زانیار سەردار قڕگەیی/ سلێمانی
یەكێك لە رۆژە خوێناوی و مێژووییەكانی شاری سلێمانی راپەڕینی بەردەركی سەرای شاری سلێمانییە، واتا رۆژی 6ی ئەیلوولی ساڵی 1930، كە جەماوەری شاری سلێمانی لەو دەمەدا دژی داگیركەران و خۆفرۆشان بۆ بەگژداچوونەوەی رژێمی ئەو سەردەمە راپەڕینیان بەرپاكرد، لەپێناو پوچەڵكردنەوەی ئەو پەیماننامەیەی كە لەنێوان حكوومەتی عێراق و ئینگلیز كە بەسترابوو، دوا بەدوای ئەوەیش كورد داوای مافی خۆی دەكرد. لە ئەنجامی وەڵامی دەسەڵاتدارانی ئەو سەردەمە، دەسەڵاتدارانی عێراق بە دەسڕێژی گولە وەڵامیان دانەوە و هێرشیان كردە سەریان، لەئەنجامدا45 كەس لە هاووڵاتیانی شاری سلێمانی بە گوللەی دوژمنان شەهید و برینداركران و 170 كەسیش دەستگیركران. ئەو رۆژە ناوزەد كرا بە(رۆژی رەشی ئەیلوول) یان (رۆژی شەشی ئەیلوول) یا (شەڕی بەردەركی سەرا)، چونكە لە هەموو سەردەمێكدا بەردەركی سەرا كە سەنتەری شار بووە بەردەوام جموجۆڵی سیاسی هەبووە و كوردایەتی پەرەی تێدا سەندووە، بۆیە رژێمە سەركوتكەرەكان لەوێوە هەوڵی سەركوتكردنی جەماوەریان داوە و ئەو شوێنەی كۆنترۆڵ كردووە و كردوویانەتە بنكەیەكی سەربازیی گرنگ بۆ دژایەتیی خەڵكی سلێمانی. ئەوەی كە پێویستە ئاماژەی پێ بدرێت رۆڵی ئازایانەی چەندین كەسی ئەو شارە بوو لەنێویاندا كەسایەتی ناسراو (عەولەسیسی پاڵەوان)ە، كە لە كاتی هەڵمەتبردنیدا بە خەنجەرەوە بۆ سەر ئەو رەشاشەی تەقەی لە خۆپیشاندەران دەكرد، عەولەسیس شەهیدكرا. زۆرێك لە خەڵكی شارەكە بەشدارییان تێداكرد، رۆشنبیران و شاعیران و رووناكبیرانیش لەوكاتەدا رۆڵێكی بەرچاو و گرنگی خۆیان تێدا بینی لە هاندان و پشتگیری كردنی داوا رەواكانی میللەتی كورد بە هوتافكێشان و وتارخوێندنەوە و هۆنراوە بۆ پەرەسەندنی هەستی كوردایەتی. ئەو راپەڕینە بووە بناغەدانەر و هۆشیاركەرەوەی خەڵكی سلێمانی. لە دوای ئەو راپەڕینە و ساڵانی دواتریش چەندین هۆنراوە بۆ ئەو یادە نووسرا و بڵاوكرایەوە و بەرز رایانگرت. ئەو شاعیرانەیش بریتی بوون لە “شێخ سەلام، پیرەمێرد، بێكەس، ئەحمەد موختار جاف، گۆران، قانع، ئەخۆل” و چەند كەسێكی دیكە. بۆ بەزیندوو هێشتنەوەی ئەو یادە پیرۆز و گرنگە و، بە بۆنەی تێپەربوونی89 ساڵ بەسەریدا، هەر یەك لە بەرێزان (دكتۆر كەیوان ئازاد ئەنوەر) مامۆستای مێژوو لە زانكۆی سلێمانی، (مامۆستا حەمە ساڵح سەعید) و (مامۆستا جەمال بابان) بەم شێوەیە دوان: سەرەتا دكتۆر كەیوان ئازاد ئەنوەر مامۆستای مێژوو لە زانكۆی سلێمانی بەم شێوەیە لەو راپەڕینە دوا و گوتی: ڕۆژانێك هەن چەندین لاپەڕەی نەمرییان بۆ مێژووی نەتەوەكەمان تۆماركردووە، ئەو سەروەرییانەی شانازی گەورەیان بۆ نەوەكانی ئایندە بەجێ هێشتووە. هەر بۆیە بێگەڕانەوە بۆ مێژوو، ئەستەمە لە مانا و گەورەیی دەسكەوتەكان تێبگەین. نازانن دەسكەوتەكانی سەردەمەكەمان بەرهەمی كام خەبات و قوربانیدانە، تا ئەوەی هەندێك هەن وا بیردەكەنەوە كە ئەوەی بەدەست هاتووە هیچ نییە، بەڵام ئەگەر هەر یەكێك لەوان بۆ ئەو سەردەمە بگەڕێنەوە و داوای لێ بكرێت، كە با هەوڵ و تواناكانی خۆی تێدا بخاتە گەڕ، ئەوا لام وایە هەر زوو دان بەوەدا دەنێن كە خەبات لە ڕابردوودا زۆر سەختتر بووە لەوەی كە ئێستا هەیە. ئەو ڕاستییانە دەكرێت بمانباتەوە بۆ رێك (89) ساڵ لەمەوبەر. بۆ ئەو ڕۆژەی لە ناوەندی شاری سلێمانی كە بە (بەردەركی سەرا) ناسراوە، راپەڕینێكی جەماوەری سەری هەڵدا، كۆمەڵێك ڕقی ئاخ و حەسرەتی پەنگخواردووی بە ڕووی ڕژێمی پادشایەتی عێراقدا تەقاندووە. ئەو ڕۆژە 6 ی ئەیلوولی 1930 بوو، كە بۆ كورد و شاری سلێمانی هێز و سەروەری و، بۆ دەسەڵاتدارانی عێراقیش لاوازی و ترس و دڵەڕاوكێ بوو. بەرلەوەی دانیشتوانی شاری سلێمانی ئەو راپەڕینە بەڕووی دام و دەزگاكانی ڕژێمی پادشایەتیدا بەرپا بكەن، بۆ چەند ساڵێك بوو بارودۆخی شاری سلێمانی نائارام بوو. هۆكارەكەشی بۆ ئەوە دەگەڕایەوە كە بەر لە (شەش) ساڵ هێزەكانی بەریتانیا لە 19ی تەموزی1924 لە حكوومەتەكەی “شێخ مەحموود”یان دا. بەوەیش دوایەمین حكوومەتی كوردی لە باشووری كوردستان كۆتایی بە دەسەڵاتی هات. بەدوای ئەو ڕووداوەشدا سەرجەم ناوچەكانی باشووری كوردستان بە فەرمی خرانە سەر دەوڵەتی عێراق و بە پادشاكەیەوە “فەیسەڵی كوڕی حوسێن” وابەستە كران. لێرە بەدوایش ڕق و تۆڵەی جەماوەری كوردستان بە گشتی و شاری سلێمانی بەتایبەتی، لە ڕژێمی پادشایەتی زیادی كرد. بەتایبەت شاری سلێمانی، كە خۆیان بە خاوەنی یەكەمی حكوومەت دەزانی و شارەكەیان لە (سێ) كات و لەنێوان ساڵانی “17ی تشرینی یەكەمی 1918 بۆ 17ی حوزەیرانی 1919، 10ی تشرینی یەكەمی 1922 بۆ 16ی مایسی 1923، 26ی حوزەیرانی 1923 بۆ 19ی تەموزی 1924 ” پایتەختی كوردستانی باشوور و حكوومەتەكەی (شێخ مەحموودی نەمر) بوو، هەر بۆیە بۆ ڕوژێك دەگەڕان ڕقی پەنگخواردووی خۆیان بەسەر حكوومەتی عێراق و بەریتانیای داگیركەردا بڕێژن. ئەمە و لەلایەكی دیكەوە دوای ئەو شكستەی كوردی ئەم بەشەی كوردستان، قەیرانێكی ئابووریی جیهانی لە نێوان ساڵانی (1932- 1929) گرتەوە، كە كاریگەری خۆی لەسەر كوردستان و شاری سلێمانیش دروستكرد. بەتایبەت لەسەر كەمبوونی كاڵا سەرەكییەكان و كەمی داهات و خەرجی و بێكاری زۆر. لە پاڵ ئەو قەیرانەیشدا ستەمی دەسەڵاتدارانی بەغدا لەسەر كورد و ناوچە كوردنشینەكان لە زیادبووندا بوو، وەك ئەوەی لە كۆی (731) فەرمانبەری دەوڵەتی لە ناوچە كوردییەكاندا تەنیا (324)یان كورد بوون، واتە (407) فەرمانبەریان لە عەرەب و توركمان و ئاسووری پێكهاتبوون. بەمەیش نزیكەی (60%)ی فەرمانبەرانی دەوڵەتی لە ناوچە كوردییەكاندا كورد نەبوون!. ئەمە و هەر لەو سەروبەندەدا پەیمانی نێوان حكوومەتی عێراق و بەریتانیا (لە 30ی حوزەیرانی1930 واژۆ كرا). بە پێی ئەو پەیمانەش حكوومەتی بەریتانیا عێراقی دەكردە ئەندام لە كۆمەڵەی گەلان. بەڵام دوای بڵاوكردنەوەی پەیماننامەكە دەركەوت هیچی لە بارەی كوردەوە تێدا نییە. د. كەیوان لە درێژەی قسەكانیدا گوتی: لە ئاستانەی ئەو ڕاستییانەشدا موتەسریفی سلێمانی، كە كوردێكی شاری سلێمانی بوو بە ناوی ئەحمەد تۆفیق، دوور لە ویستی هاوشارییەكانی كاری دەكرد. هەر بۆیە خەڵكی ئەو شارە خۆشیان نەدەویست و لە كۆڕ و كۆبوونەوەكانی خۆیاندا بە خراپ باسیان دەكرد، ئەمە و لە تۆمارێكی مێژوویی ساڵی 1930 دا هاتووە ئەگەرچی لیوای سلێمانی، كە مەركەزەكەی شاری سلێمانییە لە لایەن كوردێكی ئەو شارەوە ئیدارە دەكرێت و ناوی “ئەحمەد تۆفیق بەگ”ە، بەڵام لەبەر ئەوەی زۆرینە لە حكوومەتەوە دانیشتوانی لیواكە دەبینێت، نەوەك لە دانیشتوانەكەیەوە، بۆیە جێگای ئومێد نییە، ئەمە و پێدەچێت دانیشتوانی شاری سلێمانی هیوایەكیان بە موتەسریفە كوردەكەی خۆیان نەمابێت، بۆیە هەر بەهۆی دانیشتوانەكەیەوە لە كارەكەی دوورخرایەوە و (ئەحمەد عوسمان)ی خەڵكی شاری هەولێر لە شوێنی دانرا، بەڵام ئەوەیش ڕقی جەماوەری سلێمانی نەهێنایە خوارەوە. بەر لە ڕوودانی راپەڕینەكە بە چەند مانگ و ڕۆژێك بەرپرسانی ڕژێمی پادشایەتی عێراق هەستیان بەوە كردبوو كە دانیشتوانەكەی، خۆیان بۆ هەڵچوونێكی جەماوەری ئامادە كردووە، بۆیە سەرباری ئەوەی لە 11ی مایسی1930 جارێكی دی كەسایەتییەكی شاری سلێمانییان بە ناوی (تۆفیق وەهبی بەگ) لە بری (ئەحمەد عوسمان) كردە موتەسریفی سلێمانی و (غازی كوڕی فەیسەڵ)یش كە جێنشینی باوكی بوو، لە تەموزی 1930 سەردانی شاری سلێمانی كرد، هەورەها لە 10ی ئابی 1930 شاندێكی باڵای حكوومەتی عێراق، كە پێكهاتبوون لە جەعفەر عەسكەری جێگری سەرۆك وەزیران بە یاوەری هەردوو وەزیر (جەمیل مدفعی و جەلال بابان) و (مێجەر یانگ) لە بری نوێنەری باڵای حكوومەتی بەریتانیا لە عێراق، سەردانی شاریان كرد و تا 12ی ئاب مانەوە. بەڵام هیچ یەك لەو هەوڵانەی حكوومەتی عێراق لە ڕقی جەماوەری شاریان كەم نەكرد، وەك ئەوەی ئەوان بە هیچ یەك لەم كارە و هەوڵەكانیان ڕازی نەبن، چونكە لە بۆچوونی دانیشتوانی شاردا ئەو سەردانانە تەنیا بۆ دڵنەوایی و هێوركردنەوەی بارودۆخەكە بوو، نەوەك بۆ جێبەجێكردنی داواكانی خەڵك، هەر بۆیە لە نێو ئەو بارودۆخە خراپەدا، زەمینەی راپەڕینەكە ڕەخسا. لە وەڵامی پرسیارێكماندا كە راپەڕینەكە چۆن ڕوویدا؟ بۆ لە 6ی ئەیلوولدا بوو؟ د. كەیوان گوتی: بە پێی بڕیارێكی حكوومەتی عێراق دەبوا لە 6ی ئەیلوول هەڵبژاردن بۆ ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بكرێت، دانیشتوانی شاری سلێمانیش دەبوا وەك هەر پێكهاتەیەكی تری عێراق بەشداری لەو پرۆسەیەدا بكەن، بەڵام بەپیرەوەچوونی ئەو پرۆسەیە و دژایەتیكردنی لە نێو دانیشتوانی شاردا بیروڕای جیاواز و هەڵوێستی جیاوازی لێكەوتەوە. بەو پێیەشی شوێنی دەنگدانەكە سەرای سلێمانی بوو، بۆیە دەبوا هەردوو بەرەی دژ بە یەك لەوێدا كۆببنەوە. بەرەی دەنگدەران، تا لەوێدا دەنگی خۆیان بدەن و دڵسۆزی خۆیان بۆ دەوڵەت دووپات بكەنەوە و دژایەتی نەكەن، بەرەی نەیارانی دەوڵەتیش دەبوا لەوێدا كۆبوونەوەیەك ساز بكەن، تا لە لایەك ببنە ڕێگر لەبەردەم ئەو پرۆسەیەدا و لە لایەكی دیكەوە دژایەتی خۆیان بۆ ئەو پرۆسەیە دووپات بكەنەوە. ئەوە بوو دەنگدانێك بەشێكی زۆری دانیشتوانی شاری لە بەردەركی سەرا كۆكردەوە. دیارە ئەوانەی ئامادەی دەنگدان بوون و ئەو ڕۆژە بۆ ئەو مەبەستە هاتبوونە ئەوێ، نزیك بە سی كەس دەبوون، كە كۆمەڵێك كەسایەتی ناسراو بوون كە لە نێویاندا (حاجی ئیبراهیم ئاغا، مەجید بەگی حاجی ڕەسوڵ بەگ، غالب ئاغا، حاجی كەریم، كەریمی عەلەكە، سەید ئەحمەدی تونچی، كەریم بەگی محەممەد بەگ، حاجی كاكەحەمە، حاجی مەلامحێدین، حاجی عەلی حاجی حەسەن ئەفەندی) ناسرابوونەوە. لەوانەشی دژی هەڵبژاردن بوون و زۆربەشیان لە بەردەركی سەرا كۆبوونەوە تا دەست بدەنە راپەڕین پرۆسەكە و تێك بدەن، كۆمەڵێك بوون كە لە نێویاندا ئەمانەی تێدا بوون: (ئیبراهیم ئەحمەد، ڕەشوڵی هونەرمەند، فایەق بێكەس، حەمە سەعید دارتاش، محێدینی ساڵە سوور، محێدینی حەمامچی، ساڵح قەفتان، فوئاد ساڵح قەفتان، عەزمی بەگی بابان، محەممەد ساڵح بەگی محەممەد عەلی بەگ، حەمەی ئەورەحمان ئاغا، عیزەت بەگی وەسمان پاشا، فایەق بەگی مارف بەگ، شێخ محەممەدی گوڵانی، مەجید ئەفەندی كانێسكانی، ڕەمزی فەتاح و تۆفیق قەزاز)، لە بەرامبەر ئەو (دوو) بۆچوونە جیاوازەی دانیشتوانی شاریشدا بەرپرسانی حكوومەت بۆ پاراستنی باری ئاسایشی پرۆسەكە و ڕێگرتن لە هەر كارێكی نەخوازراو، هێزێكی زۆری لەسەر باڵەخانەی بەردەركی سەرا دامەزراندبوو. كاتێكیش دەست بە پرۆسەكە كرا، دەنگی خۆپیشاندەران بە دروشمی تایبەت و هوتاف كێشان دەستی پێكرد، بەمەش هێزەكانی حكوومەت كەوتنە تەقە لە خۆپیشاندەران و ڕاپەڕینەكەی خستە قۆناغێكی ترسناكەوە، كە لە دەرئەنجامدا (13) كەس بوونە قوربانی و ژمارەیەكی بەرچاویش لە خۆپیشاندەران برینداربوون. لە كاتێكدا لە هێزەكانی حكوومەت تەنیا (یەك) كوژراو و (دوو) بریندار هەبوو. سەختی ئەو بارودۆخەی شار، بەرپرسانی حكوومەتی ناچار كرد هێزێكی تایبەت لە ژێر فەرماندەیی (بەكر سدقی) ڕەوانەی سلێمانی بكەن و لە چەند شوێنێكی شار و لەوانەش لەسەر مزگەوت و تەكییەكان بنكەی سەربازی دابنێن. هەموو ئەوانەشی لەو بنكانە دایاننان لە سەربازی عەرەب و سیخ پێكهاتبوون، بەڵام هیچ یەك لەو گوشار و هێزانە نەچۆكی بە ئیرادەی شار و دانیشتوانەكەی دا، نە بە بەرژەوەندیی حكوومەتیش گەڕا، تەنیا ئەوەندە نەبێت راپەڕینێكی دامركاندەوە. لێرەوەش راپەڕینەكەی شەشی ئەیلوولی 1930 بووە مێژووییەكی بەرەنگاری بۆ دانیشتوانی شاری سلێمانی، تا ئەوەی شارەكە دوای ناوی (شێخ مەحموود) بە ناوی (ڕۆژی شەشی ئەیلوول) ناسرا. لەو مێژووەوە و تا ئەو كاتەی دەسەڵاتی داگیركاری بەسەر شاری سلێمانییەوە بوون، هەمیشە ئەو شارە و دانیشتوانەكەی بوونە نەیار و ئۆپۆزسیۆن بەڕووی دەسەڵاتدارەكانی بەغدادا. پێدەچێت هەر ئەو تۆوەش بێت، كە بیری ئۆپۆزسیۆنی و نەیار بە دەسەڵاتی لە ناخی هەندێك لە دانیشتوانەكەیدا دروستكردبێت، تا ئەوەی بەر لە (46) ساڵ بەشێكیان بوونە نەیاری (شۆڕشی ئەیلوول) و بۆ (دوو) ساڵیش بوونە نەیاری كار و پرۆژە و دەسكەوتەكانی حكوومەتی هەرێمی كوردستان!.
