پ.د.نه‌سره‌ت سابیر خۆشناو
زەنگی مەترسیدار و ئاستەنگی دارایی لەبەردەم ئابووری عێراق هه‌یه، لە ژێر ڕۆشنایی ئەو ڕاگەیاندنەی کە قەرزی ناوخۆ بەرزبووەتەوە بۆ نزیکەی ٩٠ ترلیۆن دیناری عێراقی (نزیکەی ٦٩ ملیار دۆلار)، کە ئاستێکی بێ وێنەیە لە وڵاتدا، دۆخەکە تا بڵێی ئاڵۆزە، نە فیدڕالی و نە کۆنفیدراڵی لە هانای کوردستان نایەت!
کێشەی کورد لەوەدایە کە لە نێوان دوو وڵاتی دراوسێی تورکیا و ئێراندا گیری خواردووە کە سنووریان لەگەڵدا هاوبەشە. ئەم دوو وڵاتە هەرچەشنە سەربەخۆییەک بۆ کورد لە عێراق پووچەڵ دەکەنەوە و هەموو هەوڵێک بۆ ملکەچکردنی ناوچەکە دەدەن، فاکتەرێکی تری سەربەخۆیی هەرێم لە عێراق ئاڵۆزتر دەکات، ئەوەیە کە سنوورەکانی سێگۆشەن نەک چوارگۆشە. بە واتایەکی تر، ئەگەر هەرێم جگە لە تورکیا و ئێران و عێراق سنووری لەگەڵ وڵاتی چوارەمدا هەبوایە، ئەمە پرۆسەی سەربەخۆیی ئاسانتر دەکرد.
لێرەدا کێشەی سەربەخۆییمان هەیە چونکە سنوورەکان بە هەموو ئاراستەکاندا داخراون، تەنانەت بەندەری دەریاییشمان نیە بۆ سەربەخۆیی و کۆنفیدڕاڵی بۆ سنوورەکانی هەرێم لەگەڵ وڵاتان. کەواتە تا هەتایە کوردستان دەبێ لەدەست عێراقێکی شکستخواردوو هەر بناڵێنی! عێراق ڕووبەڕووی تەحەددای ئاڵۆز دەبێتەوە کە وای لێدەکات لە زۆر ڕووەوە لە دەوڵەتێکی شکستخواردوو یان لاواز نزیک بێتەوە، دەنگەکانیش داوای چاکسازیی ڕیشەیی سیاسی و ئابووری دەکەن بۆ گەڕاندنەوەی تەندروستی و دامەزراوەکانی. وەسفکردنی عێراق وەک «دەوڵەتێکی شکستخواردوو»، تەحەددای بەرچاوی وەک گەندەڵی، لاوازی دامەزراوەیی، نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، کاریگەریی میلیشیا چەکدارەکان، ململانێ سیاسییەکان کە بووەتە هۆی ناسەقامگیری، تێکچوونی ژێرخانی ئابووری، سەختی دابینکردنی ئاستێکی شایستەی ژیان بۆ هاووڵاتیانی. ئەمەش وایکردووە عێراق دواکەوتبێت لە گەشەپێدان سەرەڕای سامانە نەوتییە بەرفراوانەکەی، خۆی لەگەڵ پێوەرەکانی دەوڵەتە ناسکەکاندا یەکدەگرێتەوەو دەدۆزێتەوەو دەیخاتە نێو ئەو وڵاتانەی کە ڕووبەڕووی ئاستەنگی قووڵ بوونەتەوە.
گەر باس لە دۆخی گشتی هەرێمی کوردستانیش بکەین وەک چۆن باشووری سودان سەربەخۆیی لە سودان بەدەستهێنا و ئێستا تێوەگلاوە لە شەڕی ناوخۆدا،تیمۆری ڕۆژهەڵات سەربەخۆیی لە ئەندەنوسیا بەدەستهێنا و ئێستا ڕووبەڕووی کێشەی ئابووری و دابەزینی داهاتی تاکەکەسی بووەتەوە، وەک ڕاپۆرتەکان ئاماژەی پێدەکەن، بەهۆی کاریگەرییەکانی شەڕەکەی دژی ئەندەنوسیا بۆ سەربەخۆیی دەناڵێنێت. لەکۆتاییدا دەڵێین دونیای ئەمڕۆمان سەردەمی هاوپەیمانێتییە نەک دووبەرەکی و دابڕان، لە سایەی تەکنۆلۆژیا کە جیهانی گۆڕیوە بۆ گوندێکی جیهانی.
با سەرەتا پێناسەی فیدرالیزم بکەین. جۆرێکە لە خۆبەڕێوەبردن کە ویلایەتێک، هەرێمێک، یان پارێزگایەک پەرلەمان و پارێزگار و یاسای سەربەخۆی خۆی هەیە، هەموویان ملکەچی حکومەتی فیدراڵی، وەک لە ئەمه‌ریکادا. لە بەرانبەردا کۆنفیدڕاڵی نوێنەرایەتی دەوڵەتە سەربەخۆ و خاوەن سەروەرەکان دەکات کە یەک دراویان هەیە (بۆ نموونە یۆرۆ)، سیاسەتی دەرەوەی یەکگرتوو، یەک سەربازی (ناتۆ)، یەک ئابووری و پەرلەمانێکی یەکگرتوو (پەرلەمانی ئەوروپا)، لە کاتێکدا هەر دەوڵەتێک سەروەری بەسەر خاکەکەی و یاسا ناوخۆییەکانی خۆیدا دەهێڵێتەوە، هاوشێوەی یەکێتی ئەورووپا.
هەرێمی کوردستانی عێراق زۆر لە کەتەلۆنیا دەچێت لە ئیسپانیا؛ هەردووکیان ئاواتەخوازن سەربەخۆیی لە عێراق یان ئیسپانیا بەدەست بهێنن. هەر لەم دواییانەدا پەرلەمانی کەتەلۆنیا بە ٧٠ دەنگ لە کۆی ١٣٥ دەنگ دەنگی بە سەربەخۆیی لە ئیسپانیا دا، دووەم لێکچوون لە نێوان هەردوو هەرێمەکەدا ئەوەیە کە هەردووکیان پلەیەک لە ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی عێراق و ئیسپانیادا بەهرەمەندن. جیاوازی سەرەکی نێوانیان ئەوەیە کە هەرێم یان پارێزگای کەتەلۆنیا چەند نەتەوەیەک لە ناو فیدراسیۆنی ئیسپانیا و لە ژێر نوێنەرایەتی ئیسپانیا لە یەکێتی ئەوروپا پێکدێت، لە کاتێکدا کوردستانی عێراق لە یەک نەتەوە پێکهاتووە کە زۆرینەیان کوردن.
ئەم دانیشتووانە کوردە لە لایەن دراوسێکانی تورکیا و ئێرانەوە دژایەتی دەکرێن، کە ترسیان لە بوونی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی هەیە کە وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان هەستی پێدەکەن. دواتر پرسیارێک دێتە پێشەوە: ئایا کوردستانی عێراق لە چوارچێوەی فیدراڵی (فیدراسیۆنی عێراق)دا دەمێنێتەوە، یان بە دوای سەربەخۆیی لە عێراق و دەبێتە کۆنفیدڕاڵی، هاوشێوەی هەوڵی کەتەلۆنیا بۆ جیابوونەوە لە ئیسپانیا، کە بەشێکە لە یەکێتیی ئەورووپا (کۆنفیدراڵی)، وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ؟ کێشەی کورد لەوەدایە کە لە نێوان دوو وڵاتی دراوسێی تورکیا و ئێراندا گیری خواردووە کە سنووریان لەگەڵدا هاوبەشە. ئەم دوو وڵاتە هەرچەشنە سەربەخۆیییەک لە عێراق پووچەڵ دەکەنەوە و هەموو هەوڵێک بۆ ملکەچکردنی ناوچەکە دەدەن. فاکتەرێکی تری سەربەخۆیی هەرێم لە عێراق ئاڵۆزتر دەکات، ئەوەیە کە سنوورەکانی سێگۆشەن نەک چوارگۆشە. بە واتایەکی تر، ئەگەر هەرێم جگە لە تورکیا و ئێران و عێراق سنووری لەگەڵ وڵاتی چوارەمدا هەبوایە، ئەمە پرۆسەی سەربەخۆیی ئاسانتر دەکرد.
لێرەدا کێشەی سەربەخۆیی هەیە: سنوورەکان بە هەموو ئاراستەکاندا دادەخرێن، تەنانەت بەندەری دەریاییشی نەدەبوو! بۆیە سەربەخۆیی و کۆنفیدڕاڵی بە دووری نازانرێت بەهۆی سنوورەکانی هەرێم لەگەڵ ئەو وڵاتانە. ئەگەریترین بژاردە لە ئێستادا فیدرالیزمە لە ژێر چەتری عێراقێکی یەکگرتوودا، بە مەرجێک حکومەتی فیدراڵی عێراق دەستوەردانەکانی ئێران لە عێراقدا نەهێڵێت بۆ دەستەبەرکردنی سەرکەوتنی فیدراڵیزم.
