بەهزاد حەوێزی
هەرێمی كوردستان-عێراق، ئەزموونێكی نوێ و جودایە لە رووی حوكمڕانیەتی دوای زنجیرەیەك تێكۆشان و قوربانیدان هاتەئاراوە، پاش(2003)و رووخانی رژێمی بەعس، عێراق كەوتە قۆناغێكی دیكەوە، دەوڵەتێكی ئیتیحادی فیدراڵی بەیان كرا، ئیدی لەو كاتەوە مامەڵەی نێوان هەرێمی كوردستان و ناوەند بەپێ دەستوورێكی نوێ(2005)داڕێژرا.لەو سۆنگەیەوە گرنگی ئەو بابەتە لەوەدایە، پێكهاتەكانی دەوڵەتی فیدراڵی كۆن و نوێ لەسایەی جیهانبینی رۆڵی جیا لەگەڵ دەوڵەتانی دەرەوە و لەسەر ئاستی جیاجیادا لەرووی پەیوەندیە نێودەوڵەتیەكان دەبینن.
پرسێكی دیكە سەروەریە، مۆركردنی پەیماننامەی نێودەوڵەتی پەیوەستە بە سەروەری دەوڵەتەوە، بۆیە دەوڵەت خاوەن سەروەری تەواو و رەهایە لە ئەنجامدانی ئەو كارە، لەكاتێكدا دەوڵەتی خاوەن نیمچە سەروەری وەك دەوڵەتی ژێر ئینتیداب یا پارێزراو یا داگیركراو ئەو دەسەڵاتەی پەیوەستە بە رێككەوتنێكی پارێزراویی یا پاشكۆیی یا هەر بڕیارێكی نێودەوڵەتی.(**) هەندە فوقەها ئەهلیەتی هەرێمەكان بۆ مۆركردنی پەیماننامە بە بابەتی سەروەری دەبەستنەوە لە دەوڵەتی ئیتیحادی، هەندەك پێیان وایە ئەو سەروەریە دابەش دەكرێ و شەخسیەی دەولیش بۆ هەردوو دەوڵەتی مەركەزی و ئەندامەكانی دەگەڕێتەوەو هەریەكەیان بە پێی ئیختیساسەكەی پیادەی دەكات، ئەو بۆچوونەش رەخنەی ئەوەی لێگیراوە بەو حاڵەتەی دابەشكردنی سەروەریی دەوڵەتی فیدراڵی دەگۆڕێ بۆ دەوڵەتی كۆنفیدراڵی.
رایەكی دیكە هەیە پێی وایە ئەو سەروەریە مافی هەردوو دەسەڵاتە ناوەند و هەرێم و هەموو بەشەكانی دەوڵەتی ئیتیحادی، چونكە پەیوەندی نێوان بەشەكانی دەوڵەتی ئیتیحادی هاریكاری و هەماهەنگیانەیە نەك گوێڕایەڵانەو زۆرەملێ، واتە ئارەزوومەندانە، لەبەرئەوە دەسەڵاتی ئیتیحادی دەتوانێ و دەبێ بەپێی ئیرادەی پێكهاتەكانی ئیتیحادەكە كاربكات تا ئەو هەرێمانە بتوانن بە مافەكانی ناوەند رابسپێردرێن لەمەڕ بەڕێوەبردنی پەیوەندیە نێودەوڵەتیەكان.هەرێمەكان بەپێی ئەهلیەتی مۆركردنی پەیماننامە دەولیەكان پشت بە سەروەریی نابەستن، بەو پێیەی دەسەڵاتی باڵایە و دەسەڵاتی دیكەی هاوتای نییە و سەربەخۆیی لەناوخۆ ودەرەوەی دەوڵەت هەیە، بۆیە پیادەكردنی ئەو سەروەریە پشت دەبەستێ بەو ئیختیساساتە دەستووریانەی پێی بەخشراوە جا هەرچەندە ئیختیساساتی ئەو هەرێمانە چەند بێ پێی درابێ و دەستەی بۆ پێكهاتبێ ئەوە توانای ئەوەی نییە خۆی -واتە هەرێمەكان-ئەو ئیختساساتانە دیاری بكەن. كێشە و گرفتەكانی نێوان هەرێمەكان خۆیان و حكومەت ئەركی دەسەڵاتی قەزایی – ئیتحادیە وەك دادگای ئیتیحادی باڵا لە ئەمەریكاو عێراق ئەو دادگایانە حوكم نادەن، بەڵكە كێشەكان جوێدەكەنەوەو بڕیارەكانیان بەسەر هەرێمەكان دەسەپێنن، گەریش هەرێمەكان پابەند نەبن بەو بڕیارانە ئەوە دەسەڵاتی ئیتیحادی بەهێز جێبەجێی دەكات. بیرۆكەی هاوسەنگیی لە سیستەمی سیاسی فیدراڵی(ئەمەریكی بۆ نموونە)لە ئاستی گشتیی رێكخستنی وڵاتە یەكگرتووەكانە، بیرۆكەی فیدرالیزم لەبنەڕەتەوە بەو مەبەستە سەریهەڵدا بۆ بەدیهێنانی هاوسەنگیی لە نێوان هێزی حكوومەتە هاوبەشەكە(دەسەڵاتی فیدراڵی)لە نێوەندی ئیتیحاد لەلایەك و ماف ودەسەڵاتەكانی سەربەخۆیی حكوومەتی ویلایەتەكان لە حكوومەتی فیدراڵی و لەنێوان خۆیاندا لەلایەكی دیكەوە.دەرەنجامی ئەو پێشكەوتنە مێژووییە پرەنسیپی سەرەكی بیرۆكەی حوكمڕانی داننانی پێشوەختەیە بەوەی دەسەڵاتی سیاسی لە بنكەوە بۆ سەرەوە سەرچاوە دەگرێ نەك وەك مینحەوبەخشینێك لە ئاستی سەرەوە بۆ ئاستی خوارتر، واتە هەرێمەكان مافی تەواوی خۆیان هەیەو یاساییەو دەبێ لەو چوارچیوە یاسایی و دەستووریەدا پیادەی بكەن. رێكخستنی دەسەڵات و ئەرك و ئیختیساساتی هەرێمەكان پەیوەستە بە دەستووری دەوڵەتەكەوە(ئیتیحادی)و چۆنیەتی دابەشكردنی ئەو دەسەڵاتانە لە نێوان هەرێمەكان و ناوەند، هەر دەوڵەتێك و دەستوورێكیش بەپێی بارودۆخ و سروشتی سیستەمی سیاسی و پێكهاتەكانی نێو ئەو دەوڵەتەوە دیاری دەكرێت، هەروەها چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێ و بەپێی پابەندبوون و پەیڕەوكردنی یاسا نێودەوڵەتیەكان.
دوماهی:
لەسۆنگەی ناوەڕۆكی ئەو بابەتەوەو بۆ پتەوكردنی پێگەی هەرێم و بەدەستهاتنی مافە یاسایی و دەستووریەكان گەیشتینە ئەوەی، كە پێویستە لەسەر سێ ئاست كار لەسەر ئەو پرسە بكرێ:
یەكەم: لەسەر ئاستی ناوخۆوە گرنگە هەرێمی كوردستان لە رووی سیاسیەوە خاوەن یەك گوتار بێت و وەك دامەزراوەیەكی یاسایی-شەرعی بەپێی دەستووری دەوڵەتەكە مامەڵە لەگەڵ ناوەند بكات سەبارەت بە چەندین پرسی گرنگی هەڵواسراوو چارەسەرنەكراوی نێوخۆیی.
دووەم: دەبێ هەوڵ بدرێ هەرێمی كوردستان لە رێگەی پێگەی خۆیەوە و بەپێی ئەو دەسەڵاتانەی دیاریكراوە لە دەستوور مكوڕانە كاری پێ بكرێ و لە رێگەی جیاجیاوەش زیاتر بكرێ تا لەگەڵ ئەو گۆڕانكاریانەی سەردەم و ئەو قۆناغەدا بگونجێ.
سێیەم: بەردەوام هەوڵ بدرێ ئەو دەسەڵاتانەی هەرێم بۆ ئەنجامدان و مۆركردنی پەیماننامە و رێككەوتن لەگەڵ وڵاتان بەگشتی و دەوروبەرو دەرودراوسێ بەتایبەتی بە وردی پیادەبكرێ و سیفەتێكی یاسایی و شەرعی وەربگرێ و رەهەندی جیاجیای وەربگرێ بەو پێیەی هەرێمەكانیش یاریكەری سەر گۆڕپانەكەن نەك تەنیا دەوڵەت.
چوارەم:لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و پەیوەندیە نێو دەوڵەتیەكانەوەو یاسای گشتی نێودەوڵەتی كار لەسەر ئەو رەهەندو بازنەیە بكرێ و پەیوەندیەكان بەهێزتروبەرفراوانتر بكرێن، بەتایبەتی لەگەڵ ناوەندە نێودەوڵەتیەكان و لەرووی گوشارخستنە سەر ناوەند، لەبەرئەوەی زۆرجار ناوەند دەبێتە كۆسپ لەبەردەم ئەو هەماهەنگی و دەسەڵاتە یاساییانەی هەرێم.
سەرچاوەوپەراوێز:
(*) قوتابی ماستەر لە زانستە سیاسیەكان/زانكۆی سەڵاحەدین.
(**) من پێم وایە دوای رمانی یەكێتی سۆڤیەتی جاران و گۆڕانكاریەكانی جیهان و لێكهەڵوەشانەوەی ژمارەیەك دەوڵەتی ئۆروپای خۆرهەڵات و هەڵكشانی رەوتی مافەكانی مرۆڤ و دیموكراسی و پرسی شووناس و بەرژەوەندی و سەرهەڵدانی خواستوویستی مافە ئیتنییەكان و پێشكەوتن و شۆڕشی تەكنەلۆجیاو پەیوەندیكردن و بەجیهانیبوون، ئیدی دەوڵەتی تەقلیدیش ئەو بنەمایانەی پێگرتن و بونیادنانی گۆڕان، لەوانەش سەروەریی و چۆنیەتی حوكمڕانی و ستەم و چەوسانەوەو..تد، ئەو شوورەیەی جاران سنووری كۆنكرێتی دەوڵەت بوو، ئەمڕۆ شەفاف و شووشەییەو لەبەرچاوانە.
1- نشأە و تطور النظام الفیدرالی الأمریكی: نموذج تقاسم الصلاحیات السیاسیە وتوازنها عبر مستویات وقضایا الحكم، مجلە: HYPERLINK “http://jilrc-magazines.com/assets/media/2014/01/مجلە-جیل-الدراسات-السیاسیە-والعلاقات-الدولیە-العدد-10.pdf” جیل الدراسات السیاسیە والعلاقات الدولیە، ع10،ص 27، صادق عبدالحمید مالكی، استاژ مشارك قسم العلوم السیاسیە، كلیە الاقتصاد والادارە/ جامعە الملك عبدالعزیز- جدە ذ المملكە العربیە السعودیە.
2-صلاحیە الولایات أو الاقالیم فی ابرام المعاهدات الدولیە، صلاح جبیر البصیصی، مجلە:اهل البیت، ع6? ص154-171.
