محمد مقصود اسماعیل
ئینتەرنێت لەم ساڵانەی دواییدا هەواڵی زۆر نێگەتیڤی پێگەیشتووە. وتارەکان جەخت لەسەر ئابڕوچوونە تایبەتییە سەرەکیەکان و پێشێلکاریەکانی ئاسایش و بڵاوبوونەوەی هەواڵی ساختە و ڕەفتارە زیانبەخشەکانی وەک سایبەر- گێچەڵکردن و دزینی سایبەر و پۆرنی تۆڵەسەندنەوە و ئاڵوگۆری پۆرنی منداڵان و پێشبینی ئینتەرنێت و ئالوودەبوون بە ئینتەرنێت و لەگەڵ ئەوەشدا، 87٪ ی خێزانە ئەوروپیەکان لە ماڵەوە چوونە ژورەوەی ئینتەرنێتیان هەیە، وە 65٪ ئامێری مۆبایل بەکاردێنن بۆ گەیشتن بە ئینتەرنێت. ئەورووپییە تەمەن 16 بۆ 24 ساڵ لە ڕۆژێکدا 168 خولەک لە ئینتەرنێتی مۆبایلدا بەسەردەبات و 30 خولەک بۆ 55 بۆ 64 ساڵ کەم دەکاتەوە نزیکەی 88٪ لە 15 بۆ 24 ساڵ لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان بەکاردێنن، 80٪ ڕۆژانە.
لەکاتێکدا سوودە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی ئینتەرنێت نکۆڵی لێناکرێت، بەڵام هەندێک لەو پێشکەوتنانە دەتوانن بە توندی کاریگەریان هەبێت لەسەر بەها ئەوروپییەکانی وەک یەکسانی و ڕێزگرتن لەمافەکانی مرۆڤ و دێموکراسی کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیا لە ژێر فشارێکی زۆردان بۆ کەمکردنەوەی ئەو زیانە زیانبەخشانە و سیاسەتمەداران و سەرکردەکانی بیروڕا داکۆکی لە ڕێوشوێنی توند دەکەن
توێژینەوەیەکی ئێس تی ئۆ ئەی کە بەم دواییانە بڵاو کراوەتەوە لەسەر ‘بەکارهێنانی ئینتەرنێتی زیانبەخش’ زیانەکان دەگرێتەوە کە پەیوەندی هەیە بە بەکارهێنانی ئینتەرنێت لەسەر تەندروستی تاکەکان، باشبوون و کارکردن، و کاریگەری لەسەر پێکهاتە کۆمەڵایەتیەکان و دامەزراوەکان. لە کاتێکدا توێژینەوەکە هەوڵی ئەوە نادات هەموو زیانە کۆمەڵایەتیە گونجاوەکانی پەیوەست بە ئینتەرنێت داپۆشێت، بەشی یەکەم جەخت لەسەر یەک هۆکاری دیاریکراوی زیان گەیاندن، ئالوودەبوونی ئینتەرنێت و بەشی دووەم کۆمەڵێک کاریگەری زیانبەخش دەخاتە سەر تاکەکان و کۆمەڵگا کە پەیوەندیان بە بەکارهێنانی ئینتەرنێتەوە هەیە راپۆرتەکە بە بژاردەی سیاسەت بۆ پێشگرتن و هێورکردنەوە کۆتایی پێ دەهێنێت.
لێکۆڵینەوەکانی تر پێشتر بە فراوانی باسی هەندێک کاریگەری زیانبەخشیان کردووە، وە ئەمانە هەر ئێستا بابەتی مێژووی کرداری سیاسەتن. ئەمانە بریتین لە زیانگەیاندن بە تایبەتێتی، زیان گەیاندن بە ئاسایشی سایبەر و تاوانی سایبەر، و زیانەکان لە دابەشکردنی دیجیتاڵ. بە پێچەوانەوە، ئەم لێکۆڵینەوەیە کاریگەری زیانبەخشی کەمتر خوێندراو بەڵام یەکسان دەگرێتەوە کە گرنگی بە تەندروستی و باشبوون و کارکردنی تاکەکان و چۆنیەتی پێکهاتە کۆمەڵایەتی و دامەزراوەکان و یەکسانی و تێوەگرتنی کۆمەڵایەتی دەدات.
ئالوودەبوونی ئینتەرنێت و بەکارهێنانی ئینتەرنێتی کێشە
ئالوودەبوونی ئینتەرنێت و ڕێژەی بەکارهێنانی ئینتەرنێتی کێشەدار جیاوازی هەیە لە نێوان توێژینەوەکان و وڵاتاندا. جیاوازی تێبینیکراو لە خەمڵاندنەکانی بەربڵاویدا کۆمەڵێک هۆکار هەیە، لەوانە دانیشتوانە جیاوازەکان کە خوێندویانە، هەروەها ئامرازە جۆراوجۆرەکانی ناسینەوە و پێوانەکانی هەڵسەنگاندنی بەسوود پێکراون. لەگەڵ ئەمەشدا دەردەکەوێت کە نزیکەی 4٪ ی هەرزەکارانی ئەورووپی بەکارهێنانی نەخۆشی ئینتەرنێت نیشان دەدەن کە کاریگەری لەسەر ژیان و تەندروستیان هەیە، لەکاتێکدا 13٪ ی هەرزەکاران لەکاتی بەکارهێنانی ئینتەرنێتدا هەڵسوکەوتی ناتەواو دەکەن ژمارە هاوشێوەکان بۆ پێگەیشتووەکان ڕاپۆرت کراون.
بەشی یەکەم لە توێژینەوەکە جەخت دەکاتەوە لەسەر ئالوودەبوونی ئینتەرنێتی گشتی، ئالوودەبوونی یاری ئۆنلاین و ئالوودەبوونی قومارکردنی ئۆنلاین، پێشکەشکردنەکانی کلینیکی، لێهاتوویی نەخۆشەکان، ھاوڕێی، ئامێرەکان، دەستێوەردانەکان، و پرۆگنۆزەکان جیاوازن لە نێوان ئەم سێ نەخۆشییە ئالوودەبوونە شاراوەیە. توێژینەوەکە باس لەوە دەکات کە بواری تاک، کلتوری و میدیایی بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداری لە ئەزموون و چڕی ئالوودەبوونی ئینتەرنێت دەکات.
توێژینەوەکە پێشنیاری کۆمەڵێک کرداری پێشگر دەکات، وە بەڵگە بۆ پشتگیریکردنی سیاسەتەکانی داهاتوو. ئاماژە بەوە دەکات کە پێشکەشکردنی زانیاری و ئامرازەکانی پشکنین و هەڵمەت بۆ قوتابیان لەقوتابخانەکانی ناوەندی و زانکۆکان سەبارەت بەکێشەکانی ئالوودەبوونی پەیوەندی بەبەکارهێنانی ئینتەرنێتەوە دەتوانێت یارمەتی بدات بەتایبەتی سەبارەت بە ئالوودەبوونی کایە لەدانیشتوانی هەرزەکار ئەمەش پێویستی بە تەرخانکردنی توێژینەوە و سەرچاوەکان دەبێت بۆ قوتابخانەکان و کارمەندەکانیان و بۆ خێزانەکان و هەروەها دروستکردنی پەیوەندی کارکردن لەگەڵ پسپۆڕانی تەندروستی و خزمەتگوزارییەکان.
کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و کولتوورییە زیانبەخشەکانی پەیوەست بە بەکارهێنانی ئینتەرنێتەوە
بەشی دووەمی توێژینەوەکە ژمارەیەک کاریگەری کۆمەڵایەتی و کلتوری زیانبەخشی جیاواز دیاری دەکات کە پەیوەندی بە بەکارهێنانی ئینتەرنێتەوە هەیە. بەڵگەکان ئاماژە بە ڕوودانی زیانە گرنگەکان بە هەردوو کەس و کۆمەڵگا دەکەن هەندێک لەو کاریگەرییە زیانبەخشانە بە کورتی لە خوارەوە باس دەکرێن:
بارگرانی زانیاری: هەبوونی زانیاری زۆر بۆ ئەوەی بتوانن بە تەواوی لە کێشەیەک تێبگەن یان بڕیاری کاریگەر بدەن. بارگرانی زانیاری پەیوەندی بە لەدەستدانی کۆنترۆڵەوە هەیە، هەستەکان لە سەرخۆ بوون، کەمبوونەوەی ئەدای ڕۆشنبیری، و کەمبوونەوەی ڕەزامەندی کار. توێژینەوەکان ئەوە پیشان دەدەن کە زانیاری زیادە بار کاریگەری هەیە لەسەر 20-30٪ ی خەڵک.
زیان گەیاندن بە پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان: بەکارهێنانی ئینتەرنێتی فراوان، لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە تایبەتی، پەیوەندی بە تەنیایی و گۆشەگیری کۆمەڵایەتیەوە هەیە. پەیوەندیە نزیکەکان دەتوانن بە بەکارهێنانی ئینتەرنێت کەم بکرێنەوە، بەتایبەتی بەهۆی بینینی پۆرنۆگرافی ئۆنلاین. ڕەفتاری سەرهێڵی خراپ، بە تایبەتی سایبەر- گێلی، سایبەر-تالکینگ و پێش گریمانی سەرهێڵ، کاریگەری لەسەر ڕێژەیەکی بەرچاو لە بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت هەیە.
سنوری گشتی/تایبەتی پەک کەوتووە: ئەو ڕێگایەی ئینتەرنێت و مۆبایلە زیرەکەکان جیاوازی نێوان تایبەت و گشتی و نێوان کایە جیاوازەکانی ژیان کە بریتین لە کار و ژیانی ماڵ و خۆشی زیان بە سنوورەکانی نێوان ژیانی گشتی و تایبەتی خەڵک دەگەیەنێت کاریگەرییە زیانبەخشەکان کە دەتوانن لە ئەنجامی ئەم جۆرە چەشنانە ئەنجام بدەن بریتین لە لەدەستدانی کوالێتی ژیان و نەبوونی تایبەتمەندی و کەمبوونەوەی سەلامەتی و ئاسایش و زیانگەیاندن بە پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان – کاتێک هاوڕێ و ئەندامانی خێزان هەست دەکەن بە تەکنەلۆجیای نوێ.
کاریگەرییە زیانبەخشەکان لەسەر گەشەسەندنی مەعریفی: بەڵگەی ئیمپیری پێشنیاری ئەوە دەکات کە بەکارهێنانی ئینتەرنێت دەتوانێت هەردوو کاریگەری ئەرێنی و نەرێنی هەبێت لەسەر گەشەی مەعریفی، بە پشتبەستن بە کەسەکە و بارودۆخەکان. بەڵگە هەیە کە دەتوانرێت گەشەی مەعریفی منداڵان لە ڕێگەی بەکارهێنانی ئینتەرنێتەوە تێکبشکێت، لەوانەشە پەرەسەندنی کارامەیی بیرگە، مەودای سەرنج، تواناکانی هۆکاری ڕەخنەیی، دەستکەوتنی زمان، خوێندنەوە، و توانای فێربوون. لێکۆڵینەوەی زیاتر هەرچۆنێک بێت پێویستە بۆ ئەوەی دەرەنجامی باوەڕپێکراوتر بکێشێت.
زیان گەیاندن بە کۆمەڵگاکان: زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی دەرەوەی هێڵ لە ڕێگەی کۆچکردنی بەشی چالاکیەکانی مرۆڤەوە دەناڵێنن – کڕین، بازرگانی، کۆمەڵایەتیکردن، چالاکی کاتی، کارلێککردنی پیشەیی – بۆ ئینتەرنێت. کۆمەڵگا ئۆنلاینەکان هەندێک جار کۆمەڵگەکانی دەرەوەی هێڵ درێژ دەکەنەوە و هەندێ جار جێیان دەگرنەوە. ئەوان زۆر جار جێگرەوەی ناتەواون، هەرچۆنێک بێت هەندێک لە بەهادارەکان یان بەهێزترین سیفەتەکانی کۆمەڵگاکانی دەرەوەی هێڵیان نییە و کۆمەڵگاکان لەوانەیە لە ئەنجامدا تووشی پەیوەندی هەژار و ناشارستانی و نەبوونی متمانە و پابەندبوون بن.
لێکۆڵینەوەکە ژمارەیەک لە بژاردەکانی سیاسەتی فراوان دیاری دەکات بۆ ڕێگەگرتن و کەمکردنەوەی ئەو کاریگەرییە زیانبەخشانە. لە ناو شتەکانی تریشدا:
1. بەرزکردنەوەی تەکنەلۆجیا کە باشتر پارێزگاری لە دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان بکات، هاندان یان داواکردنی کۆمپانیا تەکنۆلۆژییەکان بۆ ناساندنی بەرهەم و خزمەتگوزارییەکان کە باشتر پارێزگاری لە دامەزراوە کۆمەڵایەتیەکان و بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت دەکەن،
2. پەروەردە دەربارەی ئینتەرنێت و دەرئەنجامەکانی،
3. پشتگیری زیاتری خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتیەکان بۆ بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت: ئەم هەڵبژاردنە بریتییە لە بەهێزکردنی خزمەتگوزاریە کۆمەڵایەتیەکان کە تەرخان کراوە بۆ بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت بۆ ڕێگەگرتن یان کەمکردنەوەی کاریگەرییە زیانبەخشەکان وەک زیادکردنی ئینتەرنێت، ڕەفتاری ئەنتەرن
4. سەرنجدان یان داواکردنی خاوەنکارەکان بۆ پەرەپێدانی ئەو سیاسەتانەی کە کرێکاران دەپارێزن لە دژی کاریگەری زیانبەخشی بەکارهێنانی ئینتەرنێتی پەیوەندیدار بە کار، وەک بارگرانی زانیاری و تاریکبوونی هێڵەکان لە نێوان ژیانی گشتی و تایبەتیدا،
5. دامەزراندنی یەکەی حکومی و پلاتفۆرمی فرەلایەنە لەسەر ئاستی یەکێتی ئەوروپا، بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و کولتوورییە زیانبەخشەکانی ئینتەرنێت.
پسپۆڕی زانستی كۆمپیوتەر
