د.نڤيد شەريف بارزانى
ڕەنگە دوو وشەی سیاسەتی دراوتان بەیەکەوە بیستبێت، ئەرکی سیاسەتی دراو لە کوێیە؟ بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم زاراوانە، گریمان دوو بازاڕ هەیە؛ بازاڕێکی ناوخۆیی و بازاڕێکی دەرەکی، بازاڕی ناوخۆیی بەرهەمهێنەرانی وڵات دەگرێتەوە و ئەوان کاڵا بەرهەم دەهێنن کە لە بازاڕی دەرەوەشدا بەرهەم دەهێنرێن. ئێستا تۆ وەک بڕیاردەری سەرەکی سەبارەت بە بازاڕی ناوخۆیی بناسێنە. پێت دەڵێن باشترین بڕیار بدە لە بازاڕدا بۆ ئەوەی خەڵک (هەم فرۆشیار و هەم کڕیار) زۆرترین سوودمەند بن.
ڕەنگە دوو وشەی سیاسەتی دراوتان بەیەکەوە بیستبێت، ئەرکی سیاسەتی دراو لە کوێیە؟ بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم زاراوانە، گریمان دوو بازاڕ هەیە؛ بازاڕێکی ناوخۆیی و بازاڕێکی دەرەکی، بازاڕی ناوخۆیی بەرهەمهێنەرانی وڵات دەگرێتەوە و ئەوان کاڵا بەرهەم دەهێنن کە لە بازاڕی دەرەوەشدا بەرهەم دەهێنرێن. ئێستا تۆ وەک بڕیاردەری سەرەکی سەبارەت بە بازاڕی ناوخۆیی بناسێنە. پێت دەڵێن باشترین بڕیار بدە لە بازاڕدا بۆ ئەوەی خەڵک (هەم فرۆشیار و هەم کڕیار) زۆرترین سوودمەند بن. لەم بازاڕەدا دابینکەران توانای بەرهەمهێنانی دیاریکراویان هەیە، بۆ نموونە پێویستیان بە ٢ هەفتەی زیاترە بۆ بەرهەمهێنانی ٢ یەکەی دیکەی کاڵا. هەروەها ئەو پارەیەی کە کڕیاران پێویستی پێیەتی لە دەستی تۆدایە، یان بە واتایەکی تر پێیان وتوویت بە ئارەزووی خۆت بڕیار بدە چەند پارەیان هەیە بکڕن.
ئەگەر دەتەوێت گەشەی بازاڕی ناوخۆیی بێت، بێ گومان یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانت ئەوەیە کە بەرهەمی کاڵای ناوخۆیی زیاد بکەیت لە کێبڕکێی کاڵای بیانیدا، هەروەها بۆ ئەوەی خەڵک زیاتر لە کاڵای وڵاتەکەیان بەکاربهێنن، چونکە بە کڕینی کاڵای بیانی، بەرهەمهێنەرانی ناوخۆیی ئیفلاس بوون و سەرمایەی وڵات چووەتە دەرەوە، لە سنوورەکانەوە وەرگیراوە. ئێستا ئەگەر بتەوێت هاندانێکی پێویست بدەیت بە بەرهەمهێنەرانی ناوخۆیی بۆ بەرهەمهێنان، دەبێت سەرەتا کڕیارەکانیان بۆ دابین بکەیت. گرنگترین ئامرازی کڕین دیارە پارەیە. ئەگەر پارەی پێویست بۆ داواکاران دابین بکەیت، ئەوا دەچنە ناو بازاڕەوە بۆ کڕینی کاڵا، بەم مەرجانە دابینکەران دەست دەکەن بە بەرهەمهێنانی کاڵا و بەرهەمی نیشتمانیش زیاد دەکات. تەنانەت ڕەنگە بەشێک لەو کاڵایانە هەناردەی دەرەوەی وڵات بکرێن و پارە بچێتە ناو وڵات و دۆخی ئابووری خەڵک باشتر دەبێت. بەرهەمهێنانی زیاتر پێویستی بە هێزی کاری زیاتر دەبێت و ئەمەش بە واتای کەمتر بێکاری دێت. بەڵام لە پێدانی پارە یان دابەشکردنیدا، پێویستە ئەوە لەبەرچاو بگیرێت کە ئەگەر پارەیەکی زۆر بدەیت بە داواکاران، داواکارییەکەیان زۆر زیاد دەکات. لە لایەکی دیکەوە دابینکەران ناتوانن بە خێرایی بەرهەم بهێنن؛ بۆیە داواکاران دەبێت بە پارەی زیاتر هەمان بڕە کاڵا بکڕن و ئەمەش بە واتای بەرزبوونەوەی نرخەکان یان هەڵاوسان دێت. لەگەڵ بەرزبوونەوەی نرخەکاندا، ئەگەر کاڵای بازاڕی بیانی هەرزانتر بێت لە بەرهەمی ناوخۆیی، خەڵک کاڵای بیانی دەکڕن. دەڵاڵ و ناوەندکاران کەلوپەل دەهێننە ناو بازاڕ و بە نرخێکی کەمتر دەیفرۆشنەوە. وردە وردە خەڵک کاڵای بیانی بە کاڵای ناوخۆیی دەگۆڕن و بەرهەمهێنەرانی ناوخۆییش دەکشێنەوە. بەرهەمی ناوخۆیی کەم دەبێتەوە و بێکاری بەرز دەبێتەوە. بۆیە دەکرێ بگەینە ئەو ئەنجامەی کە دابینکردنی پارە لە کۆمەڵگادا پێویستە بە ڕێکارێک یان سیاسەتێکی دروست ئەنجام بدرێت.
هەروەها درکتان بەوە کرد کە چۆن پارە کە گۆڕاوێکی ناوەکییە دەتوانێت کاریگەری لەسەر چالاکییە ئابوورییە ڕاستەقینەکان هەبێت، وەک بەرهەمهێنان، ئاستی نرخ، یان هەڵاوسان و بێکاری. ئاماژەی سەرەکی بۆ بڕیاردان دۆخی ئابووری وڵاتە، بە تایبەت سەبارەت بە بڕی دابینکردنی پارە لە بانکی ناوەندی وڵات. بە زاراوەیەکی سادە، سیاسەتی دراو کۆمەڵێک ڕێوشوێنە کە بانکی ناوەندی بەکاریدەهێنێت بۆ کاریگەری لەسەر ئەو گۆڕاوە ڕاستەقینە یان بەرجەستەیانەی کە باسمان کرد لە ڕێگەی گۆڕانکاری لە دابینکردنی پارە یان نرخەکەی (کە ڕێژەی سوودە).
ئێستا جۆرەکانی سیاسەتی دراو لە ئابووریدا پێناسە دەکەین. بەگشتی ئەم سیاسەتانە لە دوو پۆلدان؛ سیاسەتی دراوی فراوانخوازی و سیاسەتی دراوی بچووککەرەوە. ئێمە دەزانین کە فراوانبوون بە واتای کرانەوە و فراوانبوون و بڵاوبوونەوە و گرژبوون بە واتای وەرگرتن و بلۆککردن دێت. سیاسەتی فراوانخوازی کۆمەڵێک سیاسەتن کە ئامانجیان کردنەوەی بەرهەمهێنان و بێکارییە. لەم سیاسەتەدا بانکی ناوەندی، وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بڕیار دەدات بڕی پارە لە کۆمەڵگادا زیاد بکات، خواستی خەڵک بۆ کڕینی کاڵا زیاد بکات، بەمەش کەرتی دابینکردن هان بدات بۆ بەرهەمهێنان، بە جۆرێک کە چەرخی بەرهەمهێنان دەست بە جووڵە بکات و بێکاری کەم دەبێتەوە.
هەروەها گرتنەبەری سیاسەتی گرژکەرەوە لە دۆخێکدایە کە نرخەکان لە کۆمەڵگادا بەرزبوونەتەوە و ترسی ئەوە هەیە کە پارەیەکی زۆر بەدەست خەڵکەوە ببێتە هۆی هاتنە ناوەوەی کاڵای هەرزان لە دەرەوە و کەمبوونەوەی بەرهەمی ناوخۆیی . بۆیە پێویستە بڕیاردەرانی دراو سیاسەتێک بگرنەبەر بۆ کەمکردنەوەی بڕی پارە لە کۆمەڵگادا. کاتێک پارەی دەستی خەڵک کەم دەبێتەوە، خواستیان لەسەر کڕین کەم دەبێتەوە و خەڵک بە پارەیەکی کەمتر هەمان کاڵای هەبوو دەکڕن و ئەمەش بە واتای کەمبوونەوەی نرخی کاڵاکان دێت.
ئێستا پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە، چۆن بانکی ناوەندی پارەی زیاتر لە کۆمەڵگادا دابین دەکات یان پارەی خەڵک کۆدەکاتەوە؟ کاتێک بانکی ناوەندی دەیەوێت پارەی زیاتر بەسەر خەڵکدا دابەش بکات، بە یەکجار پارە ناخاتە سەر حسابەکانیان، یان بە چوونە بەردەرگای خەڵک پارە کۆناکاتەوە. یەکێک لە ڕێگا باوەکان بریتییە لە بەکارهێنانی نرخی پارە یان ڕێژەی سوود. سروشتییە کاتێک بەرهەمێک لە کۆمەڵگادا هەرزانتر دەبێت و خەڵک پێویستی پێیەتی، خواست لەسەر ئەو بەرهەمە زیاد دەکات. ئێمە نموونەیەکی سادە بەکاردەهێنین بۆ دەربڕینی دابەشکردنی پارە؛ بۆ نموونە هەر کە ڕاگەیەندرا کە ڕێژەی قەرزەکە گەیشتووەتە ٤٪ زۆربەی خەڵک بۆ وەرگرتنی قەرز دەچنە بانکەکان. بەم شێوەیە پارە بە خێرایی لە کۆمەڵگادا دابەش دەکرێت. مرۆڤەکان بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانیان پارە وەردەگرن و بە شێوەیەکی سروشتی دەست دەکەن بە کڕینی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان. ئەمەش نموونەی سیاسەتی فراوانخوازییە.
هەروەها کاتێک ڕادەگەیەنرێت کە ڕێژەی وەبەرهێنانی درێژخایەنی ٢ ساڵ، بۆ نموونە، یەکسانە بە ٣٠%، نموونە
