناتوانێت لانیكەم لە كورت مەودا و لە ئێستادا ببێتە هێزێكی ئۆپۆزیسیۆن و بۆ ئەم رۆڵە ئامادە نییە، بەم پێیەش بۆ ئاشتی و ئاسایش و سەقامگیری كوردستان واباشترە یەكێتی نیشتمانی كوردستان بەشدار بێت لە كابینەی نوێدا.
سەقامگیری و ئاشتەوایی و ئاسایشی هەرێمی كوردستان تاوەكوو حكوومەتێكی بەهێز
هەروەها پەروێز رەحیم گوتی:هەرچەندە ئاشتەوایی سیاسی و كۆمەڵایەتی تەنانەت پرس و پرۆسەیەكی پەروەردەیی و درێژخایەنە، بەڵام كابینەی نوێی حكوومەتی هەرێمی كوردستان بەگرتنەبەری چەندین رێوشوێن و میكانیزم دەتوانێت ئەم كۆسپ و بەربەستانە تێپەر بكات و ببێتە كابینەی سازان و ئاشتەوایی نیشتمانی و بەم پێیە سەقامگیری سیاسی و كۆمەڵایەتی. لە گرنگترینیشیان دەتوانین ئاماژە بە چەند خاڵێك بكەین:
1-هەوڵدان بۆ كەمكردنەوەی كاریگەری دەزگا حزبییەكان لەسەر بڕیار و دامەزراوە حكوومییەكان.
2-بەردەوامبووون لە پرۆسەی چاكسازیی ئابووری و دارایی هەنگاوبەهەنگاو و دژایەتیی گەندەڵی(بە هەموو بوار و رەهەند و جۆرەكانییەوە) لە رووی سیاسی و یاسایی و دادوەرییەوە.
3-هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی دەسەڵاتی داد و دادوەری.
4-پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری زیاتر لە هەموو بوار و سێكتەرەكان.
5-كەمكردنەوە خەرجی و تێچووە بێ سوود و ناپێویستەكانی حكوومەت و رێگەگرتن لە بەفێرۆچوونی سامان و داهات و دارایی وڵات لەڕێگەی سوودوەرگرتن لە ئەزموونی قەیرانی دارایی ڕابردوو.
6-هەوڵدان بە چەسپاندنی سەروەری یاسا لەبری سەروەری حزب و لایەن و كەسایەتییەكان. ئەمەش لەڕێگەی گەراندنەوەی شكۆ بۆ پەرلەمانی كوردستان و یەكلاییكردنەوەی كێشە سیاسییەكان لە رێگەی پەرلەمانەوە. واتا گواستنەوەی ململانێ و ركابەرییەكان بۆ پەرلەمان.
7-گرنگیدان بە پێكهێنانی حكوومەتێكی تەكنۆكرات لەبڕی پڕكردنەوەی پۆستەكان وەكوو ئیمتیاز. بەم واتایە كە وەزارەت و پۆستەكان دەتوانێت پشكی حزبی بێت بەڵام كەسەكان پێویستە پسپۆربن..
8-دووبارە ڕێكخستنەوەی كاری میدیایی لە هەرێمی كوردستان بە مەبەستی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ قووڵكردنەوەی ناكۆكی و بڵاوكردنەوەی ڕق و كینە و تەنانەت رێگەگرتن لە دەستێوەردانی وڵاتانی هەرێمی.
9-هەوڵدان بۆ یەكخستنەوە و رێكخستنەوەی هێزە ئاسایشی و سەربازییەكان بەتایبەتی پێشمەرگە و كۆنترۆڵی لەلایەن حكوومەتی هەرێمی كوردستان. ئەم پرسە گرنگییەكی ژیانی هەیە بۆ داهاتوو و ئاسایشی سیاسی و سەربازیی هەرێمی كوردستان.
10-لە قۆناغی یەكەم هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی كێشە دارایی و ئابوورییەكان لەگەڵ بەغدا و پاشان گفتوگۆیەكی جدی و پسپۆڕانە لەگەڵ بەغدا لەسەر پرسە هەڵپەسێردراو و یاسایی و سیاسییەكان.
11-بەدامەزراوەییكردنی پەیوەندییەكان و گفتوگۆكان بەتایبەتی لەگەڵ بەغدا و وڵاتانی هەرێمی.
لە كۆتاییدا دەتوانین بڵێین سەقامگیری و ئاشتەوایی و ئاسایشی هەرێمی كوردستان تاوەكوو حكوومەتیكی بەهێزی خاوەن هێزی سەربازی رێكخراو و یەكگرتوو پێكنەیەت ئەوە كوردستان هەردەم لەبەردەم هەڕەشەی ناوخۆیی و دەرەكیی ئاسایشییە.
پێویستە كورد هەرچی زووە كابینەی نۆهەم پێك بهێنێت و یەكڕیزی ناوماڵی خۆی ڕابگرێ
دكتۆر كارۆخ خۆشناو سەرۆكی ئینستیتوتی توێژینەوەی ئەمریكی ژ كوردی لە لێدوانێكی تایبەت بۆ رۆژنامەی خەبات گوتی:ماوەی 40 ساڵە ئەمریكا و ئێران لە ململانێیەكی سارد و قوڵ دان، هەر لە سەرەتای هەڵگیرسانی شۆڕشی ئیسلامی ئێران و لەكاتی دەست بەسەرداگرتنی باڵوێزخانەی ئەمریكا لە تاران و بە بارمتەگرتنی دیپلۆماتەكانی ئەمریكا بۆ ماوەی 440 ڕۆژ تاكو ساڵی 2015ململانێكانی ئەم دوو وڵاتە قوڵ و ئاڵۆز بوون. ساڵی 2015 بە نێوەندگری سەڵتەنەی عومان و هەندێك وڵاتی ئەوروپی، ئەمریكا لە سەردەمی ئۆباما بۆ یەكەم جار لە مێژووی شۆڕشی ئیسلامی، ئێران و ئەمریكا گەیشتنە ڕێككەوتنی ئەتۆمی 5+1 ، بە گوێرەی ئەم ڕێككەوتنە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی سزاكانی سەر ئێرانی هەڵگرت و 1.8 ملیار دۆلاری كاش ئیدارەی ئۆباما پارەی بلۆككراوی بۆ ئێران گەڕاندەوە بەمەرجێك ئێران دەستهەڵبگرێت لە هەوڵەكانی بۆ بەدەستهێنانی چەكی ناوكی. لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی ئەمریكا لە ساڵی 2016 دۆناڵد ترامپ گوتی “ئەم ڕێككەوتنە خراپترین ڕێككەوتنە لە مێژووی ئەمریكادا” و بەڵێنیدا دوای هەڵبژاردنی لەم ڕێككەوتنە بێتە دەرەوە، هەر واشیكرد دوای برنەوەی كورسی سەرۆكایەتیی كۆشكی سپی لە بەرواری 8/5/2018 تڕامپ تاك لایەنە لە رێككەوتنی ئەتۆمی 5+1 هاتە دەرەوە و ڕێككەوتنەكەی ئیفلیج كرد و دووبارە سزاكانی خستنەوە سەر ئێران. یەكەمجارە لە مێژووی جیهاندا ئەمریكا بەو شێوەیە قورسترین سزای ئابووری بخاتە سەر وڵاتێك، تاكو ئێستا ئەمریكا چوار قۆناغی سزاكانی خستۆتە سەر ئێران، ئەم سزایانەش كەرتەكانی (وزە و بانك و كانزاكان) دەگرێتەوە، ئامانجی ئەمریكاش لەم شەڕە ئابوورییە گۆشەگیركردن و لە قاڵبدانی ئێرانە و دەیەوێت دەستی ئێران ببڕێت لە چوار وڵات (عێراق،سوریا،لوبنان،یەمەن) و هەژموونی ئێران كەمبكاتەوە و ئێران بخاتەوە ناو سنوورەكانی، لە پاڵ ئەم ئامانجانە ئەمریكا مەبەستیەتی ئێران ناچار بكات بێتەوە سەر مێزی گفتوگۆ و ڕێككەوتنێكی نوێ لەگەڵ ئەمریكا مۆر بكات بەڵام ئەمجارە ڕێككەوتنەكە دەبێت بە دڵی تڕامپ بێت، بۆ ئەم مەبەستە لە مانگی نیسانی ساڵی 2018 ئەمریكا لەسەر زاری مایك پۆمپیۆ وەزیری دەرەوە 12 مەرجی بۆ ئێران دیاریكرد و گوتی پێویستە جێبەیان بكات تاكو ئێران ڕزگاری بێت لە سزاكانی ئەمریكا، ئێرانیش هەر لە سەرەتاوە تاكو ئێستا 12 خاڵەكەی ئەمریكای ڕەتكردوتەوە. میتۆدی تڕامپ بۆ لە پەلوپۆخستنی ئێران بریتییە لە ستراتیژیەتی (ئەوپەڕی فشار) كە تڕامپ باوەڕی وایە كە ئەوپەڕی فشار لە ڕكابەرەكەت بكە، هەتاكو ناچاری دەكەیت بە مەرجەكانت ڕازی بێت و بێتە سەر مێزی دانوستان، دەتوانین بڵێین لە ئێستادا ئەمە كرۆكی سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی ترامپە، ئەمەش سەرچاوەی گرتووە لە كتبێكی تڕامپ كە لە ساڵی 1987 نووسیویەتی بە ناونیشانی هونەری ڕێككەوتن The Art of the Deal بە دیدی تڕامپ ئەو كتێبە ئەوی كردە كەسێكی پسپۆڕ لە بواری دانوستاندا، ئەم كتێبەی پڕفرۆشترن كتێب بووە لەو سەردەمەدا. ئێستا دوای ئەم هەموو فشارە زۆرەی ئەمریكا بۆ سەر ئێران و كۆكردنەوەی هێزێكی زۆر لە ناوچەكە دۆخەكە رۆر هەستیار و ئاڵۆزە، بەتایبەت دوای بە ئامانج گرتنی چەند كەشتییەكی نەوت هەڵگر و فڕۆكەیەكی بێفرۆكەوان ڕۆژ بەڕۆژ هەستیاری نێوان ئەمریكا و ئێران ڕوو لە زیادبوون دەكات، بە تایبەت دوای پەشیمانبوونەوەی تڕامپ لە وەشاندنی گورزی سەربازی 10 خولەك بەر لە ئەنجامدانی، ئەم ناوچەیە لە ئەگەری تەقینەوەیەكی گەورە دایە هاوشێوەی (بوڕكان)، بۆیە پێویستە كورد خۆی ئامادەبكات بۆ دەرفەت و هەڕەشەكان، چونكە دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە هەمووكات زیاتر بە گرژی و ئاڵۆرییەكی قوڵدا تێدەپەڕێت، ڕۆژ بەڕۆژیش ململانێكان قوڵتر دەبنەوە، ئەم ململانێیە تەنها ململانێی نێوان دوو وڵات نییە، كە یەكێكیان زلهێزێكی جیهانیە و ئەویتریان دەیەوێت هێزێكی ناوچەیی خاوەن هەژموون بێت، بەڵكو راستەوخۆ كاریگەری لە سەر وڵاتانی دەوروبەر هەیە، چونكە كاتێك ئێران دەیەوێت ببێتە وڵاتێكی خاوەن هەژموون ئەوا وڵاتانی دەروبەری ئێران رووبەرووی مەترسی دەبنەوە، لە ئەنجامدا ئەو دۆخە ناسەقامگیرەی بەرهەمهێناوە، خۆشبەختانە تاكو ئێستا كورد توانیویەتی باڵانسێكی باش ڕابگڕێت لە نێوان ئەم دوو وڵاتە نەیارەدا، پێویستە بەهەمان ریتم بەردەوام بێت لە ڕاگرتنی باڵانسی نێوان ئەمریكا و ئێران و خۆی ئامادە بكات بۆ هەموو ئەگەرەكان، بۆ ئەم مەبەستە پێویستە كورد هەرچی زووە كابینەی نۆیەم پێك بهێنێت و یەكڕیزی ناوماڵی خۆی ڕابگرێت و باڵانس لە نێوان ئەمریكا و ئێران ڕابگرێت، ڕاگرتنی باڵانس وادەكات كوردستان كەمترین پڕوشكی ئەم تەقینەوەیەی بەربكەوێت. ئاماژەكان پێمان دەڵێن كە ئەمریكا و ئێران شەڕیان ناوێت، چونكە تڕامپ لە ترسی دابەزینی كێرڤی دەنگەكانی بۆ هەڵبژادنەكانی 2020 سڵ دەكاتەوە لە هەڵگیرسانی شەڕ دژی ئێران، ئێرانیش بەهۆی باری قورسی ئابووری بەرگەی شەڕ ناگرێت، بەڵام هەر كاتێك پەلاماری بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا بدرێت و قوربانی مرۆیی لێ بكەوێتەوە، ئینجا پەلامارەكە ڕاستەوخۆ لە لایەن ئێرانەوە بێت یان ناڕاستەوخۆ لەلایەن پرۆكسی و گروپەكانی سەر بە ئێرانەوە بێت ئەوكات تڕەمپ بەهانەی پێویستی دەست دەكەوێت بۆ وەشاندنی گورزی سەربازی، تەنها بۆ ماوەیەكی دیاریكراو، چونكە ترامپ دەسەڵاتی تەنها 60 ڕۆژی هەیە بەبێ ڕەزامەندی كۆنگرێس هێزەكانی ئەمریكا بەكار بێنێت، دوای ئەو ماوەیە پێویستە كۆنگرێس ڕەزامەندی دەربڕێت و دەستی تڕامپ ئاوەڵا بكات و بووجەی پێویستی بۆ فەراهەم بكات. تاكتیكی ئێران لە ڕێگای پڕۆكسییەكانییەوە بریتییە لە شڵەژاندنی بازاری نەوتی جیهان و بەرزكردنەوەی نرخی نەوت بۆ ئەوەی كاریگەری دروست بكات لەسەر ناوخۆی ئەمریكا و لە ئەنجامدا تڕامپ شكست بهێنێت لە هەڵبژادنەوەی بۆ خولی دووەم و كەسێكی دیموكرات شوێنی تڕامپ بگرێتەوە تاكو ئێران ڕزگاری بێت لە سزاكان و دووبارە ڕێككەوتنی 5+1 كارا بكرێتەوە، بەڵام تڕامپ زیرەكانە مامەڵە دەكات و دەزانێت هەڵگیرساندنی شەڕ “پێش هەڵبژاردن” بە بێ ڕەزامەندی كۆنگرێس بە واتای Political Suicide واتا خۆكوژی سیاسی بۆیە تڕامپ لە ئێستادا خۆی بە دوور دەگرێت لە بژاردەی سەربازی.
